kuṭuṃbeśvaramāhātmyavarṇanam
śṛṇu vyāsa paraṃ tīrthaṃ bhuvi vikhyātamuttamam ||
kuṭumbeśvareti vikhyāto nāmnā caiva maheśvaraḥ
||1||शृणु व्यास परं तीर्थं भुवि विख्यातमुत्तमम् ॥
कुटुम्बेश्वरेति विख्यातो नाम्ना चैव महेश्वरः
tasya tīrthavaraṃ tīrthaṃ sarvatīrthaphalapradam ||
yasmiṃstīrthe naraḥ snātvā kuṭumbī jāyate dhuvam
||2||तस्य तीर्थवरं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ॥
यस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा कुटुम्बी जायते धुवम्
kuṭumbārthaṃ tapastepe purā dakṣaḥ prajāpatiḥ ||
nāradena purā vyāsa putraṣaṣṭirvivāsitā
||3||कुटुम्बार्थं तपस्तेपे पुरा दक्षः प्रजापतिः ॥
नारदेन पुरा व्यास पुत्रषष्टिर्विवासिता
prajākāmaḥ sa dharmātmā suciraṃ vratamācarat ||
sapatnīko mahātejā nirāhāro jitendriyaḥ
||4||प्रजाकामः स धर्मात्मा सुचिरं व्रतमाचरत् ॥
सपत्नीको महातेजा निराहारो जितेन्द्रियः
asmiṃstīrthe śuciḥ snāto japanbrahma sanātanam ||
varṣāṇāmayutaṃ vyāsa tapastepe sudāruṇam
||5||अस्मिंस्तीर्थे शुचिः स्नातो जपन्ब्रह्म सनातनम् ॥
वर्षाणामयुतं व्यास तपस्तेपे सुदारुणम्
tena tīrthaprasādena labhetsa bahulāṃ prajām ||
pra jāpatiriti khyāto jāto dakṣaḥ pratāpavān
||6||तेन तीर्थप्रसादेन लभेत्स बहुलां प्रजाम् ॥
प्र जापतिरिति ख्यातो जातो दक्षः प्रतापवान्
brahmā'pi tatra vai paścāttapaḥ kṛtvā suduṣkaram ||
niṣkalaṃ kamalaṃ rūpaṃ prāptavāṃstatkṣaṇādvidhiḥ
||7||ब्रह्माऽपि तत्र वै पश्चात्तपः कृत्वा सुदुष्करम् ॥
निष्कलं कमलं रूपं प्राप्तवांस्तत्क्षणाद्विधिः
mahādevo'pi tatraiva prāptavānbrahmaṇaḥ padam ||
caturmukhadharaṃ liṃgaṃ dṛśyate'dyāpi sattama
||8||महादेवोऽपि तत्रैव प्राप्तवान्ब्रह्मणः पदम् ॥
चतुर्मुखधरं लिंगं दृश्यतेऽद्यापि सत्तम
bhadrapīṭhadharā devī bhadrakālīti viśrutā ||
tatraiva ca sadā vyāsa krīḍati sma dhṛtavratā
||9||भद्रपीठधरा देवी भद्रकालीति विश्रुता ॥
तत्रैव च सदा व्यास क्रीडति स्म धृतव्रता
dvāre tiṣṭhati tatraiva bhairavaḥ kṣetrapālakaḥ ||
pādena khaṃjatāṃ yātaḥ purā daityavarārditaḥ
||10||द्वारे तिष्ठति तत्रैव भैरवः क्षेत्रपालकः ॥
पादेन खंजतां यातः पुरा दैत्यवरार्दितः
putravatpālito devyā sadā tiṣṭhati tatsthale ||
ye te devagaṇāḥ sarve tasmiṃstīrthe pratiṣṭhitāḥ
||11||पुत्रवत्पालितो देव्या सदा तिष्ठति तत्स्थले ॥
ये ते देवगणाः सर्वे तस्मिंस्तीर्थे प्रतिष्ठिताः
ṛṣayo'pi mahābhāgāḥ sadā parvaṇiparvaṇi ||
āyāṃti caiva saṃdhyārthaṃ bahuputraprade sare
||12||ऋषयोऽपि महाभागाः सदा पर्वणिपर्वणि ॥
आयांति चैव संध्यार्थं बहुपुत्रप्रदे सरे
asmiṃstīrthe sadācārāḥ snānaṃ kurvanti ye narāḥ ||
na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcijjāyate janmajanmani
