kumudvatīprabhāvakathanam
sanatkumāra uvāca
śṛṇuṣvāvahito vyāsa kathāṃ pāpaharāṃ parām ||
eṣā kumudvatī jātā yathā padmāvatī purī ||
tathāhaṃ saṃpravakṣyāmi yathā me lomaśo'bravīt
||1||शृणुष्वावहितो व्यास कथां पापहरां पराम् ॥
एषा कुमुद्वती जाता यथा पद्मावती पुरी ॥
तथाहं संप्रवक्ष्यामि यथा मे लोमशोऽब्रवीत्
lomaśa uvāca
śṛṇu vatsa mayā dṛṣṭā bahupuṇyatamā purī ||
ekadā tīrthayātrāyāṃ gato'haṃ vai kuśasthalīm ||
guhyādguhyataraṃ sthānaṃ yatra saṃnihito haraḥ
||2||शृणु वत्स मया दृष्टा बहुपुण्यतमा पुरी ॥
एकदा तीर्थयात्रायां गतोऽहं वै कुशस्थलीम् ॥
गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं यत्र संनिहितो हरः
yasya darśanamātreṇa brahmahatyāṃ vyapohati ||
yatra tatra sthitā viprā brahmaghoṣamakurvata
||3||यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥
यत्र तत्र स्थिता विप्रा ब्रह्मघोषमकुर्वत
yajñāṃścaiva tathā citrānṛtvijodārakarmaṇaḥ ||
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ prakurvaṃti samāhitāḥ
||4||यज्ञांश्चैव तथा चित्रानृत्विजोदारकर्मणः ॥
ऋषयश्च महाभागाः प्रकुर्वंति समाहिताः
ṛṣipatnyastathā sādhvyaḥ paricaryāṃ prakurvate ||
daśa viṣṇusamāḥ khyātāstatraiva nivasaṃti te
||5||ऋषिपत्न्यस्तथा साध्व्यः परिचर्यां प्रकुर्वते ॥
दश विष्णुसमाः ख्यातास्तत्रैव निवसंति ते
rudrā hyekādaśa proktā dvādaśārkāstathaiva ca ||
aṣṭau ca vasavaḥ khyātā viśve devāstrayodaśa
||6||रुद्रा ह्येकादश प्रोक्ता द्वादशार्कास्तथैव च ॥
अष्टौ च वसवः ख्याता विश्वे देवास्त्रयोदश
aṣṭau ca diggajāścaiva manavaśca caturdaśa ||
marudgaṇāśca te sarve tatraiveṃdrapurogamāḥ
||7||अष्टौ च दिग्गजाश्चैव मनवश्च चतुर्दश ॥
मरुद्गणाश्च ते सर्वे तत्रैवेंद्रपुरोगमाः
gaṃdharvāsarasaścaiva kiṃnaroragarākṣasāḥ |
siddhāstapasvino vatsa tatraiva samupasthitāḥ
||8||गंधर्वासरसश्चैव किंनरोरगराक्षसाः ।
सिद्धास्तपस्विनो वत्स तत्रैव समुपस्थिताः
aṣṭau vai bhairavāḥ khyātāścatvāraḥ pavanātmajāḥ ||
vināyakāśca ṣaṭ proktā devyaśca caturviṃśatiḥ
||9||अष्टौ वै भैरवाः ख्याताश्चत्वारः पवनात्मजाः ॥
विनायकाश्च षट् प्रोक्ता देव्यश्च चतुर्विंशतिः
ete devagaṇāḥ proktā raudrāścaiva tathā gaṇāḥ ||
brahmā vedavidāṃ śreṣṭho maricikaśyapādayaḥ
||10||एते देवगणाः प्रोक्ता रौद्राश्चैव तथा गणाः ॥
ब्रह्मा वेदविदां श्रेष्ठो मरिचिकश्यपादयः
dakṣaḥ prajāpatiśreṣṭho ditirvai devamātaraḥ |
surabhīpramukhā gāvaḥ sthāvarāṇi carāṇi ca
