prāyaścittavarṇanam
sanatkumāra uvāca
chinne vaktre tato brahmā krodhena tamasā vṛtaḥ ||
lalāṭe svadamutpannaṃ gṛhītvā'tāḍayadbhuvi
||1||छिन्ने वक्त्रे ततो ब्रह्मा क्रोधेन तमसा वृतः ॥
ललाटे स्वदमुत्पन्नं गृहीत्वाऽताडयद्भुवि
tatsvedātkuṃḍalī jajñe sadhanuḥ samaheṣudhiḥ ||
sahasrakavaco vīraḥ kiṃ karomītyuvāca ha
||2||तत्स्वेदात्कुंडली जज्ञे सधनुः समहेषुधिः ॥
सहस्रकवचो वीरः किं करोमीत्युवाच ह
tamuvāca viraṃcistu darśayanrudramojasā ||
vadhyatāmeṣa durbuddhirjāyate na yathā punaḥ
||3||तमुवाच विरंचिस्तु दर्शयन्रुद्रमोजसा ॥
वध्यतामेष दुर्बुद्धिर्जायते न यथा पुनः
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dhanurudyamya pṛṣṭhataḥ ||
sa pratasthe maheśasya bāṇahasto'tiroṣabhṛt
||4||ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा धनुरुद्यम्य पृष्ठतः ॥
स प्रतस्थे महेशस्य बाणहस्तोऽतिरोषभृत्
sa dṛṣṭvā puruṣaṃ cogramagamadvismito bhavaḥ ||
divyabāṇadhanurhastaṃ vegavikrāṃtagāminam
||5||स दृष्ट्वा पुरुषं चोग्रमगमद्विस्मितो भवः ॥
दिव्यबाणधनुर्हस्तं वेगविक्रांतगामिनम्
mayā na vadhyo'tibalaḥ sakhā viṣṇorbhaviṣyati ||
anugrāhyo hyahaṃ tena sakhyārthaṃ tapasi sthitaḥ
||6||मया न वध्योऽतिबलः सखा विष्णोर्भविष्यति ॥
अनुग्राह्यो ह्यहं तेन सख्यार्थं तपसि स्थितः
ciṃtayannitthamīśo'pi viṣṇorāśramamabhyagāt ||
huṃkāradhvaninā brahmanmohayitvā tato naram
||7||चिंतयन्नित्थमीशोऽपि विष्णोराश्रममभ्यगात् ॥
हुंकारध्वनिना ब्रह्मन्मोहयित्वा ततो नरम्
prapātya ca tadā hṛṣṭaḥ krīḍāṃ kurvañjagatsthitau ||
yatra nārāyaṇaḥ śrīmāṃstapastepe pratāpavān
||8||प्रपात्य च तदा हृष्टः क्रीडां कुर्वञ्जगत्स्थितौ ॥
यत्र नारायणः श्रीमांस्तपस्तेपे प्रतापवान्
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvātmā viśvasṛgvibhuḥ ||
tatra prāpto virūpākṣo dadarśa madhusūdanam
||9||अदृश्यः सर्वभूतानां विश्वात्मा विश्वसृग्विभुः ॥
तत्र प्राप्तो विरूपाक्षो ददर्श मधुसूदनम्
ekāṃguṣṭhasthitaṃ bhūmau tapo'tyaṃtamanāturam ||
yugāṃtārkasahasrasya tejasā vṛtamadbhutam
||10||एकांगुष्ठस्थितं भूमौ तपोऽत्यंतमनातुरम् ॥
युगांतार्कसहस्रस्य तेजसा वृतमद्भुतम्
puṇyā dhārasamāyuktaṃ purāṇapuruṣottamam ||
dṛṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ bhikṣāṃ dehītyuvāca ha
||11||पुण्या धारसमायुक्तं पुराणपुरुषोत्तमम् ॥
दृष्ट्वा नारायणं देवं भिक्षां देहीत्युवाच ह
kapālaṃ darśayitvāgre jvalajjvalanasotkaṭam ||
kapālapāṇiṃ saṃprekṣya rudraṃ viṣṇuraciṃtayat
||12||कपालं दर्शयित्वाग्रे ज्वलज्ज्वलनसोत्कटम् ॥
कपालपाणिं संप्रेक्ष्य रुद्रं विष्णुरचिंतयत्
