āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye'vaṃtyabhidhānakathāvarṇanam
sanatkumāra uvāca
purā caiśānakalpe tu smṛtāvaṃtī yathā purī ||
tathā śṛṇu suraiḥ pūrvaṃ daityasainyaparājitaiḥ
||1||पुरा चैशानकल्पे तु स्मृतावंती यथा पुरी ॥
तथा शृणु सुरैः पूर्वं दैत्यसैन्यपराजितैः
āśritaṃ meruśikharaṃ vanakaṃdaguhāvṛtam ||
tatra gatvā dvijaśreṣṭha maṃtraṃ ca cakrurudyatāḥ
||2||आश्रितं मेरुशिखरं वनकंदगुहावृतम् ॥
तत्र गत्वा द्विजश्रेष्ठ मंत्रं च चक्रुरुद्यताः
anyonyaṃ ca samāsādya samabhyarcya parasparam ||
jagmuḥ sarve suragaṇā yatra brahmā prajāpatiḥ
||3||अन्योन्यं च समासाद्य समभ्यर्च्य परस्परम् ॥
जग्मुः सर्वे सुरगणा यत्र ब्रह्मा प्रजापतिः
nivedayāṃcakrire sarvaṃ tatrāgamanakāraṇam ||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ sa prajeśvaraḥ
||4||निवेदयांचक्रिरे सर्वं तत्रागमनकारणम् ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां स प्रजेश्वरः
jagāma tridaśaiḥ sākaṃ devadevaṃ maheśvaram ||
sa cāpi hyagamattatra vaikuṭhaṃ dhāma yatra vai
||5||जगाम त्रिदशैः साकं देवदेवं महेश्वरम् ॥
स चापि ह्यगमत्तत्र वैकुठं धाम यत्र वै
ṛddhisiddhipradaṃ nityaṃ municāraṇasevitam ||
kinnarairgīyamānaṃ ca apsarogaṇasevitam
||6||ऋद्धिसिद्धिप्रदं नित्यं मुनिचारणसेवितम् ॥
किन्नरैर्गीयमानं च अप्सरोगणसेवितम्
ṛṣibhirbhārgavādibhirdevarṣināradottamaiḥ ||
siddhagaṃdharvamukhyaiśca kumāraiḥ sanakādibhiḥ
||7||ऋषिभिर्भार्गवादिभिर्देवर्षिनारदोत्तमैः ॥
सिद्धगंधर्वमुख्यैश्च कुमारैः सनकादिभिः
prajāpatigaṇākīrṇaṃ mānavaiśca caturdaśaiḥ ||
vasubhirviśvedevaiśca pitṝṇāmuttamairgaṇaiḥ
||8||प्रजापतिगणाकीर्णं मानवैश्च चतुर्दशैः ॥
वसुभिर्विश्वेदेवैश्च पितॄणामुत्तमैर्गणैः
saṃsevyaṃ ca sadācāraiḥ puṇyavadbhirjanaistathā ||
divyaṃ divyaiśca prāsādairdivyapādapaśobhitam
||9||संसेव्यं च सदाचारैः पुण्यवद्भिर्जनैस्तथा ॥
दिव्यं दिव्यैश्च प्रासादैर्दिव्यपादपशोभितम्
maṇiratnaiśca sopānai rdivyaṃ sarasaśobhitam ||
haṃsakāraṃḍavākīrṇaṃ maṇibhābhiḥ subhāsvaram
||10||मणिरत्नैश्च सोपानै र्दिव्यं सरसशोभितम् ॥
हंसकारंडवाकीर्णं मणिभाभिः सुभास्वरम्
ṣaḍūrmirahitaṃ sthānaṃ yatra tiṣṭhanti pakṣiṇaḥ ||
tatra gatvā surāḥ sarve vāsu devadidṛkṣayā ||
stutimārebhire kartuṃ devadevajagatpateḥ
||11||षडूर्मिरहितं स्थानं यत्र तिष्ठन्ति पक्षिणः ॥
तत्र गत्वा सुराः सर्वे वासु देवदिदृक्षया ॥
