kṣātāsaṃgamamāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
tīrthamanyataraṃ vyāsa kṣātāsaṃgamasaṃbhavam ||
yatra tu snānamātreṇa mahāpāpaiḥ pramucyate
||1||तीर्थमन्यतरं व्यास क्षातासंगमसंभवम् ॥
यत्र तु स्नानमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते
amā vai śanivāreṇa yadāyāti samāhitaḥ ||
pitṝnuddiśya yaḥ kuryācchrāddhaṃ caiva tilodakam
||2||अमा वै शनिवारेण यदायाति समाहितः ॥
पितॄनुद्दिश्य यः कुर्याच्छ्राद्धं चैव तिलोदकम्
paśyecchanaiścaraṃ devaṃ sthāvaraṃ liṃgamuttamam ||
tasya śānaiścarī pīḍā na bhavettu kadācana
||3||पश्येच्छनैश्चरं देवं स्थावरं लिंगमुत्तमम् ॥
तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन
vyāsa uvāca
mahātīrthaṃ samākhyātaṃ mahākālavane śubhe ||
bhūyastu śrotumicchāmi vistareṇa tapodhana
||4||महातीर्थं समाख्यातं महाकालवने शुभे ॥
भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन
sanatkumāra uvāca
śrūyatāṃ bho dvijaśreṣṭha kathā paurāṇikī śubhā ||
yasyāḥ śravaṇamātreṇa mahāpāpakṣayo bhavet
||5||श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ कथा पौराणिकी शुभा ॥
यस्याः श्रवणमात्रेण महापापक्षयो भवेत्
revā carmaṇvatī kṣātā tisro nadyaḥ purā'nagha ||
jātāstrailokyapāvanyo bhuvi cāmarakaṃṭakāt
||6||रेवा चर्मण्वती क्षाता तिस्रो नद्यः पुराऽनघ ॥
जातास्त्रैलोक्यपावन्यो भुवि चामरकंटकात्
puṇyāḥ puṇyajalā ramyāḥ pavitrāḥ pāpahārakāḥ ||
punaṃtyaḥ sarvalokānāṃ snānātpānāttathāpagāḥ
||7||पुण्याः पुण्यजला रम्याः पवित्राः पापहारकाः ॥
पुनंत्यः सर्वलोकानां स्नानात्पानात्तथापगाः
ekadopavane ramye māṃdhātṛkṣetra uttame ||
mitho ramaṃti saṃhṛṣṭāḥ parasparajigīṣayā
||8||एकदोपवने रम्ये मांधातृक्षेत्र उत्तमे ॥
मिथो रमंति संहृष्टाः परस्परजिगीषया
kiṃciddoṣaprasaṃgena mitho bhedo hyajāyata ||
revāsaṃgaṃ parityaktā bhittvā viṃdhyagiriṃ varam
||9||किंचिद्दोषप्रसंगेन मिथो भेदो ह्यजायत ॥
रेवासंगं परित्यक्ता भित्त्वा विंध्यगिरिं वरम्
mahākālavane ramye samā yātā saridvarā ||
yatra śiprā mahāpuṇyā purī hyeṣā'marāvatī
||10||महाकालवने रम्ये समा याता सरिद्वरा ॥
यत्र शिप्रा महापुण्या पुरी ह्येषाऽमरावती
sarvatīrthavaraṃ śreṣṭhaṃ nāmā rudrasaraḥ smṛtam ||
bhuktimuktipradaṃ nityaṃ siddharṣigaṇa sevitam
||11||सर्वतीर्थवरं श्रेष्ठं नामा रुद्रसरः स्मृतम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं नित्यं सिद्धर्षिगण सेवितम्
tatrāgatya purā kṣātā śiprāsaṃgaṃ samāśritā ||
tatra tīrthaṃ paraṃ jātaṃ kṣātāsaṃgamasaṃjñitam ||
yatra dhūtarajā jātaḥ sadyaḥ prokto vibhāvasuḥ
||12||तत्रागत्य पुरा क्षाता शिप्रासंगं समाश्रिता ॥
तत्र तीर्थं परं जातं क्षातासंगमसंज्ञितम् ॥
यत्र धूतरजा जातः सद्यः प्रोक्तो विभावसुः
vyāsa uvāca
kathaṃ sūryastvayā prokto virajo hyabhavatpurā ||
etadveditumicchāmi tvatto brahmavidāṃvara
