athānyaṃ saṃpravakṣyāmi devaṃ trailokyaviśrutam
sanatkumāra uvāca
athānyaṃ saṃpravakṣyāmi devaṃ trailokyaviśrutam ||
caṃdrādityamiti khyātaṃ caṃdrādityārcitaṃ purā
||1||अथान्यं संप्रवक्ष्यामि देवं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
चंद्रादित्यमिति ख्यातं चंद्रादित्यार्चितं पुरा
yastaṃ samarcayeddevaṃ surāsuranamaskṛtam ||
gaṃdhapupostathā dhūpairnaivedyaivividhaistathā
||2||यस्तं समर्चयेद्देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥
गंधपुपोस्तथा धूपैर्नैवेद्यैविविधैस्तथा
caṃdrādityādisālokyaṃ prayāti sarvakāmikam ||
vimānaṃ sūryasaṃkāśairyāvaccaṃdradivākarau
||3||चंद्रादित्यादिसालोक्यं प्रयाति सर्वकामिकम् ॥
विमानं सूर्यसंकाशैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ
iti candrādityamāhātmyam ||
sanatkumāra uvāca ||
karabheśaṃ tato gaccheddevadevaṃ maheśvaram ||
yasya darśanamātreṇa kuyonau naiva jāyate
||4||इति चन्द्रादित्यमाहात्म्यम् ॥
सनत्कुमार उवाच ॥
करभेशं ततो गच्छेद्देवदेवं महेश्वरम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण कुयोनौ नैव जायते
vyāsa uvāca
karabheśamahaṃ devaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ ||
kathaṃ devaḥ samutpannaḥ karabheśetisaṃjñitaḥ
||5||करभेशमहं देवं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
कथं देवः समुत्पन्नः करभेशेतिसंज्ञितः
sanatkumāra uvāca
purā devagaṇaiḥ sārdhaṃ devadevo maheśvaraḥ ||
vane'sminkrīḍayāmāsa paramāhlādasaṃyutaḥ
||6||पुरा देवगणैः सार्धं देवदेवो महेश्वरः ॥
वनेऽस्मिन्क्रीडयामास परमाह्लादसंयुतः
krīḍanbahutithe kāle śaṃkaraḥ karabho'bhavat ||
jñāyate ca sa no devaiḥ śaṃkaraḥ karabhākṛtiḥ
||7||क्रीडन्बहुतिथे काले शंकरः करभोऽभवत् ॥
ज्ञायते च स नो देवैः शंकरः करभाकृतिः
anveṣayaṃti te devāstato vismayasaṃyutāḥ ||
na paśyaṃti yadā tatra taṃ devaṃ śūlapāṇinam
||8||अन्वेषयंति ते देवास्ततो विस्मयसंयुताः ॥
न पश्यंति यदा तत्र तं देवं शूलपाणिनम्
devaiḥ pṛṣṭastato brahmā kvāsti devo maheśvaraḥ ||
dhyātvātha brahmaṇā dṛṣṭo gupto yogaprabhurharaḥ
||9||देवैः पृष्टस्ततो ब्रह्मा क्वास्ति देवो महेश्वरः ॥
ध्यात्वाथ ब्रह्मणा दृष्टो गुप्तो योगप्रभुर्हरः
devaiḥ sārdhaṃ tato brahmā papraccha gaṇanāyakam ||
na dṛṣṭaḥ śaṃkaro'smābhirgataḥ kutra vināyaka
||10||देवैः सार्धं ततो ब्रह्मा पप्रच्छ गणनायकम् ॥
न दृष्टः शंकरोऽस्माभिर्गतः कुत्र विनायक
kathayasva namastubhyaṃ dāsyāmo laḍḍukānvibho ||
evamuktastadā hṛṣṭaḥ provāca gaṇanāyakaḥ
||11||कथयस्व नमस्तुभ्यं दास्यामो लड्डुकान्विभो ॥
एवमुक्तस्तदा हृष्टः प्रोवाच गणनायकः
karabho'yaṃ mahā'devo dṛśyate vibudho ttamāḥ ||
śrutvā caivaṃ vaco devāḥ prahṛṣṭāḥ karabhaṃ yayuḥ
||12||करभोऽयं महाऽदेवो दृश्यते विबुधो त्तमाः ॥
