evaṃ vyāsa purī ramyā nāmabhūtā sanātanī
sanatkumāra uvāca
evaṃ vyāsa purī ramyā nāmabhūtā sanātanī ||
yugeyuge yathā jātā tathā khyātā mayā'nagha
||1||एवं व्यास पुरी रम्या नामभूता सनातनी ॥
युगेयुगे यथा जाता तथा ख्याता मयाऽनघ
vyāsa uvāca
bhūyo'haṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara ||
śiprāyāśca kathāṃ puṇyāṃ pavitrāṃ pāpahāriṇīm
||2||भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ॥
शिप्रायाश्च कथां पुण्यां पवित्रां पापहारिणीम्
sundaraṃ kuṃḍamākhyātaṃ piśācamocanaṃ tathā ||
nīlagaṃgā iti proktā karkarājamataḥ param
||3||सुन्दरं कुंडमाख्यातं पिशाचमोचनं तथा ॥
नीलगंगा इति प्रोक्ता कर्कराजमतः परम्
puṣkarāṇi ca sarvāṇi gayātīrthamanuttamam ||
gomatīkuṇḍamākhyātaṃ nāmnā dharmasarastathā
||4||पुष्कराणि च सर्वाणि गयातीर्थमनुत्तमम् ॥
गोमतीकुण्डमाख्यातं नाम्ना धर्मसरस्तथा
khyātaṃ saṃgamajaṃ tīrthaṃ śanerjanmakathāṃ śubhām ||
cyavanāśrame ca yā vārtā tathā nāgālaye śubhe
||5||ख्यातं संगमजं तीर्थं शनेर्जन्मकथां शुभाम् ॥
च्यवनाश्रमे च या वार्ता तथा नागालये शुभे
puruṣottamamahimānaṃ kāle kena kathaṃ bhavet ||
etadveditumicchāmi yatte manasi vartate
||6||पुरुषोत्तममहिमानं काले केन कथं भवेत् ॥
एतद्वेदितुमिच्छामि यत्ते मनसि वर्तते
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahābhāga kathāṃ pāpaharāṃ parām ||
yasminkāle yadā jātā mahākālavane śubhe
||7||शृणु व्यास महाभाग कथां पापहरां पराम् ॥
यस्मिन्काले यदा जाता महाकालवने शुभे
nāsti vatsa mahīpṛṣṭhe śiprāyāḥ sadṛśī nadī ||
yasyāstīre kṣaṇānmuktiḥ kiṃ cirātsevanena vai
||8||नास्ति वत्स महीपृष्ठे शिप्रायाः सदृशी नदी ॥
यस्यास्तीरे क्षणान्मुक्तिः किं चिरात्सेवनेन वै
vaikuṇṭhe jāyate śiprā jvaraghnī ca surālaye ||
mahādvāre ca pāpaghnī pātāle'mṛtasaṃbhavā
||9||वैकुण्ठे जायते शिप्रा ज्वरघ्नी च सुरालये ॥
महाद्वारे च पापघ्नी पातालेऽमृतसंभवा
vārāhakalpe vai proktā viṣṇudeheti nāmataḥ ||
śiprāvaṃtyāṃ samākhyātā kāmadhenusamudbhavā
||10||वाराहकल्पे वै प्रोक्ता विष्णुदेहेति नामतः ॥
शिप्रावंत्यां समाख्याता कामधेनुसमुद्भवा
vyāsa uvāca
vicitramidamākhyātaṃ bhavatā ṛṣisattama ||
vaktumarhasi śiprāyāḥ samāsena kathāṃ śubhām
||11||विचित्रमिदमाख्यातं भवता ऋषिसत्तम ॥
वक्तुमर्हसि शिप्रायाः समासेन कथां शुभाम्
sanatkumāra uvāca
