śṛṇu vyāsa yatheyaṃ tu procyate hi kuśasthalī
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa yatheyaṃ tu procyate hi kuśasthalī ||
kalpe tatpuruṣe pūrvaṃ vedavidbhirmanīṣibhiḥ
||1||शृणु व्यास यथेयं तु प्रोच्यते हि कुशस्थली ॥
कल्पे तत्पुरुषे पूर्वं वेदविद्भिर्मनीषिभिः
vedhasā sṛjitaṃ viśvaṃ daityadānavarā kṣasam ||
anyonyamadasaṃmattamanyonyadveṣi vai raṇe
||2||वेधसा सृजितं विश्वं दैत्यदानवरा क्षसम् ॥
अन्योन्यमदसंमत्तमन्योन्यद्वेषि वै रणे
devāśca dānavāḥ saṃkhye nityaṃ spardhāsamanvitāḥ ||
manuṣyā manujaiḥ sārdhaṃ siddhavidyādharaiḥ saha
||3||देवाश्च दानवाः संख्ये नित्यं स्पर्धासमन्विताः ॥
मनुष्या मनुजैः सार्धं सिद्धविद्याधरैः सह
cāraṇāḥ kiṃnaraiḥ sārdhamevaṃ te dveṣatatparāḥ ||
yuddhaṃ kurvaṃti satatamavispaṣṭārthayā girā
||4||चारणाः किंनरैः सार्धमेवं ते द्वेषतत्पराः ॥
युद्धं कुर्वंति सततमविस्पष्टार्थया गिरा
sarve caiva ca balino durbalairmanujaiḥ saha ||
paśavaḥ paśubhiḥ sārdhaṃ pakṣiṇaḥ saha pakṣibhiḥ
||5||सर्वे चैव च बलिनो दुर्बलैर्मनुजैः सह ॥
पशवः पशुभिः सार्धं पक्षिणः सह पक्षिभिः
evamanyonyamanyaiśca nirmaryādamidaṃ jagat ||
dṛṣṭvā viśvasya kartāraṃ viṣṇuṃ viśveśvaraṃ param
||6||एवमन्योन्यमन्यैश्च निर्मर्यादमिदं जगत् ॥
दृष्ट्वा विश्वस्य कर्तारं विष्णुं विश्वेश्वरं परम्
vrajāmi śaraṇaṃ devaṃ śaraṇārttiharaṃ harim ||
evaṃ manasi saṃdhāya dadhyau dhyānena mādhavam
||7||व्रजामि शरणं देवं शरणार्त्तिहरं हरिम् ॥
एवं मनसि संधाय दध्यौ ध्यानेन माधवम्
tato dhyāto mahāyogī viśvarūpadharo hariḥ ||
lohadaṇḍadharaḥ śrīmānidamāha pitāmaham
||8||ततो ध्यातो महायोगी विश्वरूपधरो हरिः ॥
लोहदण्डधरः श्रीमानिदमाह पितामहम्
brahmandhyātastvayā samyagdhyānayogena paśya mām ||
samāyāṃtaṃ tathā dhyātaṃ jagatāṃ pātumudyatam
||9||ब्रह्मन्ध्यातस्त्वया सम्यग्ध्यानयोगेन पश्य माम् ॥
समायांतं तथा ध्यातं जगतां पातुमुद्यतम्
tato dhātā niśamyaitattyaktvā dhyānamavekṣya tam ||
samutthāyaikamanasā namaścakre'rcayatpunaḥ
||10||ततो धाता निशम्यैतत्त्यक्त्वा ध्यानमवेक्ष्य तम् ॥
समुत्थायैकमनसा नमश्चक्रेऽर्चयत्पुनः
pādyenācamanīyena madhuparkeṇa keśavam ||
pūjayitvā punarvākyamuvācācyutamabjajaḥ
||11||पाद्येनाचमनीयेन मधुपर्केण केशवम् ॥
पूजयित्वा पुनर्वाक्यमुवाचाच्युतमब्जजः
brahmovāca
devadeva jagannātha jagatsṛṣṭamidaṃ tvayā ||
ṛte tvayā jagadviṣṇo naivāvasthātu marhati
||12||देवदेव जगन्नाथ जगत्सृष्टमिदं त्वया ॥
ऋते त्वया जगद्विष्णो नैवावस्थातु मर्हति
śāstā tvamasya viśvasya viśuddhasya ca nāparaḥ ||
tvattostīdaṃ jagatsarvaṃ tasmāttvamanuśāsaya