स्तुतिमारेभिरे कर्तुं देवदेवजगत्पतेः
devā ūcuḥ
namo'naṃtāya bṛhate kūrmāya vai namonamaḥ
||12||नमोऽनंताय बृहते कूर्माय वै नमोनमः
nṛsiṃharūpāyogrāya namo vārāharūpiṇe ||
rāghavāya ca rāmāya brahmaṇe'naṃtaśaktaye
||13||नृसिंहरूपायोग्राय नमो वाराहरूपिणे ॥
राघवाय च रामाय ब्रह्मणेऽनंतशक्तये
vāsudevāya śāṃtāya yadūnāṃ pataye namaḥ ||
namo buddhāya śuddhāya kalkaye mlecchanāśine
||14||वासुदेवाय शांताय यदूनां पतये नमः ॥
नमो बुद्धाय शुद्धाय कल्कये म्लेच्छनाशिने
iti stavābhiyuktānāṃ vāguvācāśarīriṇī ||
śṛṇudhvaṃ bhoḥ surāḥ sarve bhūtvā caikāgramānasāḥ
||15||इति स्तवाभियुक्तानां वागुवाचाशरीरिणी ॥
शृणुध्वं भोः सुराः सर्वे भूत्वा चैकाग्रमानसाः
mahākālavane ramye brahmarṣigaṇasevite ||
tatra puṇyā purī hyekā sarvakāmaphalapradā
||16||महाकालवने रम्ये ब्रह्मर्षिगणसेविते ॥
तत्र पुण्या पुरी ह्येका सर्वकामफलप्रदा
nāmnā kuśasthalī ramyā siddhagaṃdharvasevitā ||
kalpādau kalpamadhye vā yatra saṃnihito haraḥ
||17||नाम्ना कुशस्थली रम्या सिद्धगंधर्वसेविता ॥
कल्पादौ कल्पमध्ये वा यत्र संनिहितो हरः
kalpakṣaye kṣayaṃ yāṃti sthāvarāṇi carāṇi ca ||
tīrthāni caiva sarvāṇi puṇyānyāyatanāni ca
||18||कल्पक्षये क्षयं यांति स्थावराणि चराणि च ॥
तीर्थानि चैव सर्वाणि पुण्यान्यायतनानि च
saritaḥ sāgarāḥ sarve sarāṃsyupavanāni ca ||
auṣadhīrvṛkṣavallīśca yaṃtraṃ maṃtraṃ śubhāśubham
||19||सरितः सागराः सर्वे सरांस्युपवनानि च ॥
औषधीर्वृक्षवल्लीश्च यंत्रं मंत्रं शुभाशुभम्
jyotīṃṣi caṃdrasūryau ca sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat ||
teṣāṃ bījaṃ ca puṇyaṃ ca jīvakarmāśaya tathā
||20||ज्योतींषि चंद्रसूर्यौ च सर्वं विष्णुमयं जगत् ॥
तेषां बीजं च पुण्यं च जीवकर्माशय तथा
sarvamādāya bhagavāñchaṃkarastatra tiṣṭhati ||
sarvatīrthamayī gaṃgā sarvadevamayo hariḥ
||21||सर्वमादाय भगवाञ्छंकरस्तत्र तिष्ठति ॥
सर्वतीर्थमयी गंगा सर्वदेवमयो हरिः
sarvayajñamayo vedaḥ sarvadharmamayī dayā ||
revā ca saritāṃ śreṣṭhā bhuvi puṇyakṛtādhikā
||22||सर्वयज्ञमयो वेदः सर्वधर्ममयी दया ॥
रेवा च सरितां श्रेष्ठा भुवि पुण्यकृताधिका
tasmāddhitakaraṃ kṣetraṃ kurūṇāṃ vai surottamāḥ ||
tasmāddaśaguṇaṃ manye prayāgaṃ tīrthamuttamam
||23||तस्माद्धितकरं क्षेत्रं कुरूणां वै सुरोत्तमाः ॥
तस्माद्दशगुणं मन्ये प्रयागं तीर्थमुत्तमम्
tasmāddaśaguṇā kāśī kāśyā daśaguṇā gayā ||