श्रुत्वा चैवं वचो देवाः प्रहृष्टाः करभं ययुः
jñāto'smābhirmahādeva jalpaṃta iti te svayam ||
gatvā caiva tataḥ sarva caturdikṣu sthitāḥ svayam
||13||ज्ञातोऽस्माभिर्महादेव जल्पंत इति ते स्वयम् ॥
गत्वा चैव ततः सर्व चतुर्दिक्षु स्थिताः स्वयम्
viciṃtyeti kathaṃ jñātaḥ śaṃkaro vismayaṃ gataḥ ||
tyaktvātha kārabhaṃ rūpaṃ devadevo maheśvaraḥ
||14||विचिंत्येति कथं ज्ञातः शंकरो विस्मयं गतः ॥
त्यक्त्वाथ कारभं रूपं देवदेवो महेश्वरः
liṃgamutpādayāmāsa divyaṃ yatkarabhe śvaram ||
te dṛṣṭvā'tha surāḥ sarve sāṣṭāṃgapraṇatisthitāḥ
||15||लिंगमुत्पादयामास दिव्यं यत्करभे श्वरम् ॥
ते दृष्ट्वाऽथ सुराः सर्वे साष्टांगप्रणतिस्थिताः
tataḥprabhṛti vikhyātaḥ śaṃkaraḥ karabheśvaraḥ ||
koṭitīrthāduttarasminsthāpayāmāsa vighnapam
||16||ततःप्रभृति विख्यातः शंकरः करभेश्वरः ॥
कोटितीर्थादुत्तरस्मिन्स्थापयामास विघ्नपम्
svanāmnā prathitaṃ cakre karabhaṃ cātipūjitam ||
snātvā tatra śucirbhūtvā yastamarcayate śivam
||17||स्वनाम्ना प्रथितं चक्रे करभं चातिपूजितम् ॥
स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा यस्तमर्चयते शिवम्
gaṃdhapuṣpaiśca naivedyaiḥ śṛṇu teṣāṃ ca yatphalam ||
sarvamedheṣu yatpuṇyaṃ sarvadāneṣu yatphalam
||18||गंधपुष्पैश्च नैवेद्यैः शृणु तेषां च यत्फलम् ॥
सर्वमेधेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम्
tato'dhikaṃ sa labhate nātra kāryā vicāraṇā ||
mahākālaṃ tato gacchansaṃpūrṇaṃ phalamāpnuyāt
||19||ततोऽधिकं स लभते नात्र कार्या विचारणा ॥
महाकालं ततो गच्छन्संपूर्णं फलमाप्नुयात्
tataḥ prasiddho loke'sminnṛddhidaḥ karabheśvaraḥ
||20||ततः प्रसिद्धो लोकेऽस्मिन्नृद्धिदः करभेश्वरः
iti karabheśvaramāhātmyam ||
cha ||
sanatkumāra uvāca ||
laiḍukaiśca tato devairvighnanāthaḥ samarcitaḥ ||
tadāprabhṛti vikhyāto viśveśo laḍḍukapriyaḥ
||21||इति करभेश्वरमाहात्म्यम् ॥
छ ॥
सनत्कुमार उवाच ॥
लइडुकैश्च ततो देवैर्विघ्ननाथः समर्चितः ॥
तदाप्रभृति विख्यातो विश्वेशो लड्डुकप्रियः
yaḥ samarcayate bhaktyā tasya vighno na jāyate ||
tasmai dadāti saṃtuṣṭaḥ sarvānkāmānvināyakaḥ
||22||यः समर्चयते भक्त्या तस्य विघ्नो न जायते ॥
तस्मै ददाति संतुष्टः सर्वान्कामान्विनायकः
nirāhāraścaturthyāṃ ca snātvā śiprāṃ viśeṣataḥ ||
raktāṃbaradharobhūtvā raktapuṣpairvināyakam
||23||निराहारश्चतुर्थ्यां च स्नात्वा शिप्रां विशेषतः ॥
रक्तांबरधरोभूत्वा रक्तपुष्पैर्विनायकम्
raktacaṃdanatoyena maṃtraiḥ snapanapūrvakam ||
caṃdanenāpi raktena taṃ vilepya prapūjayet
||24||रक्तचंदनतोयेन मंत्रैः स्नपनपूर्वकम् ॥
चंदनेनापि रक्तेन तं विलेप्य प्रपूजयेत्
dhūpaṃ dadyāttathā divyaṃ sugaṃdhaṃ laḍḍukapriye ||
naivedye laḍḍukā deyā ājyakhaṃḍapariplutāḥ
||25||धूपं दद्यात्तथा दिव्यं सुगंधं लड्डुकप्रिये ॥
नैवेद्ये लड्डुका देया आज्यखंडपरिप्लुताः