||13||शास्ता त्वमस्य विश्वस्य विशुद्धस्य च नापरः ॥
त्वत्तोस्तीदं जगत्सर्वं तस्मात्त्वमनुशासय
devadānavagaṃdharvāḥ sayakṣo ragarākṣasāḥ ||
tvāmṛte puṇḍarīkākṣaṃ vyāpitāśeṣavigrahāḥ ||
parasparaṃ vinighnaṃti tāṃśca tvaṃ rakṣituṃ kṣamaḥ
||14||देवदानवगंधर्वाः सयक्षो रगराक्षसाः ॥
त्वामृते पुण्डरीकाक्षं व्यापिताशेषविग्रहाः ॥
परस्परं विनिघ्नंति तांश्च त्वं रक्षितुं क्षमः
tvamasya viśvasya carācarasya sthiteḥ sadā prāṇabhṛdātmarūpiṇī
||15||त्वमस्य विश्वस्य चराचरस्य स्थितेः सदा प्राणभृदात्मरूपिणी
tvayā dhṛtaṃ sarvamidaṃ jagadvai yatastato'si tvamupendrasaṃjñaḥ ||
praveśanaṃ vyāptamidaṃ svadhāma yattvamucyase viṣṇurato munīṃdraiḥ
||16||त्वया धृतं सर्वमिदं जगद्वै यतस्ततोऽसि त्वमुपेन्द्रसंज्ञः ॥
प्रवेशनं व्याप्तमिदं स्वधाम यत्त्वमुच्यसे विष्णुरतो मुनींद्रैः
nivāsitaṃ viśvamidaṃ tvayādya vāsaśca dhātoriti vāsudevaḥ ||
tavānugaṃ viśvamidaṃ vibhustvamaśeṣaviśvasya vibhāsi rājā
||17||निवासितं विश्वमिदं त्वयाद्य वासश्च धातोरिति वासुदेवः ॥
तवानुगं विश्वमिदं विभुस्त्वमशेषविश्वस्य विभासि राजा
senānurūpaṃ jagadeva yasmādataḥ smṛtastvaṃ kila viśvasenaḥ ||
vilekhanādasya carācarasya kṛteśca dhātostvamato'si kṛṣṇaḥ
||18||सेनानुरूपं जगदेव यस्मादतः स्मृतस्त्वं किल विश्वसेनः ॥
विलेखनादस्य चराचरस्य कृतेश्च धातोस्त्वमतोऽसि कृष्णः
jitaṃ tvayā deva jagattrayaṃ yajjiteśca dhātostvamato'si jiṣṇuḥ ||
tasmātsamastagrahalokapālaṃ jagadvibho pālaya sarvakālam
||19||जितं त्वया देव जगत्त्रयं यज्जितेश्च धातोस्त्वमतोऽसि जिष्णुः ॥
तस्मात्समस्तग्रहलोकपालं जगद्विभो पालय सर्वकालम्
tvamasya sarvasya bhavādirājastavāstu bhadrāsanamadvitīyama ||
pradakṣiṇāvartanakastu śaṃkhaḥ karasthitaḥ śobhati pūruṣasya
||20||त्वमस्य सर्वस्य भवादिराजस्तवास्तु भद्रासनमद्वितीयम ॥
प्रदक्षिणावर्तनकस्तु शंखः करस्थितः शोभति पूरुषस्य
sudarśanaṃ nāma tavāsti cakramato hi gītaḥ kavibhi stu cakrī ||
dhvajo'sti te deva suparṇasevitastathāsuparṇaśca tavāsti vāhanam
||21||सुदर्शनं नाम तवास्ति चक्रमतो हि गीतः कविभि स्तु चक्री ॥
ध्वजोऽस्ति ते देव सुपर्णसेवितस्तथासुपर्णश्च तवास्ति वाहनम्
turaṃgamāḥ saṃtu tavārisaṃhare tathā hṛṣīkeśa sudantadantinaḥ ||
kirīṭaniṣkāṃgadakarṇapūrakeyūrahārottamahemasūtraiḥ
||22||तुरंगमाः संतु तवारिसंहरे तथा हृषीकेश सुदन्तदन्तिनः ॥
किरीटनिष्कांगदकर्णपूरकेयूरहारोत्तमहेमसूत्रैः
vicitravastrottamaraktamālyairvibhūṣitastvaṃ bhava bhīmasenaḥ ||
śriyā kadācicca na mucyate bhavānbhavaṃ ti te nityamanaṃtasaṃpadaḥ