tato daśaguṇā proktā kuśasthalī ca puṇyadā
||24||तस्माद्दशगुणा काशी काश्या दशगुणा गया ॥
ततो दशगुणा प्रोक्ता कुशस्थली च पुण्यदा
uparāgasahasrāṇi vyatipātāyutāni ca ||
amālakṣaṃ tu etasyāḥ kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||25||उपरागसहस्राणि व्यतिपातायुतानि च ॥
अमालक्षं तु एतस्याः कलां नार्हंति षोडशीम्
lakṣamiṃdukṣaye dānaṃ sahasraṃ cāyanadvaye ||
vyatīpāte ca koṭiḥ syādrā kāyāṃ ca hyanaṃtakam
||26||लक्षमिंदुक्षये दानं सहस्रं चायनद्वये ॥
व्यतीपाते च कोटिः स्याद्रा कायां च ह्यनंतकम्
tasmāddhitakarā devā purī hyeṣā kuśasthalī ||
anaṃtā'naṃtasaṃkhyātaṃ dānaṃ kiṃcitkṛtaṃ naraiḥ
||27||तस्माद्धितकरा देवा पुरी ह्येषा कुशस्थली ॥
अनंताऽनंतसंख्यातं दानं किंचित्कृतं नरैः
tatsarvaṃ bhoḥ suraśreṣṭhāḥ sarvaṃ taccākṣayaṃ bhavet ||
tasmātsarvaprayatnena yūyaṃ yāta hi mā ciram
||28||तत्सर्वं भोः सुरश्रेष्ठाः सर्वं तच्चाक्षयं भवेत् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यूयं यात हि मा चिरम्
kṣīṇapuṇyā bhavaṃto vai bādhaṃte tena vaḥ surāḥ ||
mahākālavane ramye purī hyeṣā kuśasthalī
||29||क्षीणपुण्या भवंतो वै बाधंते तेन वः सुराः ॥
महाकालवने रम्ये पुरी ह्येषा कुशस्थली
tatra gatvā bhavaṃto vai snānadānādikaṃ bhuvi ||
ācaradhvaṃ suvidhinā puṇyātsvargamavāpsyatha
||30||तत्र गत्वा भवंतो वै स्नानदानादिकं भुवि ॥
आचरध्वं सुविधिना पुण्यात्स्वर्गमवाप्स्यथ
etacchutvā vacastasyā vāṇyāścākāśagaṃ tadā ||
praṇamya śirasā tasyai brahmeśānapurogamāḥ
||31||एतच्छुत्वा वचस्तस्या वाण्याश्चाकाशगं तदा ॥
प्रणम्य शिरसा तस्यै ब्रह्मेशानपुरोगमाः
punarjagmuḥ surāḥ sarve yatra māheśvaraṃ vanam ||
purīṃ caiva dvijaśreṣṭha sarvakāmaphalapradām
||32||पुनर्जग्मुः सुराः सर्वे यत्र माहेश्वरं वनम् ॥
पुरीं चैव द्विजश्रेष्ठ सर्वकामफलप्रदाम्
cāturvarṇyasamākīrṇāmṛṣigaṃdharvasevitām ||
puṇyavadbhirjanaiḥ pūrṇāṃ siddhacāraṇasevitām
||33||चातुर्वर्ण्यसमाकीर्णामृषिगंधर्वसेविताम् ॥
पुण्यवद्भिर्जनैः पूर्णां सिद्धचारणसेविताम्
daridro na jaḍo mūrkho na rogī na ca matsarī ||
na vyādhito nāpakārī janaḥ kvacitpradṛśyate
||34||दरिद्रो न जडो मूर्खो न रोगी न च मत्सरी ॥
न व्याधितो नापकारी जनः क्वचित्प्रदृश्यते
dātā śāṃtāḥ suśīlāśca jarārogavivarjiṃtāḥ ||
svadharmaniratā nityaṃ sadācārātithipriyāḥ
||35||दाता शांताः सुशीलाश्च जरारोगविवर्जिंताः ॥
स्वधर्मनिरता नित्यं सदाचारातिथिप्रियाः