na tasya jāyate vyādhirbhayaṃ vighnaṃ kadācana ||
labhate ca sadābhīṣṭaṃ mṛtaḥ śivapuraṃ vrajet
||26||न तस्य जायते व्याधिर्भयं विघ्नं कदाचन ॥
लभते च सदाभीष्टं मृतः शिवपुरं व्रजेत्
avatīrṇaḥ punarloke jāyate vasudhādhipaḥ ||
matimānputravāñchūro nātra kāryā vicāraṇā
||27||अवतीर्णः पुनर्लोके जायते वसुधाधिपः ॥
मतिमान्पुत्रवाञ्छूरो नात्र कार्या विचारणा
iti gaṇeśamā hātmyam ||
sanatkumāra uvāca ||
kusumeśaṃ suradvāre surāsuranamaskṛtam ||
śraddhayā pūjayedyastu śivaloke sa modate
||28||इति गणेशमा हात्म्यम् ॥
सनत्कुमार उवाच ॥
कुसुमेशं सुरद्वारे सुरासुरनमस्कृतम् ॥
श्रद्धया पूजयेद्यस्तु शिवलोके स मोदते
jayeśvaraṃ tu yaḥ paśyeddevadevaṃ maheśvaram ||
jayī syātsarvakāryeṣu śivalokaṃ sa gacchati
||29||जयेश्वरं तु यः पश्येद्देवदेवं महेश्वरम् ॥
जयी स्यात्सर्वकार्येषु शिवलोकं स गच्छति
śivadvāre śivaṃ liṃgamarcayenmānavo yadi ||
tridivaṃ yāti yānena gāṇapatyaṃ ca viṃdati
||30||शिवद्वारे शिवं लिंगमर्चयेन्मानवो यदि ॥
त्रिदिवं याति यानेन गाणपत्यं च विंदति
athānyaṃ saṃpravakṣyāmi mārkaṃḍeśvaramuttamam ||
mārkaṇḍeyo muniryatra taptavānsumahattapaḥ
||31||अथान्यं संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेश्वरमुत्तमम् ॥
मार्कण्डेयो मुनिर्यत्र तप्तवान्सुमहत्तपः
dṛṣṭvā taṃ śaṃkaraṃ devaṃ vājapeyaphalaṃ labhet ||
sarvapāpaviśuddhātmā cirāyurjāyate naraḥ
||32||दृष्ट्वा तं शंकरं देवं वाजपेयफलं लभेत् ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा चिरायुर्जायते नरः
śṛṇu vyāsa mahāsthānaṃ yasyāṃ puryāmanuttamam ||
yatra tiṣṭhati sā devī brahmāṇī haṃsavāhinī
||33||शृणु व्यास महास्थानं यस्यां पुर्यामनुत्तमम् ॥
यत्र तिष्ठति सा देवी ब्रह्माणी हंसवाहिनी
bhaktānāṃ pūrayedāśāṃ putravatparipālayet ||
yathā mātā tathā devī dṛṣṭā śāṃtiparairapi
||34||भक्तानां पूरयेदाशां पुत्रवत्परिपालयेत् ॥
यथा माता तथा देवी दृष्टा शांतिपरैरपि
arcitā brahmaṇā sā tu stutā devī surottamaiḥ ||
arcayedgaṃdhṛpuṣpaiśca naivedyaiḥ sarvasiddhidām ||
api yā brahmaṇaḥ pūrvamabhūdeva susiddhidā
||35||अर्चिता ब्रह्मणा सा तु स्तुता देवी सुरोत्तमैः ॥
अर्चयेद्गंधृपुष्पैश्च नैवेद्यैः सर्वसिद्धिदाम् ॥
अपि या ब्रह्मणः पूर्वमभूदेव सुसिद्धिदा
yaḥ snātvā brahmasarasi paśye dbrahmeśvaraṃ śivam ||
bhavabaṃdhavinirmukto brahmaloke sa modate
||36||यः स्नात्वा ब्रह्मसरसि पश्ये द्ब्रह्मेश्वरं शिवम् ॥
भवबंधविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके स मोदते
athānyāṃ saṃpravakṣyāmi yajñavāpīmanuttamām ||
yatra vai brahmaṇā pūrvamiṣṭo yajñaḥ sadakṣiṇaḥ
||37||अथान्यां संप्रवक्ष्यामि यज्ञवापीमनुत्तमाम् ॥
यत्र वै ब्रह्मणा पूर्वमिष्टो यज्ञः सदक्षिणः
yajñārthaṃ yatkṛtaṃ kuṃḍaṃ yajñavāpī ca sā smṛtā ||
paśuśca patito yasmāttasmātpaśupatiḥ smṛtaḥ