ko'nyo yogyo bhavedbhikṣurbhikṣādānasya sāṃpratam ||
yogyo'yamiti saṃkalpya dakṣiṇaṃ bhujamarpayat
||13||कोऽन्यो योग्यो भवेद्भिक्षुर्भिक्षादानस्य सांप्रतम् ॥
योग्योऽयमिति संकल्प्य दक्षिणं भुजमर्पयत्
taṃ bibhedāṃtargatajñaḥ śūlena śaśiśekharaḥ ||
tataḥ pravāha utpannaḥ śoṇitasya vibhorbhujāt
||14||तं बिभेदांतर्गतज्ञः शूलेन शशिशेखरः ॥
ततः प्रवाह उत्पन्नः शोणितस्य विभोर्भुजात्
jāṃbūnadarasākārā vahnijvāleva nirmalā ||
niṣpapāta kapālāṃte śaṃbhunā saṃpratīcchitā
||15||जांबूनदरसाकारा वह्निज्वालेव निर्मला ॥
निष्पपात कपालांते शंभुना संप्रतीच्छिता
ṛjvī vegavatī śiprā dīdhitīvāṃbare raveḥ ||
paṃcāśadyojanā dīrghā vistāre daśayojanā
||16||ऋज्वी वेगवती शिप्रा दीधितीवांबरे रवेः ॥
पंचाशद्योजना दीर्घा विस्तारे दशयोजना
divyaṃ varṣasahasraṃ sā samuvāha harerbhujāt ||
kiyaṃtaṃ kālamīśo hi bhikṣāṃ jagrāha bhāvitaḥ
||17||दिव्यं वर्षसहस्रं सा समुवाह हरेर्भुजात् ॥
कियंतं कालमीशो हि भिक्षां जग्राह भावितः
dattāṃ nārāyaṇenātha satpātre pātra uttame ||
tato nārāyaṇaḥ prāha haraṃ paramidaṃ vacaḥ
||18||दत्तां नारायणेनाथ सत्पात्रे पात्र उत्तमे ॥
ततो नारायणः प्राह हरं परमिदं वचः
saṃpūrṇaṃ tava pātraṃ hi tato vai parameśvaraḥ ||
satoyāṃbudanirghoṣaṃ śrutvā vākyaṃ harerharaḥ
||19||संपूर्णं तव पात्रं हि ततो वै परमेश्वरः ॥
सतोयांबुदनिर्घोषं श्रुत्वा वाक्यं हरेर्हरः
śaśisūryāgni nayanaḥ śaśiśekharaśobhitaḥ ||
kapāle dṛṣṭimāveśya trinetraiśca janārdanam
||20||शशिसूर्याग्नि नयनः शशिशेखरशोभितः ॥
कपाले दृष्टिमावेश्य त्रिनेत्रैश्च जनार्दनम्
aṃgulyā ghaṭayanprāha kapālaṃ cātipūritam ||
śrutvā hariridaṃ vākyaṃ raktadhārāṃ samāharat
||21||अंगुल्या घटयन्प्राह कपालं चातिपूरितम् ॥
श्रुत्वा हरिरिदं वाक्यं रक्तधारां समाहरत्
pārśvatotha harerīśaḥ svāṃgulyā rudhiraṃ tadā ||
divyaṃ varṣasahasraṃ ca dṛṣṭipātaṃ mamaṃtha vai
||22||पार्श्वतोथ हरेरीशः स्वांगुल्या रुधिरं तदा ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं च दृष्टिपातं ममंथ वै
mathyamāne tato rakte kalalaṃ budbudaṃ kramāt ||
babhūva ca tataḥ paścātkirīṭī saśarāsanaḥ
||23||मथ्यमाने ततो रक्ते कललं बुद्बुदं क्रमात् ॥
बभूव च ततः पश्चात्किरीटी सशरासनः
sahasrabāhū raktākṣo dhanurjyāṃ saṃspṛśanmuhuḥ ||
babhūva tūṇīragalo vṛṣaskaṃdhoṃ'gulitravān
||24||सहस्रबाहू रक्ताक्षो धनुर्ज्यां संस्पृशन्मुहुः ॥
बभूव तूणीरगलो वृषस्कंधोंऽगुलित्रवान्
puruṣo'rjunasaṃkāśaḥ kapāle saṃprakāśayan ||
taṃ dṛṣṭvā bhagavānviṣṇuḥ prāha rudramidaṃ vacaḥ
||25||पुरुषोऽर्जुनसंकाशः कपाले संप्रकाशयन् ॥