||23||विचित्रवस्त्रोत्तमरक्तमाल्यैर्विभूषितस्त्वं भव भीमसेनः ॥
श्रिया कदाचिच्च न मुच्यते भवान्भवं ति ते नित्यमनंतसंपदः
tavānugā bhaktirihāstu vai satī mukunda bhakte tvamataḥ prasīda me
||24||तवानुगा भक्तिरिहास्तु वै सती मुकुन्द भक्ते त्वमतः प्रसीद मे
sanatkumāra uvāca
sa evamuktastu puro divaukasāṃ vibhuḥ prasannastvidamabravīddharaḥ ||
viriṃca me darśaya tasya maṃḍalaṃ tvayā vimuktaṃ ca sadāśivaṃ vibho
||25||स एवमुक्तस्तु पुरो दिवौकसां विभुः प्रसन्नस्त्विदमब्रवीद्धरः ॥
विरिंच मे दर्शय तस्य मंडलं त्वया विमुक्तं च सदाशिवं विभो
sthiraṃ sthi yatra jagatkaromyahaṃ tato viraṃciḥ kuśamuṣṭimādade ||
pavitradeśasya nidarśanāya jagāma puṇyaṃ cyavanāśramaṃ tadā
||26||स्थिरं स्थि यत्र जगत्करोम्यहं ततो विरंचिः कुशमुष्टिमाददे ॥
पवित्रदेशस्य निदर्शनाय जगाम पुण्यं च्यवनाश्रमं तदा
tataḥ sthalīmuccatarāmavāpya pitāmahaḥ keśavamāha cādarāt ||
tvadudbhavaṃ cātra pavitramaṃḍalaṃ tvayā vimuktaṃ ca sadā śivaṃ vibho
||27||ततः स्थलीमुच्चतरामवाप्य पितामहः केशवमाह चादरात् ॥
त्वदुद्भवं चात्र पवित्रमंडलं त्वया विमुक्तं च सदा शिवं विभो
tvameva viṣṇurvibudhārcitaḥ sadā smṛto munīṃdraiḥ sa ca viṣṭaraśravāḥ ||
niṣīda viśveśa kuśasthalaṃ yadā tadāśrito mādhavamāsarūpavān
||28||त्वमेव विष्णुर्विबुधार्चितः सदा स्मृतो मुनींद्रैः स च विष्टरश्रवाः ॥
निषीद विश्वेश कुशस्थलं यदा तदाश्रितो माधवमासरूपवान्
kuśasthalīṃ saṃsthita eva deva itthaṃ vidhātrā puruṣottamaḥ stutaḥ ||
sthalīṃ kuśairāstaritāmupāviśatkuśasthalīṃ devamunīndrasevitām
||29||कुशस्थलीं संस्थित एव देव इत्थं विधात्रा पुरुषोत्तमः स्तुतः ॥
स्थलीं कुशैरास्तरितामुपाविशत्कुशस्थलीं देवमुनीन्द्रसेविताम्
samaṃtato yojanasaṃ khyayāvṛtāṃ tato vidhātā puruṣottamastathā ||
kuśasthalīti prathitaṃ jagattraye pracakraturnāma ca tāvubhāvapi
||30||समंततो योजनसं ख्ययावृतां ततो विधाता पुरुषोत्तमस्तथा ॥
कुशस्थलीति प्रथितं जगत्त्रये प्रचक्रतुर्नाम च तावुभावपि
tatra viśvapatiḥ śrīmānviśveśo viśvakṛdvibhuḥ ||
viśvaṃ śaśāsa viśvātmā sarvaviśvasya nāyakaḥ
||31||तत्र विश्वपतिः श्रीमान्विश्वेशो विश्वकृद्विभुः ॥
विश्वं शशास विश्वात्मा सर्वविश्वस्य नायकः
evaṃ kuśasthalī khyātā hemaśṛṅgeti yā purā ||
stīrṇā kuśairyato dhātrā kuśasthalī tataḥ smṛtā
||32||एवं कुशस्थली ख्याता हेमशृङ्गेति या पुरा ॥
स्तीर्णा कुशैर्यतो धात्रा कुशस्थली ततः स्मृता
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye vyāsasanatkumārasaṃvāde kuśasthalīnāmahetukathāvarṇanaṃnāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41 ||
. cha