||38||यज्ञार्थं यत्कृतं कुंडं यज्ञवापी च सा स्मृता ॥
पशुश्च पतितो यस्मात्तस्मात्पशुपतिः स्मृतः
tasyāṃ snātvā śucirbhūtvā paśyetpaśupatiṃ tu yaḥ ||
uddharetsa pitṝnvyāsa paśuyonigatānapi
||39||तस्यां स्नात्वा शुचिर्भूत्वा पश्येत्पशुपतिं तु यः ॥
उद्धरेत्स पितॄन्व्यास पशुयोनिगतानपि
suvarṇamaṇimuktādyairvimānaiḥ sarvakāmagaiḥ ||
yāti rudrapuraṃ divyaṃ yatra devo maheśvaraḥ
||40||सुवर्णमणिमुक्ताद्यैर्विमानैः सर्वकामगैः ॥
याति रुद्रपुरं दिव्यं यत्र देवो महेश्वरः
rūpakuṃḍe naraḥ snātvā surūpo jāyatenaraḥ ||
svarge sa devagaṃdharvaiḥ spṛhaṇīyavapurbhavet
||41||रूपकुंडे नरः स्नात्वा सुरूपो जायतेनरः ॥
स्वर्गे स देवगंधर्वैः स्पृहणीयवपुर्भवेत्
kuṃḍe snātvāpyanaṃge yaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ ||
paśyecca devadeveśamanaṃgenārcitaṃ purā ||
kāmaṃ sa labhate'bhīṣṭaṃ mṛto yāti śivālayam
||42||कुंडे स्नात्वाप्यनंगे यः शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥
पश्येच्च देवदेवेशमनंगेनार्चितं पुरा ॥
कामं स लभतेऽभीष्टं मृतो याति शिवालयम्
āṣāḍhe tu sitāṣṭamyāṃ jāgaraṃ yastu kārayet ||
kedāre yatphalaṃ proktaṃ tatsamānamavāpnuyāt
||43||आषाढे तु सिताष्टम्यां जागरं यस्तु कारयेत् ॥
केदारे यत्फलं प्रोक्तं तत्समानमवाप्नुयात्
karīkuṃḍe naraḥ snātvā viśvarūpaṃ tu yo'rcayet ||
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati
||44||करीकुंडे नरः स्नात्वा विश्वरूपं तु योऽर्चयेत् ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
ajāgaṃdhe naraḥ snātvā dṛṣṭvā brahmeśvaraṃ śivam ||
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ tatkṣaṇātsaṃvyapohati
||45||अजागंधे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा ब्रह्मेश्वरं शिवम् ॥
ब्रह्महत्यासमं पापं तत्क्षणात्संव्यपोहति
cakratīrthe naraḥ snātvā cakra svāminamarcayet ||
jāyate sa naro vyāsa cakravartī sadā bhuvi ||
siddheśvaraṃ yadā paśyetsnātvā suvidhipūrvakam ||
kāmikena vimānena rudralokaṃ sa gacchati
||47||चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा चक्र स्वामिनमर्चयेत् ॥
जायते स नरो व्यास चक्रवर्ती सदा भुवि ॥
सिद्धेश्वरं यदा पश्येत्स्नात्वा सुविधिपूर्वकम् ॥
कामिकेन विमानेन रुद्रलोकं स गच्छति
iti yajñavāpīmāhātmyam ||
somavatyāṃ naraḥ snātvā yaḥ someśvaramarcayet ||
somavannirmalo bhūtvā somaloke sa modate
||48||इति यज्ञवापीमाहात्म्यम् ॥
सोमवत्यां नरः स्नात्वा यः सोमेश्वरमर्चयेत् ॥
सोमवन्निर्मलो भूत्वा सोमलोके स मोदते
vyāsa uvāca
tīrthaṃ somavatīnāma liṃgaṃ someśvaraṃ tathā ||
abhūdetatkathaṃ nāma śrotumicchāmi tattvataḥ
||49||तीर्थं सोमवतीनाम लिंगं सोमेश्वरं तथा ॥
अभूदेतत्कथं नाम श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa yathotpannaṃ somatīrthaṃ suśobhanam ||