||13||कथं सूर्यस्त्वया प्रोक्तो विरजो ह्यभवत्पुरा ॥
एतद्वेदितुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर
sanatkumāra uvāca
purānusūryāṃ sāvitrīṃ tvaṣṭā svatanayāṃ dadau
||14||पुरानुसूर्यां सावित्रीं त्वष्टा स्वतनयां ददौ
patidharmaratā nityaṃ siṣeve lokacakṣuṣe ||
tasyāṃ vai mithunaṃ jajñe lokasākṣivibhāvasoḥ
||15||पतिधर्मरता नित्यं सिषेवे लोकचक्षुषे ॥
तस्यां वै मिथुनं जज्ञे लोकसाक्षिविभावसोः
yamo vaivasvato jāto yamunā lokapāvanī ||
tatastvaṣṭā'bravīcchāyāṃ svakīyāṃ sūnṛtāṃ giram
||16||यमो वैवस्वतो जातो यमुना लोकपावनी ॥
ततस्त्वष्टाऽब्रवीच्छायां स्वकीयां सूनृतां गिरम्
mithunaṃ me tavotsaṃge dhṛtaṃ tvaṃ paripālaya ||
tāvadevamiha cchāye yāvatpiturgṛhecarī
||17||मिथुनं मे तवोत्संगे धृतं त्वं परिपालय ॥
तावदेवमिह च्छाये यावत्पितुर्गृहेचरी
ravibhaktiratā nityaṃ cara tvaṃ mama veśmani ||
no vācyāhaṃ kadā cchāye piturveśmagatā raveḥ
||18||रविभक्तिरता नित्यं चर त्वं मम वेश्मनि ॥
नो वाच्याहं कदा च्छाये पितुर्वेश्मगता रवेः
evaṃ sā samayaṃ kṛtvā sāvitrī hyagamattadā ||
piturveśmagatā bālā saviturbhayavihvalā
||19||एवं सा समयं कृत्वा सावित्री ह्यगमत्तदा ॥
पितुर्वेश्मगता बाला सवितुर्भयविह्वला
pitra nivāritā sadyo vaḍavārūpadhāriṇī ||
vicacāra vane ramye bahulodakaśāḍvale
||20||पित्र निवारिता सद्यो वडवारूपधारिणी ॥
विचचार वने रम्ये बहुलोदकशाड्वले
ekadā yācitā tena vaivasvatena bubhukṣatā ||
nodanaṃ vai tayā dattaṃ yācamānāya tatkṣaṇāt
||21||एकदा याचिता तेन वैवस्वतेन बुभुक्षता ॥
नोदनं वै तया दत्तं याचमानाय तत्क्षणात्
tadā padāhatā tena cchāyā taṃ ca śaśāpa ha ||
yatastvaṃ me padāghātaṃ kṛtavānbālabhāvanāt
||22||तदा पदाहता तेन च्छाया तं च शशाप ह ॥
यतस्त्वं मे पदाघातं कृतवान्बालभावनात्
tasmāttvaṃ ca padā khaṃjo bhaviṣyasi na saṃśayaḥ ||
evaṃ śapto rujākrāṃto vilalāpa śucārditaḥ
||23||तस्मात्त्वं च पदा खंजो भविष्यसि न संशयः ॥
एवं शप्तो रुजाक्रांतो विललाप शुचार्दितः
etasminnaṃtare vyāsa paribhūya vasuṃdharām ||
bhāvayansakalām̐llokāngrahacārī vibhāvasuḥ
||24||एतस्मिन्नंतरे व्यास परिभूय वसुंधराम् ॥
भावयन्सकलाँल्लोकान्ग्रहचारी विभावसुः
dṛṣṭvā ca tanayaṃ paṃgumityuvāca vibhāvasuḥ ||
kimidaṃ vatsa te kaṣṭaṃ kutaḥ prāptaṃ tvayā'nagha
||25||दृष्ट्वा च तनयं पंगुमित्युवाच विभावसुः ॥
किमिदं वत्स ते कष्टं कुतः प्राप्तं त्वयाऽनघ
iti pṛṣṭo yadā tena savitrā lokabhāsvatā ||
uvāca gadgadā vācaṃ yamaḥ saṃyaminīpatiḥ
||26||इति पृष्टो यदा तेन सवित्रा लोकभास्वता ॥
उवाच गद्गदा वाचं यमः संयमिनीपतिः
prātarāśāya me nātha yācitaṃ māturaṃtikāt ||
no dattaṃ bhojanaṃ kṣipraṃ bālabhāvena tāḍitā
||27||प्रातराशाय मे नाथ याचितं मातुरंतिकात् ॥
नो दत्तं भोजनं क्षिप्रं बालभावेन ताडिता
pādau me galitau sadyo mātuḥ śāpaparābhavau ||
tacchrutvā mohamāpanno ravirdhyānaparāyaṇaḥ
||28||पादौ मे गलितौ सद्यो मातुः शापपराभवौ ॥