brāhmaṃ kapālamādāya bhikṣārthaṃ saṃcaranmahīm ||
mahādevo viśuddhātmā sarvalokeṣu sarvataḥ
||12||ब्राह्मं कपालमादाय भिक्षार्थं संचरन्महीम् ॥
महादेवो विशुद्धात्मा सर्वलोकेषु सर्वतः
aprāptabhikṣo bhikṣārthī vaikuṇṭhamagamadvibhuḥ ||
gataścātithyavelāyāṃ bhramamāṇo yatastataḥ
||13||अप्राप्तभिक्षो भिक्षार्थी वैकुण्ठमगमद्विभुः ॥
गतश्चातिथ्यवेलायां भ्रममाणो यतस्ततः
lokaniṃdāparaḥ kruddhaḥ kṣudhito bahuvāsaraiḥ ||
bhikṣāṃ dehīti bho brahmankṣudhito'haṃ samāhitaḥ
||14||लोकनिंदापरः क्रुद्धः क्षुधितो बहुवासरैः ॥
भिक्षां देहीति भो ब्रह्मन्क्षुधितोऽहं समाहितः
kapālaṃ ca kare kṛtvā ityu vāca punaḥ punaḥ ||
gṛhyatāṃ hara bhikṣāṃ te dadāmīti haristadā
||15||कपालं च करे कृत्वा इत्यु वाच पुनः पुनः ॥
गृह्यतां हर भिक्षां ते ददामीति हरिस्तदा
ityuktvā karamudyamya tarjanyaguṃlimādadhat ||
tadā rudraḥ samādhmātastriśūlenāhana druṣā
||16||इत्युक्त्वा करमुद्यम्य तर्जन्यगुंलिमादधत् ॥
तदा रुद्रः समाध्मातस्त्रिशूलेनाहन द्रुषा
tadāṃgulisamudbhūtaṃ bahu susrāvaśoṇitam ||
tenāśu pātraṃ tatpūrṇaṃ śaṃkarasya kare sthitam
||17||तदांगुलिसमुद्भूतं बहु सुस्रावशोणितम् ॥
तेनाशु पात्रं तत्पूर्णं शंकरस्य करे स्थितम्
tadā udvelitā sā vai dhārā jātā samaṃ tataḥ ||
tatra sthāne samudbhūtā śiprā'sṛgdhārasaṃbhavā
||18||तदा उद्वेलिता सा वै धारा जाता समं ततः ॥
तत्र स्थाने समुद्भूता शिप्राऽसृग्धारसंभवा
vaikuṃṭhe cābhavatsadyo nadī trailokyapāvanī ||
evaṃ śiprā saricchreṣṭhā triṣu lokeṣu viśrutā
||19||वैकुंठे चाभवत्सद्यो नदी त्रैलोक्यपावनी ॥
एवं शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा त्रिषु लोकेषु विश्रुता
jvaraghnī ca yathā proktā tathā vyāsa bravīmyaham ||
yadā bāṇāsuro daityaḥ kṛṣṇena saha saṃyuge
||20||ज्वरघ्नी च यथा प्रोक्ता तथा व्यास ब्रवीम्यहम् ॥
यदा बाणासुरो दैत्यः कृष्णेन सह संयुगे
yodhayāmāsa daityeṃdro hyaniruddhapra helanaḥ ||
sahasrabāhubhirvīro nānāpraharaṇodyataḥ
||21||योधयामास दैत्येंद्रो ह्यनिरुद्धप्र हेलनः ॥
सहस्रबाहुभिर्वीरो नानाप्रहरणोद्यतः
tasmātkruddho vāsudevaścakramādāya satvaraḥ ||
ciccheda bāhusāhasraṃ kṣurapreṇāśugāminā
||22||तस्मात्क्रुद्धो वासुदेवश्चक्रमादाय सत्वरः ॥
चिच्छेद बाहुसाहस्रं क्षुरप्रेणाशुगामिना
sa tadā bhagnasaṃkalpaśchinnadośca vraṇārditaḥ ||
parāṅmukhaparo bhūtvā śaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayau
||23||स तदा भग्नसंकल्पश्छिन्नदोश्च व्रणार्दितः ॥
पराङ्मुखपरो भूत्वा शंकरं शरणं ययौ
tadāgataṃ mahādaityaṃ samīpe bhayavihvalam ||
vilokya kṛpayāviṣṭo gate saṃgrāmamūrdhani
||24||तदागतं महादैत्यं समीपे भयविह्वलम् ॥
विलोक्य कृपयाविष्टो गते संग्राममूर्धनि
chittvā bāhusahasraṃ vai daityarājasya cāhave ||
kruddhaḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ parasenāṃtako varaḥ
||25||छित्त्वा बाहुसहस्रं वै दैत्यराजस्य चाहवे ॥
क्रुद्धः कृष्णो महाबाहुः परसेनांतको वरः
sthito yatrācalo vyāsa tatrāgato maheśvaraḥ ||
vārayāmāsa kṛṣṇaṃ vai śaroghaiśca samākiran
||26||स्थितो यत्राचलो व्यास तत्रागतो महेश्वरः ॥
वारयामास कृष्णं वै शरोघैश्च समाकिरन्
anyonyaṃ ca samāsādya kṛtvā yuddhaṃ tu dāruṇam ||
śastrāstraiśca mahāghoraiḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraiḥ
||27||अन्योन्यं च समासाद्य कृत्वा युद्धं तु दारुणम् ॥
शस्त्रास्त्रैश्च महाघोरैः सर्वप्राणिभयंकरैः
vaiṣṇavāstraṃ tadā kṛṣṇaḥ saṃdadhe harajighāṃsayā ||
pāśupataṃ ca nāmāstraṃ sarvasaṃhārakārakam
||28||वैष्णवास्त्रं तदा कृष्णः संदधे हरजिघांसया ॥
पाशुपतं च नामास्त्रं सर्वसंहारकारकम्
saṃdadhe vai tadā śaṃbhuḥ kṛṣṇaprāṇaharotsukaḥ ||
hāhākārastadā jātaḥ sarvalokeṣu śrūyate
||29||संदधे वै तदा शंभुः कृष्णप्राणहरोत्सुकः ॥
हाहाकारस्तदा जातः सर्वलोकेषु श्रूयते
mohanāstraṃ punaḥ kṛṣṇaḥ śivopari mumoca ha ||
tenāstreṇa tadā śaṃbhurmohito devamāyayā
||30||मोहनास्त्रं पुनः कृष्णः शिवोपरि मुमोच ह ॥
तेनास्त्रेण तदा शंभुर्मोहितो देवमायया
jṛṃbhamāṇaḥ sthitaḥ saṃkhye kiṃcitkālaṃ muhurmuhuḥ ||
labdhasaṃjñaḥ punarjāto yadā rudro mahāhave
||31||जृंभमाणः स्थितः संख्ये किंचित्कालं मुहुर्मुहुः ॥
लब्धसंज्ञः पुनर्जातो यदा रुद्रो महाहवे
tadā krodhābhibhūtena kṛto māheśvaro jvaraḥ ||
lalāṭaphalakātsadyo vīrabhadro mahābalaḥ
||32||तदा क्रोधाभिभूतेन कृतो माहेश्वरो ज्वरः ॥
ललाटफलकात्सद्यो वीरभद्रो महाबलः
trinetrastriśirā hrasvastripādo barkarākṛtiḥ ||
kṣudro jaṭilabhasmāṃgo mahāvyādhirduratyayaḥ
||33||त्रिनेत्रस्त्रिशिरा ह्रस्वस्त्रिपादो बर्कराकृतिः ॥
क्षुद्रो जटिलभस्मांगो महाव्याधिर्दुरत्ययः
kṛṣṇasenāṃ samāsādya mahādevena preritaḥ ||
prāṇināṃ kadanaṃ cakre sarveṣāṃ kṛṣṇasaṃginām
||34||कृष्णसेनां समासाद्य महादेवेन प्रेरितः ॥