someśvaraṃ yathā liṃgametatsatyaṃ vadāmi te
||50||शृणु व्यास यथोत्पन्नं सोमतीर्थं सुशोभनम् ॥
सोमेश्वरं यथा लिंगमेतत्सत्यं वदामि ते
yo devo bhagavānsomo lokasyāpyāyanaṃ param ||
āsīttasya purā vyāsa pitā vipro mahātapāḥ
||51||यो देवो भगवान्सोमो लोकस्याप्यायनं परम् ॥
आसीत्तस्य पुरा व्यास पिता विप्रो महातपाः
avantyāṃ ca mahābhāgo yo'trirnāmā taponidhiḥ ||
varṣāṇāṃ trīṇi divyāni sahasrāṇi tapo mahat
||52||अवन्त्यां च महाभागो योऽत्रिर्नामा तपोनिधिः ॥
वर्षाणां त्रीणि दिव्यानि सहस्राणि तपो महत्
atri śabdopari ṭippaṇī ūrdhvabāhuḥ sa vai tepe brahmadhyānaparāyaṇaḥ ||
ūrdhvaṃ gataṃ tato vyāsa brāhmyaṃ tejo mahātmanaḥ
||53||अत्रि शब्दोपरि टिप्पणी ऊर्ध्वबाहुः स वै तेपे ब्रह्मध्यानपरायणः ॥
ऊर्ध्वं गतं ततो व्यास ब्राह्म्यं तेजो महात्मनः
netrābhyāṃ tena susrāva bhāsayacca diśo daśa ||
tejastatsahasā dṛṣṭvā diśo daśoddhataṃ svataḥ
||54||नेत्राभ्यां तेन सुस्राव भासयच्च दिशो दश ॥
तेजस्तत्सहसा दृष्ट्वा दिशो दशोद्धतं स्वतः
diśaśca tadyadā vyāsa sarvā dhartuṃ na cāśakan ||
asusravattadā digbhyastaddhi tejotiduḥsaham
||55||दिशश्च तद्यदा व्यास सर्वा धर्तुं न चाशकन् ॥
असुस्रवत्तदा दिग्भ्यस्तद्धि तेजोतिदुःसहम्
lokāṃśca bhāsayatsarvāndharaṇyāṃ vai papāta ha ||
somo jātastatastena śītāṃśuśca janapriyaḥ
||56||लोकांश्च भासयत्सर्वान्धरण्यां वै पपात ह ॥
सोमो जातस्ततस्तेन शीतांशुश्च जनप्रियः
vāri somātsamutpannaṃ vyāsa tenaiva tejasā ||
praviṣṭā sā nadī śiprāmamṛtenātipūritā
||57||वारि सोमात्समुत्पन्नं व्यास तेनैव तेजसा ॥
प्रविष्टा सा नदी शिप्राममृतेनातिपूरिता
tataḥ somavatī śiprā vikhyātā sarvasi ddhidā ||
somayuktāṃ nadīṃ śiprāṃ dṛṣṭvā pāpaṃ vyapohati
||58||ततः सोमवती शिप्रा विख्याता सर्वसि द्धिदा ॥
सोमयुक्तां नदीं शिप्रां दृष्ट्वा पापं व्यपोहति
khyātā ca triṣu lokeṣu pāpināṃ puṇyadāyinī ||
brahmahā vā surāpo vā steyī vā gurutalpagaḥ
||59||ख्याता च त्रिषु लोकेषु पापिनां पुण्यदायिनी ॥
ब्रह्महा वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः
catvāro'pyatra pāpena mucyaṃte darśanāddhruvam ||
amāsomau yadā yuktau somavatyāṃ tadā mune
||60||चत्वारोऽप्यत्र पापेन मुच्यंते दर्शनाद्ध्रुवम् ॥
अमासोमौ यदा युक्तौ सोमवत्यां तदा मुने
snānaṃ dānaṃ ca yo dhīmāñjapaṃ homaṃ samācaret ||
akṣayaṃ tasya tatsarvaṃ yāvaccaṃdradivākarau
||61||स्नानं दानं च यो धीमाञ्जपं होमं समाचरेत् ॥
अक्षयं तस्य तत्सर्वं यावच्चंद्रदिवाकरौ
tilodakapradānena piṃḍadānena kāritā ||
akāle kālikī tṛptiḥ pitṝṇāṃ ca yato matā
||62||तिलोदकप्रदानेन पिंडदानेन कारिता ॥
अकाले कालिकी तृप्तिः पितॄणां च यतो मता
sarvatra durlabhā siprā somaṃ somagrahastathā ||
someśvaraḥ somavāraḥ sakārāḥ paṃca durlabhāḥ
||63||सर्वत्र दुर्लभा सिप्रा सोमं सोमग्रहस्तथा ॥