||11||दक्षः प्रजापतिश्रेष्ठो दितिर्वै देवमातरः ।
सुरभीप्रमुखा गावः स्थावराणि चराणि च
tīrthāni yāni sarvāṇi nadyaḥ prasravaṇāni ca ||
kṣetrāṇi caiva sarvāṇi bhuvi puṇyatamāni vai
||12||तीर्थानि यानि सर्वाणि नद्यः प्रस्रवणानि च ॥
क्षेत्राणि चैव सर्वाणि भुवि पुण्यतमानि वै
sapta puryastrayo grāmā navāraṇyā navoṣarāḥ ||
caturdaśāni guhyāni muktidvārāṇi bhūtale
||13||सप्त पुर्यस्त्रयो ग्रामा नवारण्या नवोषराः ॥
चतुर्दशानि गुह्यानि मुक्तिद्वाराणि भूतले
samudrāścaiva catvāro ratnāni vividhāni ca ||
satī pativratāḥ sādhvyastathā brahmarṣayo'malāḥ ||
rājarṣayastathā śāṃtā brāhmaṇā vedapāragāḥ
||14||समुद्राश्चैव चत्वारो रत्नानि विविधानि च ॥
सती पतिव्रताः साध्व्यस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥
राजर्षयस्तथा शांता ब्राह्मणा वेदपारगाः
vedāḥ purāṇasmṛtayo gāthā gītiprahe likāḥ ||
upāsāṃcakrire tasya devadeveḍumāpateḥ
||15||वेदाः पुराणस्मृतयो गाथा गीतिप्रहे लिकाः ॥
उपासांचक्रिरे तस्य देवदेवेडुमापतेः
tasya darśanamātreṇa jāto'haṃ vijvaro'malaḥ ||
dīrghāyurdīrghatapasā jarārogavivarjitaḥ
||16||तस्य दर्शनमात्रेण जातोऽहं विज्वरोऽमलः ॥
दीर्घायुर्दीर्घतपसा जरारोगविवर्जितः
snāto'haṃ sarvatīrtheṣu śucirbhūtvā samāhitaḥ ||
prasannamānaso jātaḥ sarvapāpaparāṅmukhaḥ
||17||स्नातोऽहं सर्वतीर्थेषु शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥
प्रसन्नमानसो जातः सर्वपापपराङ्मुखः
dṛṣṭvā padmāvatīṃ śuddhāṃ sarvakāmavarapradām ||
na yatra dṛśyate kaścicchokarogaparo janaḥ
||18||दृष्ट्वा पद्मावतीं शुद्धां सर्वकामवरप्रदाम् ॥
न यत्र दृश्यते कश्चिच्छोकरोगपरो जनः
na duḥkhī na ca dāridro na mūrkho nājiteṃdriyaḥ ||
parasparavirodhī na nṛtiryyakṣu ca dṛśyate
||19||न दुःखी न च दारिद्रो न मूर्खो नाजितेंद्रियः ॥
परस्परविरोधी न नृतिर्य्यक्षु च दृश्यते
anyonyaṃ sarvamitrāṇi anyonyaṃ copakāriṇaḥ ||
sarve dāṃtāśca śāṃtāśca sarve vidyopadeśinaḥ
||20||अन्योन्यं सर्वमित्राणि अन्योन्यं चोपकारिणः ॥
सर्वे दांताश्च शांताश्च सर्वे विद्योपदेशिनः
udyānāni ca ramyāṇi vanānyupavanāni ca ||
harmyāṇi ca suśubhrāṇi śreṇībaddhāni bhāṃti vai
||21||उद्यानानि च रम्याणि वनान्युपवनानि च ॥
हर्म्याणि च सुशुभ्राणि श्रेणीबद्धानि भांति वै
nānāratnasamākīrṇairhemakuṃbhaiḥ suśobhanaiḥ ||
virājaṃte vicitrāṇi gītavādyamahotsavaiḥ
||22||नानारत्नसमाकीर्णैर्हेमकुंभैः सुशोभनैः ॥