narā yatra nivasaṃti nāryaścaiva pativratāḥ ||
mahotsavāḥ sugītāni havyaṃ kavyaṃ gṛhegṛhe
||36||नरा यत्र निवसंति नार्यश्चैव पतिव्रताः ॥
महोत्सवाः सुगीतानि हव्यं कव्यं गृहेगृहे
īdṛśīṃ ca purīṃ dṛṣṭvā devā harṣaṃ paraṃ gatāḥ ||
tatra tīrthaṃ samākhyātaṃ nāmnā paiśācamocanam
||37||ईदृशीं च पुरीं दृष्ट्वा देवा हर्षं परं गताः ॥
तत्र तीर्थं समाख्यातं नाम्ना पैशाचमोचनम्
puṇyavadbhiḥ sadā sevyaṃ sarvatīrthaniṣe vitam ||
tasminsnātvā ca japtvā ca hutvā dattvā ca devatāḥ
||38||पुण्यवद्भिः सदा सेव्यं सर्वतीर्थनिषे वितम् ॥
तस्मिन्स्नात्वा च जप्त्वा च हुत्वा दत्त्वा च देवताः
puṇyaṃ cāthākṣayaṃ labdhvā punaryātāḥ surālayam ||
jitvā'surānmahāduṣṭānsthānaṃ prāptāḥ svakaṃsvakam
||39||पुण्यं चाथाक्षयं लब्ध्वा पुनर्याताः सुरालयम् ॥
जित्वाऽसुरान्महादुष्टान्स्थानं प्राप्ताः स्वकंस्वकम्
ye'syāṃ kuryurmahābhāgāḥ snānaṃ dānaṃ tathārcanam ||
havanaṃ tarpaṇaṃ pitṝṃstatsarvaṃ syāddhyanaṃtakam
||40||येऽस्यां कुर्युर्महाभागाः स्नानं दानं तथार्चनम् ॥
हवनं तर्पणं पितॄंस्तत्सर्वं स्याद्ध्यनंतकम्
tasmātsarvaprayatnena etatkāryaṃ sadā budhaiḥ ||
devatīrthoṣadhībījabhūtānāṃ caiva pālanam
||41||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन एतत्कार्यं सदा बुधैः ॥
देवतीर्थोषधीबीजभूतानां चैव पालनम्
kalpekalpe ca yasyāṃ vai tenāvaṃtī purī smṛtā ||
adyaprabhṛti purī hyeṣā nāmnāvaṃtī kuśasthalī
||42||कल्पेकल्पे च यस्यां वै तेनावंती पुरी स्मृता ॥
अद्यप्रभृति पुरी ह्येषा नाम्नावंती कुशस्थली
ityuktvā vai tadā devāḥ svadhāma paramaṃ gatāḥ ||
tadārabhya dvijaśreṣṭha hyavaṃtī bhuvi viśrutā
||43||इत्युक्त्वा वै तदा देवाः स्वधाम परमं गताः ॥
तदारभ्य द्विजश्रेष्ठ ह्यवंती भुवि विश्रुता
ya etāṃ sukathāṃ divyāṃ puṇyāṃ ca pāpahāriṇīm ||
śṛṇuyācchrāvayedyo vai sarvapāpaiḥ sa mucyate
||44||य एतां सुकथां दिव्यां पुण्यां च पापहारिणीम् ॥
शृणुयाच्छ्रावयेद्यो वै सर्वपापैः स मुच्यते
aputro labhate putramadhano dhanamāpnuyāt ||
vājapeyasahasrāṇāṃ rājasūyaśatādhikam
||45||अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ॥
वाजपेयसहस्राणां राजसूयशताधिकम्
puṇyaṃ labdhvā naro nityaṃ śivaloke mahīyate
||46||पुण्यं लब्ध्वा नरो नित्यं शिवलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye'vaṃtyabhidhānakathāvarṇanaṃnāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 42 ||