सोमेश्वरः सोमवारः सकाराः पंच दुर्लभाः
śiprāsomajalaṃ vyāsa koṭitīrthaphalapradam ||
amāsomasamāyoge pitṛtīrthasamaṃ smṛtam
||64||शिप्रासोमजलं व्यास कोटितीर्थफलप्रदम् ॥
अमासोमसमायोगे पितृतीर्थसमं स्मृतम्
amāyāṃ somavāraścedvyatīpāto yadā bhavet ||
śataguṇaṃ gayāyāstu somavatyāṃ prakīrtitam
||65||अमायां सोमवारश्चेद्व्यतीपातो यदा भवेत् ॥
शतगुणं गयायास्तु सोमवत्यां प्रकीर्तितम्
evaṃ somavatītīrthaṃ jātamatra mahāmune ||
somaṃ dṛṣṭvātha patitaṃ kṣitau brahmā jagadguruḥ
||66||एवं सोमवतीतीर्थं जातमत्र महामुने ॥
सोमं दृष्ट्वाथ पतितं क्षितौ ब्रह्मा जगद्गुरुः
rathe taṃ sthāpayāmāsa lokānāṃ hitakāmyayā ||
saṃ tu vedamayo vyāsa dharmākṣaḥ satyasaṃgrahaḥ
||67||रथे तं स्थापयामास लोकानां हितकाम्यया ॥
सं तु वेदमयो व्यास धर्माक्षः सत्यसंग्रहः
yukto vājisahasreṇa brahmaṇā preritastadā ||
dṛṣṭvā somaṃ tato devā rathe taṃ brahmaṇā yutam
||68||युक्तो वाजिसहस्रेण ब्रह्मणा प्रेरितस्तदा ॥
दृष्ट्वा सोमं ततो देवा रथे तं ब्रह्मणा युतम्
tuṣṭuvuḥ sarvabhāvena hṛṣṭāḥ sarve samāhitāḥ ||
tasya saṃstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvaram
||69||तुष्टुवुः सर्वभावेन हृष्टाः सर्वे समाहिताः ॥
तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वरम्
āpyāyamānaṃ trīm̐llokānpapāta dharaṇītale ||
brahmā tena rathenātha sāgarāṃtāṃ vasundharām
||70||आप्यायमानं त्रीँल्लोकान्पपात धरणीतले ॥
ब्रह्मा तेन रथेनाथ सागरांतां वसुन्धराम्
triḥsaptakṛtvo'tiśayāccakārābdhipradakṣiṇam ||
tasya tatpatitaṃ tejo vyāsa somasya śītalam
||71||त्रिःसप्तकृत्वोऽतिशयाच्चकाराब्धिप्रदक्षिणम् ॥
तस्य तत्पतितं तेजो व्यास सोमस्य शीतलम्
tadevauṣadhayo divyā jātā bhuvi sunirmalāḥ ||
yābhirdhāryo hyayaṃ lokaḥ prajāścaiva caturvidhāḥ
||72||तदेवौषधयो दिव्या जाता भुवि सुनिर्मलाः ॥
याभिर्धार्यो ह्ययं लोकः प्रजाश्चैव चतुर्विधाः
tuṣṭo'tha bhagavānsomo jagateḥ sarvadā mune ||
daśavarṣasahasrāṇi tepe'tiduḥsahaṃ tapaḥ
||73||तुष्टोऽथ भगवान्सोमो जगतेः सर्वदा मुने ॥
दशवर्षसहस्राणि तेपेऽतिदुःसहं तपः
tatastasmai dadau vākyaṃ brahmā lokapitāmahaḥ ||
bījauṣadhāni viprāṇāṃ somo rājā babhūva ha
||74||ततस्तस्मै ददौ वाक्यं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
बीजौषधानि विप्राणां सोमो राजा बभूव ह
saptaviṃśatiṃ somāya dākṣāyaṇīrmahāvratāḥ ||
patnīḥ prācetaso dakṣo dadau nakṣatrasaṃjñakāḥ
||75||सप्तविंशतिं सोमाय दाक्षायणीर्महाव्रताः ॥
पत्नीः प्राचेतसो दक्षो ददौ नक्षत्रसंज्ञकाः
sa tatprāpya mahadrājyaṃ somo bhāryāyutastadā ||
samārebhe rājasūyaṃ sahasraśatadakṣiṇam
||76||स तत्प्राप्य महद्राज्यं सोमो भार्यायुतस्तदा ॥
समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
hotā ca bhagavānatriradhvaryurbhagavānbhṛguḥ ||
hiraṇyagarbhaścodgātā brahmā brahmatvameyivān