तं दृष्ट्वा भगवान्विष्णुः प्राह रुद्रमिदं वचः
kapāle bhagavanko'yaṃ prādurbhūto'bhavannaraḥ ||
uktiṃ śrutvā harerīśastamuvāca hare śṛṇu
||26||कपाले भगवन्कोऽयं प्रादुर्भूतोऽभवन्नरः ॥
उक्तिं श्रुत्वा हरेरीशस्तमुवाच हरे शृणु
naro nāmeti puruṣaḥ paramāstravidāṃvaraḥ ||
yastvayokto nara iti narastasmādbha viṣyati
||27||नरो नामेति पुरुषः परमास्त्रविदांवरः ॥
यस्त्वयोक्तो नर इति नरस्तस्माद्भ विष्यति
naranārāyaṇau cobhau yuge khyātau bhaviṣyataḥ ||
saṃgrāme devakāryeṣu lokānāṃ paripālane
||28||नरनारायणौ चोभौ युगे ख्यातौ भविष्यतः ॥
संग्रामे देवकार्येषु लोकानां परिपालने
eṣa nārāyaṇa sakhā narastava bhaviṣyati ||
tava ekākinaḥ saṃkhye tapasaśca mahāmuniḥ
||29||एष नारायण सखा नरस्तव भविष्यति ॥
तव एकाकिनः संख्ये तपसश्च महामुनिः
vijñānasya parīkṣāyai tejo loke bhaviṣyati ||
tejodhikamidaṃ divyaṃ brahmaṇaḥ paṃcamaṃ śiraḥ
||30||विज्ञानस्य परीक्षायै तेजो लोके भविष्यति ॥
तेजोधिकमिदं दिव्यं ब्रह्मणः पंचमं शिरः
tejasā brahmaṇo dīpto bhujasya tava śoṇitāt ||
mama dṛṣṭinipātācca trīṇi tejāṃsi yānyataḥ
||31||तेजसा ब्रह्मणो दीप्तो भुजस्य तव शोणितात् ॥
मम दृष्टिनिपाताच्च त्रीणि तेजांसि यान्यतः
tatsaṃyogātsamutpannaḥ śatrūnudvejayiṣyati ||
avadhyā ye bhaviṣyaṃti durjayāstava cāpare
||32||तत्संयोगात्समुत्पन्नः शत्रूनुद्वेजयिष्यति ॥
अवध्या ये भविष्यंति दुर्जयास्तव चापरे
śakrasya cāmarārīṇāṃ teṣāmeva bhayaṃkaraḥ ||
evamuktavataḥ śaṃbhorvismitastasya tejasā
||33||शक्रस्य चामरारीणां तेषामेव भयंकरः ॥
एवमुक्तवतः शंभोर्विस्मितस्तस्य तेजसा
harirapi sa tatraiva tuṣṭāva harakeśavau ||
namo hara hare tubhyaṃ namaḥ śaṃkara viṣṇave
||34||हरिरपि स तत्रैव तुष्टाव हरकेशवौ ॥
नमो हर हरे तुभ्यं नमः शंकर विष्णवे
namaste śūlahastāya namaste khaṅgapā ṇaye ||
namonamaste medhyāya hṛṣīkeśa namo'stu te
||35||नमस्ते शूलहस्ताय नमस्ते खङ्गपा णये ॥
नमोनमस्ते मेध्याय हृषीकेश नमोऽस्तु ते
namo'stu vācāṃ pataye śrīdharāya namonamaḥ ||
evaṃ stuvantaṃ taṃ bhaktyā kṛtāṃjali puṭaṃ naram
||36||नमोऽस्तु वाचां पतये श्रीधराय नमोनमः ॥
एवं स्तुवन्तं तं भक्त्या कृतांजलि पुटं नरम्
tathaivāṃjalisaṃbaddhaṃ gṛhītvāśu karadvayam ||
uddhṛtyātha kapālāttu punarvacanamabravīt
||37||तथैवांजलिसंबद्धं गृहीत्वाशु करद्वयम् ॥
उद्धृत्याथ कपालात्तु पुनर्वचनमब्रवीत्
ya eva puruṣo raudro brahmaṇaḥ svedasaṃ bhavaḥ ||
mama huṃkāraśabdena mohanidrāmupāgataḥ
||38||य एव पुरुषो रौद्रो ब्रह्मणः स्वेदसं भवः ॥
मम हुंकारशब्देन मोहनिद्रामुपागतः
nibodha taṃ ca tvaritamityuktvāṃtarhito haraḥ ||