प्राणिनां कदनं चक्रे सर्वेषां कृष्णसंगिनाम्
parāṅmukhyaparā bhagnā jvarābhighātapīḍitā ||
babhūva sahasā vyāsa senā kṛṣṇena pālitā
||35||पराङ्मुख्यपरा भग्ना ज्वराभिघातपीडिता ॥
बभूव सहसा व्यास सेना कृष्णेन पालिता
tathābhūtāṃ samālokya jṛṃbhamāṇā rujārditām ||
svasenāṃ bhagnasaṃkalpāṃ māheśajvarapīḍitām
||36||तथाभूतां समालोक्य जृंभमाणा रुजार्दिताम् ॥
स्वसेनां भग्नसंकल्पां माहेशज्वरपीडिताम्
sasarja vaiṣṇavaṃ tāpaṃ kṛṣṇaḥ paramakopanaḥ ||
tena saha vaiṣṇavena māheśvareṇa jvareṇa ca
||37||ससर्ज वैष्णवं तापं कृष्णः परमकोपनः ॥
तेन सह वैष्णवेन माहेश्वरेण ज्वरेण च
anyonyamabhavadyuddhaṃ ghoraṃ ghorataraṃ mahat ||
saṃgrāmaṃ bahulaṃ kṛtvā bhagno māheśvaro jvaraḥ
||38||अन्योन्यमभवद्युद्धं घोरं घोरतरं महत् ॥
संग्रामं बहुलं कृत्वा भग्नो माहेश्वरो ज्वरः
sarvalokeṣu gatvā vai na śāṃtiṃ pratijagmivān ||
mahākālavane ramye prāptastenābhipīḍitaḥ
||39||सर्वलोकेषु गत्वा वै न शांतिं प्रतिजग्मिवान् ॥
महाकालवने रम्ये प्राप्तस्तेनाभिपीडितः
nimagno'tha vai śiprāyāṃ tataḥ śāṃtiṃ parāṃ yayau ||
dṛṣṭvā māheśvaraṃ śāṃtaṃ jvaraṃ paramakopanam
||40||निमग्नोऽथ वै शिप्रायां ततः शांतिं परां ययौ ॥
दृष्ट्वा माहेश्वरं शांतं ज्वरं परमकोपनम्
vaiṣṇavo 'pi samāsādya tasyāṃ majjanamācarat ||
tasyāḥ prabhāvasannaṣṭau jvaro hariharodbhavau
||41||वैष्णवो ऽपि समासाद्य तस्यां मज्जनमाचरत् ॥
तस्याः प्रभावसन्नष्टौ ज्वरो हरिहरोद्भवौ
tasmātsarveṣu kāleṣu jvaraghnī sā'bhavatkṣaṇāt ||
jvarābhibhūtāstāṃ prāpya janāḥ paramaduḥkhitāḥ
||42||तस्मात्सर्वेषु कालेषु ज्वरघ्नी साऽभवत्क्षणात् ॥
ज्वराभिभूतास्तां प्राप्य जनाः परमदुःखिताः
nimajjaṃti ca śiprāyāṃ vyāsoṣasi samāhitāḥ ||
na teṣāṃ bādhate pīḍā jvarodbhūtā kadācana
||43||निमज्जंति च शिप्रायां व्यासोषसि समाहिताः ॥
न तेषां बाधते पीडा ज्वरोद्भूता कदाचन
satyamuktaṃ tadā vyāsa brahmaharihareṇa ca
||44||सत्यमुक्तं तदा व्यास ब्रह्महरिहरेण च
ye śṛṇvaṃti kathāṃ divyāṃ narāścaikāgramānasāḥ ||
na teṣāṃ jāyate kiṃcijjavarasaṃtāpajaṃ bhayam
||45||ये शृण्वंति कथां दिव्यां नराश्चैकाग्रमानसाः ॥
न तेषां जायते किंचिज्जवरसंतापजं भयम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtyakhaṃḍe'vantīkṣetramāhātmye śiprāyā māhātmye jvarānugrahonāmaikona paṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 49 ||