||77||होता च भगवानत्रिरध्वर्युर्भगवान्भृगुः ॥
हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्
sadasyo bhagavānviṣṇuḥ sanakādimukhairyutaḥ ||
dadau sa dakṣiṇāṃ somastrīm̐llokānsusamāhitaḥ
||78||सदस्यो भगवान्विष्णुः सनकादिमुखैर्युतः ॥
ददौ स दक्षिणां सोमस्त्रीँल्लोकान्सुसमाहितः
sinīvālī kuhūścaiva dhṛtiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ ||
kīrtirdhṛtiśca lakṣmīstaṃ devyo divyāḥ siṣevire
||79||सिनीवाली कुहूश्चैव धृतिः पुष्टिः प्रभा वसुः ॥
कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीस्तं देव्यो दिव्याः सिषेविरे
prāpyāvabhṛthamavyagraḥ sarvadevarṣipūjitaḥ ||
atīva rājate candro daśadhā bhāsayandiśaḥ
||80||प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः ॥
अतीव राजते चन्द्रो दशधा भासयन्दिशः
tasya tatprāpya duṣprāpyamaiśvaryamṛṣisaṃskṛtam ||
vibabhrāma matirvyāsa vinayādyamapāsya ca
||81||तस्य तत्प्राप्य दुष्प्राप्यमैश्वर्यमृषिसंस्कृतम् ॥
विबभ्राम मतिर्व्यास विनयाद्यमपास्य च
bṛhaspatestadā bhāryāṃ tārānāmnīṃ yaśasvinīm ||
jahāra tamasā sādhvīmavamānyāṃ giraḥsutam
||82||बृहस्पतेस्तदा भार्यां तारानाम्नीं यशस्विनीम् ॥
जहार तमसा साध्वीमवमान्यां गिरःसुतम्
vācyamānastadā somo devadevarṣibhistathā ||
naiva vyasarjayattārāṃ tasmā āṃgirasāya ca
||83||वाच्यमानस्तदा सोमो देवदेवर्षिभिस्तथा ॥
नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा आंगिरसाय च
bṛhaspatestataḥ pakṣaṃ śakro jagrāha kopataḥ ||
sa hi śiṣyo mahātejā guroḥ pūrvaṃ vṛhaspateḥ
||84||बृहस्पतेस्ततः पक्षं शक्रो जग्राह कोपतः ॥
स हि शिष्यो महातेजा गुरोः पूर्वं वृहस्पतेः
tato yuddhamabhūttatra sughoraṃ śakrasomayoḥ ||
devānāṃ dānavānāṃ ca vyāsa trāsakaraṃ mahat
||85||ततो युद्धमभूत्तत्र सुघोरं शक्रसोमयोः ॥
देवानां दानवानां च व्यास त्रासकरं महत्
sarve bhītāstato devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
agrato brahmaṇo yuddhaṃ kathitaṃ śakrasomayoḥ
||86||सर्वे भीतास्ततो देवा ब्रह्माणं शरणं गताः ॥
अग्रतो ब्रह्मणो युद्धं कथितं शक्रसोमयोः
devānāṃ vacanaṃ śrutvā sārddhaṃ devaiḥ pitāmahaḥ ||
āgatya yuddhabhūmiṃ so'vārayaddevadānavān
||87||देवानां वचनं श्रुत्वा सार्द्धं देवैः पितामहः ॥
आगत्य युद्धभूमिं सोऽवारयद्देवदानवान्
vāritāste sthitāstatra yuddhaṃ tyaktvā surāsurāḥ ||
tārāmādāya sa tadā dadā vāṃgirase dvije
||88||वारितास्ते स्थितास्तत्र युद्धं त्यक्त्वा सुरासुराः ॥
तारामादाय स तदा ददा वांगिरसे द्विजे
tāmaṃtaḥprasavāṃ dṛṣṭvā prāha bhāryāṃ bṛhaspatiḥ ||
madīyāyāṃ na te yonyāṃ garbho dhāryaḥ kathaṃcana
||89||तामंतःप्रसवां दृष्ट्वा प्राह भार्यां बृहस्पतिः ॥
मदीयायां न ते योन्यां गर्भो धार्यः कथंचन
utsasarja tatastārā kumāraṃ devarūpiṇam ||