nārāyaṇasya pratyakṣaṃ bodhayitvā drutaṃ hi tam
||39||निबोध तं च त्वरितमित्युक्त्वांतर्हितो हरः ॥
नारायणस्य प्रत्यक्षं बोधयित्वा द्रुतं हि तम्
vāmapādena hatvā ca samuttasthau naro ruṣā ||
tayoryuddhaṃ samabhavatsvedaraktajayormahat
||40||वामपादेन हत्वा च समुत्तस्थौ नरो रुषा ॥
तयोर्युद्धं समभवत्स्वेदरक्तजयोर्महत्
visphāritadhanuḥśabdairnāditāśeṣabhūta lam ||
kavacaṃ svedajasyaikaṃ raktajasya tathā bhujau
||41||विस्फारितधनुःशब्दैर्नादिताशेषभूत लम् ॥
कवचं स्वेदजस्यैकं रक्तजस्य तथा भुजौ
evaṃ samena vai yuddhaṃ divyaṃ jātaṃ tu bhūtale ||
trivarṣonāni varṣāṇāṃ śatāni daśa sudvija
||42||एवं समेन वै युद्धं दिव्यं जातं तु भूतले ॥
त्रिवर्षोनानि वर्षाणां शतानि दश सुद्विज
yudhyato samatītāni svedaraktajayormune ||
raktajo dvibhujo dṛṣṭvā kavacaikena svedajam
||43||युध्यतो समतीतानि स्वेदरक्तजयोर्मुने ॥
रक्तजो द्विभुजो दृष्ट्वा कवचैकेन स्वेदजम्
bibheda bāṇavegena brahmaṇastaṃ naraṃ param ||
sasaṃbhramamu vācedaṃ brahmāṇaṃ madhusūdanaḥ
||44||बिभेद बाणवेगेन ब्रह्मणस्तं नरं परम् ॥
ससंभ्रममु वाचेदं ब्रह्माणं मधुसूदनः
mannareṇocchrito brahmaṃstvadīyo vinipātitaḥ ||
śrutvā tadākulo brahmā babhāṣe madhusūdanam
||45||मन्नरेणोच्छ्रितो ब्रह्मंस्त्वदीयो विनिपातितः ॥
श्रुत्वा तदाकुलो ब्रह्मा बभाषे मधुसूदनम्
hare'nyajanmani naro madīyo yadi hīyate ||
tena tuṣṭena saṃproktaṃ hariṇaivaṃ bhaviṣyati
||46||हरेऽन्यजन्मनि नरो मदीयो यदि हीयते ॥
तेन तुष्टेन संप्रोक्तं हरिणैवं भविष्यति
kṛtvā tayo raṇamapi nivārya tāvuvāca ha ||
athānyajanmani naro madīyo bhavitā kalau
||47||कृत्वा तयो रणमपि निवार्य तावुवाच ह ॥
अथान्यजन्मनि नरो मदीयो भविता कलौ
tato mahāraṇe jāte tatrāhaṃ yojayāmi tam ||
viṣṇunātha samāhūya maheśvarasureśvarau
||48||ततो महारणे जाते तत्राहं योजयामि तम् ॥
विष्णुनाथ समाहूय महेश्वरसुरेश्वरौ
uktāvimau narau rudrau pālanīyau svaśaktitaḥ ||
svedajātāsṛgjātau tu svakīyāṃśau dharātale ||
svāṃśabhūtau dvāparāṃte niyojyau bhūtale tvayā
||49||उक्ताविमौ नरौ रुद्रौ पालनीयौ स्वशक्तितः ॥
स्वेदजातासृग्जातौ तु स्वकीयांशौ धरातले ॥
स्वांशभूतौ द्वापरांते नियोज्यौ भूतले त्वया
tato'bravīttadā viṣṇuṃ sureśo duḥkhitaṃ vacaḥ
||50||ततोऽब्रवीत्तदा विष्णुं सुरेशो दुःखितं वचः
asminmanvaṃtare deva tretāyugaṃ tadā yadā ||
tvadrūpeṇeha mahatā sūryaputrahitārthinā ||
vālīnāma mahābāhuḥ sugrīvārthe nipātitaḥ
||51||अस्मिन्मन्वंतरे देव त्रेतायुगं तदा यदा ॥
त्वद्रूपेणेह महता सूर्यपुत्रहितार्थिना ॥
वालीनाम महाबाहुः सुग्रीवार्थे निपातितः
tena duḥkhena tapto'haṃ nāhaṃ gṛhṇāmi te naram ||