तच्छ्रुत्वा मोहमापन्नो रविर्ध्यानपरायणः
vicitramidamākhyātaṃ mātuḥ śāpasya kāraṇam ||
evaṃ dhyātvā ciraṃ kālaṃ jñātavānraviraṃśumān
||29||विचित्रमिदमाख्यातं मातुः शापस्य कारणम् ॥
एवं ध्यात्वा चिरं कालं ज्ञातवान्रविरंशुमान्
neyaṃ sā rucirāpāṃgī tvāṣṭrī lokasya pāvanī ||
keyaṃ vā kuta āyātā kāsi tvaṃ ca śucismite
||30||नेयं सा रुचिरापांगी त्वाष्ट्री लोकस्य पावनी ॥
केयं वा कुत आयाता कासि त्वं च शुचिस्मिते
chāyovāca
nānusūryā mahārāja chāyā tasyāḥ svasaṃbhavā ||
gatā vai sā piturgehe vāritāhaṃ tayā'nagha
||31||नानुसूर्या महाराज छाया तस्याः स्वसंभवा ॥
गता वै सा पितुर्गेहे वारिताहं तयाऽनघ
savitre naiva vaktavyaṃ chāye kiṃcitkathaṃcana ||
eṣa me samayo nātha tenāhaṃ maunamāsthitā
||32||सवित्रे नैव वक्तव्यं छाये किंचित्कथंचन ॥
एष मे समयो नाथ तेनाहं मौनमास्थिता
tacchrutvā bhagavāṃstvaṣṭuḥ samīpaṃ roṣamāsthitaḥ ||
jagāma sahasā bhānurbahuroṣasamanvitaḥ
||33||तच्छ्रुत्वा भगवांस्त्वष्टुः समीपं रोषमास्थितः ॥
जगाम सहसा भानुर्बहुरोषसमन्वितः
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya tvaṣṭā lokapitāmahaḥ ||
pādyārghyācamanīyaṃ ca madhuparkairapūjayat
||34||तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय त्वष्टा लोकपितामहः ॥
पाद्यार्घ्याचमनीयं च मधुपर्कैरपूजयत्
natvā pādau parikramya bahumānapuraḥ saram ||
uvāca madhurayā vācā priyaṃ te karavāma kim
||35||नत्वा पादौ परिक्रम्य बहुमानपुरः सरम् ॥
उवाच मधुरया वाचा प्रियं ते करवाम किम्
raviruvāca
kva sānusūryā sāvitrī mamānupriyakāriṇī ||
āgatā te gṛhaṃ tāta mama mārgānumodinī
||36||क्व सानुसूर्या सावित्री ममानुप्रियकारिणी ॥
आगता ते गृहं तात मम मार्गानुमोदिनी
tvaṣṭovāca
na jānīmo vayaṃ tāta priyā me kva gatā sutā ||
ityukte vacane tvaṣṭrā ravirduściṃtamānasaḥ
||37||न जानीमो वयं तात प्रिया मे क्व गता सुता ॥
इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा रविर्दुश्चिंतमानसः
kiṃ karomi kva gacchāmi kva ca priyatarā mama ||
iti saṃbhāṣamāṇe tu tvaṣṭā vākyamathābravīt
||38||किं करोमि क्व गच्छामि क्व च प्रियतरा मम ॥
इति संभाषमाणे तु त्वष्टा वाक्यमथाब्रवीत्
tava tejaḥ paribhraṣṭā bhagnā kvāpi gatābalā ||
yadi te vallabhā bhāryā tejastvaṃ pariśāmaya
||39||तव तेजः परिभ्रष्टा भग्ना क्वापि गताबला ॥
यदि ते वल्लभा भार्या तेजस्त्वं परिशामय
sūrya uvāca
yadyevaṃ dussahaṃ tejo mama pūrvapitāmaha ||
tadā te rocate samyagyathā syādvai tathā kuru
||40||यद्येवं दुस्सहं तेजो मम पूर्वपितामह ॥
तदा ते रोचते सम्यग्यथा स्याद्वै तथा कुरु
iti sūryavacaḥ śrutvā śāṇaṃ kṛtvā sudarśanam ||
ghṛṣṭitaḥ kṣuradhāreṇa laghīyānnirmalo'bhavat
||41||इति सूर्यवचः श्रुत्वा शाणं कृत्वा सुदर्शनम् ॥
घृष्टितः क्षुरधारेण लघीयान्निर्मलोऽभवत्
tasya ghṛṣṭitamātreṇa tvaṣṭā cakre vivasvataḥ ||
śāṇaṃ sudarśanaṃ cakraṃ saikatā maṇijātayaḥ
