śṛṇuṣvāvahito vyāsa sthitimekāgramānasaḥ
sanatkumāra uvāca
śṛṇuṣvāvahito vyāsa sthitimekāgramānasaḥ ||
mayā vyāsamukhātprāptā kalpabhede kathā śubhā
||1||शृणुष्वावहितो व्यास स्थितिमेकाग्रमानसः ॥
मया व्यासमुखात्प्राप्ता कल्पभेदे कथा शुभा
guhyādguhyatarā śreṣṭhā na deyā yasya kasyacit ||
nāstikāya kṛtaghnāya nāśiṣyāya kadācana
||2||गुह्याद्गुह्यतरा श्रेष्ठा न देया यस्य कस्यचित् ॥
नास्तिकाय कृतघ्नाय नाशिष्याय कदाचन
eṣā puṇyatamā vyāsa kathā pāpaharā parā ||
yasyāḥ śravaṇamātreṇa kalpadoṣo na bādhate
||3||एषा पुण्यतमा व्यास कथा पापहरा परा ॥
यस्याः श्रवणमात्रेण कल्पदोषो न बाधते
pramāṇaṃ kalpaparyaṃtaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ ||
manvaṃtareṣu sarveṣu kalpakalpāṃtareṣu ca
||4||प्रमाणं कल्पपर्यंतं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥
मन्वंतरेषु सर्वेषु कल्पकल्पांतरेषु च
yāvatsaṃkhyā parimitā tāvatī śṛṇu sattama ||
ahorātraṃ ca bhajate sūryo mānuṣadaivatam
||5||यावत्संख्या परिमिता तावती शृणु सत्तम ॥
अहोरात्रं च भजते सूर्यो मानुषदैवतम्
tāmupādāya gaṇanāṃ śṛṇu saṃkhyā dvijottama ||
nimeṣaiḥ paṃcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśattu tāḥ kalā
||6||तामुपादाय गणनां शृणु संख्या द्विजोत्तम ॥
निमेषैः पंचदशभिः काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला
triṃśatkalā muhūrtastu triṃśatā tairmanīṣiṇaḥ ||
ahorātra miti prāhuścaṃdrādityagatistadā
||7||त्रिंशत्कला मुहूर्तस्तु त्रिंशता तैर्मनीषिणः ॥
अहोरात्र मिति प्राहुश्चंद्रादित्यगतिस्तदा
ravirgativiśeṣeṇa sandhyāyāṃ yāti nityaśaḥ ||
tadahastu manuṣyāṇāṃ rātriścaiva tu tādṛśī
||8||रविर्गतिविशेषेण सन्ध्यायां याति नित्यशः ॥
तदहस्तु मनुष्याणां रात्रिश्चैव तु तादृशी
pakṣau māsā ṛtuścābdamayane ca prakīrtite ||
pitṝṇāṃ caiva devānāṃ brahmaṇaśca yathātatham
||9||पक्षौ मासा ऋतुश्चाब्दमयने च प्रकीर्तिते ॥
पितॄणां चैव देवानां ब्रह्मणश्च यथातथम्
yāvatsaṃkhyā samākhyātā āyuraṃtaśca tādṛśaḥ ||
ahorātrāḥ paṃcadaśa pakṣa ityabhiśabditaḥ
||10||यावत्संख्या समाख्याता आयुरंतश्च तादृशः ॥
अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिशब्दितः
pakṣau dvau tau kṛtau māsau māsau dvāvṛturucyate ||
ayanaṃ cartubhistribhirabdaṃ dve ayane smṛtam
||11||पक्षौ द्वौ तौ कृतौ मासौ मासौ द्वावृतुरुच्यते ॥
अयनं चर्तुभिस्त्रिभिरब्दं द्वे अयने स्मृतम्
dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva saṃkhyātattvaviśāradaiḥ ||
mānenānena yo māsaḥ pakṣadvayasamanvitaḥ
||12||दक्षिणं चोत्तरं चैव संख्यातत्त्वविशारदैः ॥
मानेनानेन यो मासः पक्षद्वयसमन्वितः
pitṝṇāṃ tadahorātramiti kālavido viduḥ ||
śukla pakṣastvahasteṣāṃ kṛṣṇapakṣastu śarvarī
||13||पितॄणां तदहोरात्रमिति कालविदो विदुः ॥
शुक्ल पक्षस्त्वहस्तेषां कृष्णपक्षस्तु शर्वरी
kṛṣṇapakṣe tviha śrāddhaṃ pitṝṇāṃ vartate dvija ||
mānuṣeṇa tu mānena yo vai saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
||14||कृष्णपक्षे त्विह श्राद्धं पितॄणां वर्तते द्विज ॥
मानुषेण तु मानेन यो वै संवत्सरः स्मृतः
devānāṃ tadahorātraṃ divā caivottarāyaṇam ||
dakṣiṇāyanaṃ smṛtā rātriḥ prājñaistattvārthakovidaiḥ
||15||देवानां तदहोरात्रं दिवा चैवोत्तरायणम् ॥
दक्षिणायनं स्मृता रात्रिः प्राज्ञैस्तत्त्वार्थकोविदैः
divyamabdaṃ śataguṇaṃ divyamabdasahasrakam ||
munibhiścaiva tattvajñairahorātraṃ manoḥ smṛtam
||16||दिव्यमब्दं शतगुणं दिव्यमब्दसहस्रकम् ॥
मुनिभिश्चैव तत्त्वज्ञैरहोरात्रं मनोः स्मृतम्
ahorātraṃ daśaguṇaṃ mānavaḥ pakṣa ucyate ||
pakṣāddaśaguṇo māso māsā dvādaśabhirguṇaiḥ
||17||अहोरात्रं दशगुणं मानवः पक्ष उच्यते ॥