agṛhṇamānaṃ deveśaṃ kāraṇāṃtaravādinam
||52||तेन दुःखेन तप्तोऽहं नाहं गृह्णामि ते नरम् ॥
अगृह्णमानं देवेशं कारणांतरवादिनम्
viṣṇuḥ provāca maghavanbhuvo bhārāvatāraṇe ||
avatāraṃ kariṣyāmi martyaloke'pyahaṃ vibho
||53||विष्णुः प्रोवाच मघवन्भुवो भारावतारणे ॥
अवतारं करिष्यामि मर्त्यलोकेऽप्यहं विभो
tato hṛṣṭo'bhavacchakro viṣṇuvākyena tena vai ||
pratigṛhya naraṃ hṛṣṭaḥ satyamastu vacastava
||54||ततो हृष्टोऽभवच्छक्रो विष्णुवाक्येन तेन वै ॥
प्रतिगृह्य नरं हृष्टः सत्यमस्तु वचस्तव
ityuktvā tu ravīndrau sa preṣayitvā ca tau punaḥ ||
gatvā ca puṇḍarīkākṣo brahmāṇaṃ brahmaveśmani
||55||इत्युक्त्वा तु रवीन्द्रौ स प्रेषयित्वा च तौ पुनः ॥
गत्वा च पुण्डरीकाक्षो ब्रह्माणं ब्रह्मवेश्मनि
kṛtaṃ jugupsitaṃ karma brahmannīśaṃ jighāṃsatā ||
yattvayā devadeveśa pumānkopena bhāṣitaḥ
||56||कृतं जुगुप्सितं कर्म ब्रह्मन्नीशं जिघांसता ॥
यत्त्वया देवदेवेश पुमान्कोपेन भाषितः
śuddhyarthamasya pāpasya prāyaścittaṃ paraṃ kuru ||
gṛhṇanvahnitrayaṃ brahmannagni hotramupāsva ha
||57||शुद्ध्यर्थमस्य पापस्य प्रायश्चित्तं परं कुरु ॥
गृह्णन्वह्नित्रयं ब्रह्मन्नग्नि होत्रमुपास्व ह
eko vai gārhapatyo'stu dvitīyāhavanīyakaḥ ||
dakṣiṇāgnistṛtīyastu trikuṇḍeṣu prakalpaya
||58||एको वै गार्हपत्योऽस्तु द्वितीयाहवनीयकः ॥
दक्षिणाग्निस्तृतीयस्तु त्रिकुण्डेषु प्रकल्पय
vartule tarpayātmānaṃ māmatho dhanuṣākṛtau ||
catuṣkoṇe haraṃ devamṛgyajuḥsāmanāmabhiḥ
||59||वर्तुले तर्पयात्मानं मामथो धनुषाकृतौ ॥
चतुष्कोणे हरं देवमृग्यजुःसामनामभिः
hutvā tvagniṃ ca tapasā haramevārcya tatkṣaṇāt ||
divyaṃ varṣasahasraṃ tu hutvāgniṃ siddhimāpsyasi
||60||हुत्वा त्वग्निं च तपसा हरमेवार्च्य तत्क्षणात् ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं तु हुत्वाग्निं सिद्धिमाप्स्यसि
prāyaścittaviśuddhātmā pratipadya maheśvaram ||
tato niṣkalmaṣo bhūtvā viṣādaste gamiṣyati
||61||प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा प्रतिपद्य महेश्वरम् ॥
ततो निष्कल्मषो भूत्वा विषादस्ते गमिष्यति
ityevamuktvā harirugratejā gataḥ svakīyaṃ nilayaṃ mahātmā ||
brahmāpi cittaṃ tapase nidhāya samādadhe sarvamathācyutoktam
||62||इत्येवमुक्त्वा हरिरुग्रतेजा गतः स्वकीयं निलयं महात्मा ॥
ब्रह्मापि चित्तं तपसे निधाय समादधे सर्वमथाच्युतोक्तम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāha sryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtyakhaṇḍe'vaṃtīkṣetramāhātmye brahmaṇaḥ prāyaścittavarṇanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||