||42||तस्य घृष्टितमात्रेण त्वष्टा चक्रे विवस्वतः ॥
शाणं सुदर्शनं चक्रं सैकता मणिजातयः
tadā tvaṣṭā'bravīdvākyaṃ madhuraṃ sūryasaṃnidhau ||
mahākāla vane ramye vaḍavārūpagīraṇī
||43||तदा त्वष्टाऽब्रवीद्वाक्यं मधुरं सूर्यसंनिधौ ॥
महाकाल वने रम्ये वडवारूपगीरणी
gṛhyatāṃ bhoḥ suraśreṣṭha śīghraṃ gacchatu śāḍvale ||
yatra śiprā saricchreṣṭhā yatra kṣātā samāgatā
||44||गृह्यतां भोः सुरश्रेष्ठ शीघ्रं गच्छतु शाड्वले ॥
यत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा यत्र क्षाता समागता
ubhayoḥ saṃgamo yatra tatra muktirna saṃśayaḥ ||
tatra tāṃ subhagāṃ patnīṃ prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ
||45||उभयोः संगमो यत्र तत्र मुक्तिर्न संशयः ॥
तत्र तां सुभगां पत्नीं प्राप्स्यसि त्वं न संशयः
iti tasya vacaḥ śrutvā savitā sarvatāpanaḥ ||
tatrāgamadvanaṃ yatra mahākālasya pāvanam
||46||इति तस्य वचः श्रुत्वा सविता सर्वतापनः ॥
तत्रागमद्वनं यत्र महाकालस्य पावनम्
kṣātāsaṃgamasaṃyuktā yatra śiprā payasvinī ||
tatra bhuktiśca muktiśca dhanadhānyasamāgamaḥ
||47||क्षातासंगमसंयुक्ता यत्र शिप्रा पयस्विनी ॥
तत्र भुक्तिश्च मुक्तिश्च धनधान्यसमागमः
tatrāgatya priyāṃ bhāryāṃ vaḍavārūpadhāriṇīm ||
dadarśa tāṃ punaḥ śyāmāṃ harirūpadharo hariḥ
||48||तत्रागत्य प्रियां भार्यां वडवारूपधारिणीम् ॥
ददर्श तां पुनः श्यामां हरिरूपधरो हरिः
nāsikāghrāṇamātreṇa yatra jātau sutāvubhau ||
darśanīyau sunṛmṇāṃgau bhiṣajau tau divaukasām
||49||नासिकाघ्राणमात्रेण यत्र जातौ सुतावुभौ ॥
दर्शनीयौ सुनृम्णांगौ भिषजौ तौ दिवौकसाम्
chāyā ca suṣuve tatra mithunaṃ dvijasattama ||
tāpīṃ śanaiścaraṃ caiva sarvalokapratāpanam
||50||छाया च सुषुवे तत्र मिथुनं द्विजसत्तम ॥
तापीं शनैश्चरं चैव सर्वलोकप्रतापनम्
śani yoge yadāmā vai jāyate sarvakāmadā ||
tadā snānaṃ ca dānaṃ ca śrāddhaṃ caiva tu kārayet
||51||शनि योगे यदामा वै जायते सर्वकामदा ॥
तदा स्नानं च दानं च श्राद्धं चैव तु कारयेत्
tasya hastagatā lakṣmīrjāyate sarvadā bhuvi ||
kṣātā saṃgame naraḥ snātvā dānaṃ dattvā ca śaktitaḥ
||52||तस्य हस्तगता लक्ष्मीर्जायते सर्वदा भुवि ॥
क्षाता संगमे नरः स्नात्वा दानं दत्त्वा च शक्तितः
sthāvareśaṃ samabhyarcya tasya pāpakṣayo bhavet ||
sauriḥ śanaiścaro maṃdaḥ kṛṣṇo'naṃtoṃ'tako yamaḥ
||53||स्थावरेशं समभ्यर्च्य तस्य पापक्षयो भवेत् ॥
सौरिः शनैश्चरो मंदः कृष्णोऽनंतोंऽतको यमः
piṃgaśchāyāsuto babhruḥ sthāvaraḥ pippalāyanaḥ ||
etāni śanināmāni prātaḥkāle paṭhennaraḥ
||54||पिंगश्छायासुतो बभ्रुः स्थावरः पिप्पलायनः ॥
एतानि शनिनामानि प्रातःकाले पठेन्नरः
tasya śānaiścarī pīḍā na bhavettu kadācana ||
yamadharmo'pi cātraiva tapastepe sudustaram
||55||तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन ॥
यमधर्मोऽपि चात्रैव तपस्तेपे सुदुस्तरम्
yajñakuṇḍottare bhāge yatra tiṣṭhati mārutiḥ ||