iṣīkāstraṃ samāsādya jvalaṃtamiva pāvakam
||90||उत्ससर्ज ततस्तारा कुमारं देवरूपिणम् ॥
इषीकास्त्रं समासाद्य ज्वलंतमिव पावकम्
sa tejo jātamātro'pi devānāmākṣipacchiśuḥ ||
tataḥ saṃśayamāpannā ūcustārāṃ divaukasaḥ
||91||स तेजो जातमात्रोऽपि देवानामाक्षिपच्छिशुः ॥
ततः संशयमापन्ना ऊचुस्तारां दिवौकसः
kasyāyaṃ brūhi subhage somasyātha bṛhaspateḥ ||
nācacakṣe tu devānāṃ vedhāḥ papraccha tāṃ punaḥ
||92||कस्यायं ब्रूहि सुभगे सोमस्याथ बृहस्पतेः ॥
नाचचक्षे तु देवानां वेधाः पप्रच्छ तां पुनः
yadatra satyaṃ tadbrūhi tāre kasya suto hyayam ||
sā prāṃjaliruvācedaṃ brahmāṇaṃ varadaṃ vibhum
||93||यदत्र सत्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतो ह्ययम् ॥
सा प्रांजलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं विभुम्
somasyeti rahaḥ so'yaṃ kumāro devasaṃnibhaḥ ||
somasya taṃ sutaṃ jñātvā pariṣvajya pitāmahaḥ
||94||सोमस्येति रहः सोऽयं कुमारो देवसंनिभः ॥
सोमस्य तं सुतं ज्ञात्वा परिष्वज्य पितामहः
budha ityakaronnāma tasya putrasya vai tadā ||
paradārāpahārācca yatpāpaṃ tena duḥsaham
||95||बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य वै तदा ॥
परदारापहाराच्च यत्पापं तेन दुःसहम्
tena somo'bhavatkuṣṭhī kṣayarogayutastadā ||
tato rājye svakaṃ putraṃ sthāpayitvā yathāvidhi
||96||तेन सोमोऽभवत्कुष्ठी क्षयरोगयुतस्तदा ॥
ततो राज्ये स्वकं पुत्रं स्थापयित्वा यथाविधि
avantīmājagāmāśu somo devadidṛkṣayā ||
somāhe somavatyāṃ ca amāyoge jiteṃdriyaḥ
||97||अवन्तीमाजगामाशु सोमो देवदिदृक्षया ॥
सोमाहे सोमवत्यां च अमायोगे जितेंद्रियः
snātvā saṃpūjayāmāsa somaḥ someśvaraṃ tataḥ ||
tasya bhaktyā ca santuṣṭaḥ prāha somaṃ mahe śvaraḥ
||98||स्नात्वा संपूजयामास सोमः सोमेश्वरं ततः ॥
तस्य भक्त्या च सन्तुष्टः प्राह सोमं महे श्वरः
matprasādādvapuḥ kāṃtaṃ tava soma bhaviṣyati ||
someśvaramiti khyātaṃ bhuktipradāyakam
||99||मत्प्रसादाद्वपुः कांतं तव सोम भविष्यति ॥
सोमेश्वरमिति ख्यातं भुक्तिप्रदायकम्
evaṃ vyāsa tu tattīrthaṃ liṃgaṃ caivāti durlabham ||
kathitaṃ tathyabhāvena mayā tuṣṭena sāṃpratam
||100||एवं व्यास तु तत्तीर्थं लिंगं चैवाति दुर्लभम् ॥
कथितं तथ्यभावेन मया तुष्टेन सांप्रतम्
śrāvaṇaṃ prāpya yo māsaṃ somanāthaṃ jiteṃdriyaḥ ||
nityaṃ paśyennaro vyāsa tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||101||श्रावणं प्राप्य यो मासं सोमनाथं जितेंद्रियः ॥
नित्यं पश्येन्नरो व्यास तस्य पुण्यफलं शृणु
saurāṣṭre somanāthasya pūjāyāḥ pratyahaṃ phalam ||
labhate sa naro vyāsa nātra kāryā vicāraṇā
||102||सौराष्ट्रे सोमनाथस्य पूजायाः प्रत्यहं फलम् ॥
लभते स नरो व्यास नात्र कार्या विचारणा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye somavatītīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ || 28 ||