विराजंते विचित्राणि गीतवाद्यमहोत्सवैः
sadaiva vasate yatra umayā saha śaṃkaraḥ ||
caṃdracūḍaḥ kṛttivāsāścitābhasmāṃgalepanaḥ
||23||सदैव वसते यत्र उमया सह शंकरः ॥
चंद्रचूडः कृत्तिवासाश्चिताभस्मांगलेपनः
caṃdrajyotsnākalāpūrṇamarīcibhiḥ sadā babhau ||
yatra no kṛṣṇapakṣo'bhūnnāmāvāsyā na vai tamaḥ
||24||चंद्रज्योत्स्नाकलापूर्णमरीचिभिः सदा बभौ ॥
यत्र नो कृष्णपक्षोऽभून्नामावास्या न वै तमः
sadaiva puṣpitā śyāmā bālyarūpavatī yathā ||
harmyapṛṣṭhe gavākṣe ca dvārājiragṛhāṃtare
||25||सदैव पुष्पिता श्यामा बाल्यरूपवती यथा ॥
हर्म्यपृष्ठे गवाक्षे च द्वाराजिरगृहांतरे
girigahvarakuṃjeṣu guhādhvāṃtāṃtareṣu ca ||
āśrameṣu ca ramyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca
||26||गिरिगह्वरकुंजेषु गुहाध्वांतांतरेषु च ॥
आश्रमेषु च रम्येषु वनेषूपवनेषु च
gṛhadīrghikāsu ramyāsu śālāmālāsu sarvataḥ ||
caṃdrajyotsnāsamāpūrṇā dṛśyaṃte dhavalā diśaḥ
||27||गृहदीर्घिकासु रम्यासु शालामालासु सर्वतः ॥
चंद्रज्योत्स्नासमापूर्णा दृश्यंते धवला दिशः
kumudvatīpraphullāni virājaṃte sarāṃsi ca ||
jyotirgaṇasamākīrṇaṃ śaradīva nabhaḥsthalam
||28||कुमुद्वतीप्रफुल्लानि विराजंते सरांसि च ॥
ज्योतिर्गणसमाकीर्णं शरदीव नभःस्थलम्
nadyaḥ sarāṃsi sarvāṇi vāpīkūpasupalvalāḥ ||
kumudvatyā samākīrṇā āsīccāṃdramasī mahī
||29||नद्यः सरांसि सर्वाणि वापीकूपसुपल्वलाः ॥
कुमुद्वत्या समाकीर्णा आसीच्चांद्रमसी मही
yasmātsarveṣu kāleṣu praphullā ca kumudvatī ||
tasmātpadmāvatī hyeṣā jātā kumudvatī purī
||30||यस्मात्सर्वेषु कालेषु प्रफुल्ला च कुमुद्वती ॥
तस्मात्पद्मावती ह्येषा जाता कुमुद्वती पुरी
kumudvatyāṃ narā ye tu śrāddhaṃ kuryuḥ samāhitāḥ ||
na teṣāṃ pitaraḥ svargāccyavaṃte hi kadācana
||31||कुमुद्वत्यां नरा ये तु श्राद्धं कुर्युः समाहिताः ॥
न तेषां पितरः स्वर्गाच्च्यवंते हि कदाचन
akṣayaṃ labhate śrāddhaṃ pitṝṇāṃ dattamakṣayam ||
snānaṃ dānaṃ tathā homo devatārādhanaṃ tathā
||32||अक्षयं लभते श्राद्धं पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥
स्नानं दानं तथा होमो देवताराधनं तथा
yatkiṃcitkriyate karma tatsarvaṃ cākṣayaṃ bhavet ||
evaṃ kumudvatī jātā purī vyāsa sanātanī
||33||यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ॥
एवं कुमुद्वती जाता पुरी व्यास सनातनी
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye kumudvatīprabhāvakathanaṃnāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 45 ||