dharmasareti vikhyātaṃ nāmnā tattīrthamuttamam
||56||यज्ञकुण्डोत्तरे भागे यत्र तिष्ठति मारुतिः ॥
धर्मसरेति विख्यातं नाम्ना तत्तीर्थमुत्तमम्
yatra siddhiṃ parāṃ prāptastapasā pavanātmajaḥ ||
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā dattvā vai kāṃsyabhājanam
||57||यत्र सिद्धिं परां प्राप्तस्तपसा पवनात्मजः ॥
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दत्त्वा वै कांस्यभाजनम्
savāso maṇimu ktābhiḥ kāṃcanālaṃkṛtaṃ varam ||
brāhmaṇebhyaḥ svalaṃkṛtya vedavidbhyaśca sādaram
||58||सवासो मणिमु क्ताभिः कांचनालंकृतं वरम् ॥
ब्राह्मणेभ्यः स्वलंकृत्य वेदविद्भ्यश्च सादरम्
mātṛlokaṃ samuttīrṇo brahmaloke mahīyate ||
śrāvaṇe māsyubhe pakṣe ekādaśyāṃ tu yo naraḥ
||59||मातृलोकं समुत्तीर्णो ब्रह्मलोके महीयते ॥
श्रावणे मास्युभे पक्षे एकादश्यां तु यो नरः
dharmatīrthe sadācārī snānadānādikāḥ kriyāḥ ||
karoti satataṃ tasya viṣṇulokaḥ sanātanaḥ
||60||धर्मतीर्थे सदाचारी स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥
करोति सततं तस्य विष्णुलोकः सनातनः
cyavanāśrame naraḥ snātvā cyavaneśvaraṃ vilokayet ||
yatra siddhiṃ gatau puṇyāvaśvinau bhiṣajāṃ varau
||61||च्यवनाश्रमे नरः स्नात्वा च्यवनेश्वरं विलोकयेत् ॥
यत्र सिद्धिं गतौ पुण्यावश्विनौ भिषजां वरौ
cyavanasya prasādena devapaṃktimavāpatuḥ ||
cyavanena purā dṛṣṭiḥ prāptā vai devabheṣajāt
||62||च्यवनस्य प्रसादेन देवपंक्तिमवापतुः ॥
च्यवनेन पुरा दृष्टिः प्राप्ता वै देवभेषजात्
tasmiṃstīrthe dvijaśreṣṭha divyadṛṣṭirbhavennaraḥ ||
atraiva prāptavānsūryaḥ sāgnihotrāśramaṃ param
||63||तस्मिंस्तीर्थे द्विजश्रेष्ठ दिव्यदृष्टिर्भवेन्नरः ॥
अत्रैव प्राप्तवान्सूर्यः साग्निहोत्राश्रमं परम्
anu sūryāṃ mahābhāgāṃ sāvitrīṃ lokaviśrutām ||
sūryalokaṃ samāsādya bubhuje vipulāṃ śriyam
||64||अनु सूर्यां महाभागां सावित्रीं लोकविश्रुताम् ॥
सूर्यलोकं समासाद्य बुभुजे विपुलां श्रियम्
tasmādvyāsa paraṃ tīrthaṃ kṣātāsaṃgamasaṃjñitam ||
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvakāmavarapradam
||65||तस्माद्व्यास परं तीर्थं क्षातासंगमसंज्ञितम् ॥
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम्
ya etāṃ tu kathāṃ puṇyāṃ śṛṇoti bhuvi bhaktitaḥ ||
paṭhedvā prātarutthāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||66||य एतां तु कथां पुण्यां शृणोति भुवि भक्तितः ॥
पठेद्वा प्रातरुत्थाय तस्य पुण्यफलं शृणु
kapilāgosahasreṇa phalaṃ bhavati parvaṇi ||
tatphalaṃ samavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
||67||कपिलागोसहस्रेण फलं भवति पर्वणि ॥
तत्फलं समवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisā hasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye kṣātāsaṃgamamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṭpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 56 ||