||13||अस्मिंस्तीर्थे सदाचाराः स्नानं कुर्वन्ति ये नराः ॥
न तेषां दुर्लभं किंचिज्जायते जन्मजन्मनि
mahābādhāsu ghorāsu mahāmārīṣu tatparaiḥ ||
havanaṃ kriyate nityaṃ sarṣapai rājikairyavaiḥ
||14||महाबाधासु घोरासु महामारीषु तत्परैः ॥
हवनं क्रियते नित्यं सर्षपै राजिकैर्यवैः
pāyasai rvividhairbhogaisteṣāṃ doṣo na jāyate ||
durbhikṣe rājyabhraṃśe ca saṃgrāme bhṛśadāruṇe
||15||पायसै र्विविधैर्भोगैस्तेषां दोषो न जायते ॥
दुर्भिक्षे राज्यभ्रंशे च संग्रामे भृशदारुणे
pūjayetkṣettrapālaṃ ca sarvā''padi samāhitaḥ ||
sarvaduḥkhavi nirmukto jāyate nā'tra saṃśayaḥ
||16||पूजयेत्क्षेत्त्रपालं च सर्वाऽऽपदि समाहितः ॥
सर्वदुःखवि निर्मुक्तो जायते नाऽत्र संशयः
snātvā kuṭuṃbake tīrthe pūjayitvā maheśvaram ||
dānaṃ kūṣmāṃḍakaṃ dadyādbrāhmaṇāya tapasvine
||17||स्नात्वा कुटुंबके तीर्थे पूजयित्वा महेश्वरम् ॥
दानं कूष्मांडकं दद्याद्ब्राह्मणाय तपस्विने
sauvarṇamaṇi muktābhirvāso'laṃkārasaṃyutam ||
dhanadhānyasamāyuktaḥ kuṭuṃbī jāyate naraḥ
||18||सौवर्णमणि मुक्ताभिर्वासोऽलंकारसंयुतम् ॥
धनधान्यसमायुक्तः कुटुंबी जायते नरः
phālgune ca site pakṣe yā vai caturdaśī bhavet ||
trayodaśīyutā vyāsa śivarātristathocyate
||19||फाल्गुने च सिते पक्षे या वै चतुर्दशी भवेत् ॥
त्रयोदशीयुता व्यास शिवरात्रिस्तथोच्यते
taddine ca naraḥ snātvā rātrau jāgaraṇaṃ caret ||
bilvodakena gaṃdhena bahupuṣpaphalaistathā
||20||तद्दिने च नरः स्नात्वा रात्रौ जागरणं चरेत् ॥
बिल्वोदकेन गंधेन बहुपुष्पफलैस्तथा
dhūpairdīpaiśca naivedyairvāso'laṃkārakādibhiḥ ||
pūjayedyo naro bhaktyā girīśaṃ sagaṇaṃ param
||21||धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्वासोऽलंकारकादिभिः ॥
पूजयेद्यो नरो भक्त्या गिरीशं सगणं परम्
tasya pāpaṃ kṣayaṃ yāti śivaloke mahīyate ||
dvādaśaikādaśīpuṇyaṃ labhate bhuvi mānavaḥ
||22||तस्य पापं क्षयं याति शिवलोके महीयते ॥
द्वादशैकादशीपुण्यं लभते भुवि मानवः
aśvamedhaphalaṃ tasya jāgare ca kṣaṇekṣaṇe ||
tatastu prātarutthāya snānadānādikāḥ kriyāḥ
||23||अश्वमेधफलं तस्य जागरे च क्षणेक्षणे ॥
ततस्तु प्रातरुत्थाय स्नानदानादिकाः क्रियाः
kṛtvā tu vidhivadvyāsa śivapūjā'rcanaṃ tathā ||
viprāṃśca bhojayetsapta tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||24||कृत्वा तु विधिवद्व्यास शिवपूजाऽर्चनं तथा ॥
विप्रांश्च भोजयेत्सप्त तस्य पुण्यफलं शृणु
kapilānāṃ savatsānāṃ sahasrāṇi caturdaśa ||
vājapeya sahasrasya phalaṃ prāpnoti nānyathā
||25||कपिलानां सवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश ॥
वाजपेय सहस्रस्य फलं प्राप्नोति नान्यथा
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetra māhātmye kuṭuṃbeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 67 ||