पक्षाद्दशगुणो मासो मासा द्वादशभिर्गुणैः
ṛturmanūnāṃ saṃproktaḥ prājñaistattvārthadarśibhiḥ ||
ṣaḍbhistairvarṣaṃ saṃproktaṃ tena saṃkhyā nibadhyate
||18||ऋतुर्मनूनां संप्रोक्तः प्राज्ञैस्तत्त्वार्थदर्शिभिः ॥
षड्भिस्तैर्वर्षं संप्रोक्तं तेन संख्या निबध्यते
catvāryeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam ||
tāvatī tu bhavetsaṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
||19||चत्वार्येव सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् ॥
तावती तु भवेत्संध्या संध्यांशश्च तथाविधः
trīṇi varṣasahasrāṇi tretā tatparimāṇataḥ ||
tasyāśca triśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathā paraḥ
||20||त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेता तत्परिमाणतः ॥
तस्याश्च त्रिशती संध्या संध्यांशश्च तथा परः
tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parikīrtitam ||
tasya ca dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathā|
paraḥ
||21||तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिकीर्तितम् ॥
तस्य च द्विशती संध्या संध्यांशश्च तथा।
परः
kalirvarṣasahasraṃ tu saṃkhyā coktā manīṣibhiḥ ||
tasya caikaśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
||22||कलिर्वर्षसहस्रं तु संख्या चोक्ता मनीषिभिः ॥
तस्य चैकशती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः
( 4800 kṛtaṃ, 3600 tretā, 2400 dvāparam, 1200 kaliḥ) eṣā dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrtitā ||
divyenānena mānena yugasaṃkhyāṃ nibodha me
||23||( ४८०० कृतं, ३६०० त्रेता, २४०० द्वापरम्, १२०० कलिः) एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्तिता ॥
दिव्येनानेन मानेन युगसंख्यां निबोध मे
sasarja sa punastāta jagatsarvamidaṃ tataḥ ||
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva caturyugam
||24||ससर्ज स पुनस्तात जगत्सर्वमिदं ततः ॥
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम्
yugaṃ tadekasaptatyā guṇitaṃ dvijasattama ||
manvaṃtaramiti proktaṃ saṃkhyānārthaviśāradaiḥ
||25||युगं तदेकसप्तत्या गुणितं द्विजसत्तम ॥
मन्वंतरमिति प्रोक्तं संख्यानार्थविशारदैः
ayanaṃ cāpi tatproktaṃ dve'yane dakṣiṇottare ||
manuḥ pralīyate hyatra saṃprāpte jagataḥ prabhau
||26||अयनं चापि तत्प्रोक्तं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे ॥
मनुः प्रलीयते ह्यत्र संप्राप्ते जगतः प्रभौ
tato'paro manuḥ kālametāvantaṃ bhavetpunaḥ ||
samatīte tu rājeṃdra proktaḥ saṃvatsarasya vai
||27||ततोऽपरो मनुः कालमेतावन्तं भवेत्पुनः ॥
समतीते तु राजेंद्र प्रोक्तः संवत्सरस्य वै
tadaiva cāyanaṃ proktaṃ muninā tattvadarśinā ||
brahmaṇastadahaḥ proktaṃ kalpa śceti sa ucyate
||28||तदैव चायनं प्रोक्तं मुनिना तत्त्वदर्शिना ॥
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं कल्प श्चेति स उच्यते
sahasrayugaparyaṃtaṃ sā niśā procyate budhaiḥ ||
nimajjatyatra corvī sā saśailavanakānanā
||29||सहस्रयुगपर्यंतं सा निशा प्रोच्यते बुधैः ॥
निमज्जत्यत्र चोर्वी सा सशैलवनकानना
tasminyugasahasre tu pūrṇe vai dvijasattama ||
brāhme divasaparyaṃte kalpo niḥśeṣa ucyate
||30||तस्मिन्युगसहस्रे तु पूर्णे वै द्विजसत्तम ॥
ब्राह्मे दिवसपर्यंते कल्पो निःशेष उच्यते
yugāni saptatiṃ tāni sāgrāṇi kathitāni te ||
kṛtatretādiyuktāni manoraṃtara mucyate
||31||युगानि सप्ततिं तानि साग्राणि कथितानि ते ॥
कृतत्रेतादियुक्तानि मनोरंतर मुच्यते
caturdaśaite manavaḥ kathitāḥ kīrtivardhanāḥ ||
vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ
||32||चतुर्दशैते मनवः कथिताः कीर्तिवर्धनाः ॥
वेदेषु सपुराणेषु सर्वेषु प्रभविष्णवः
prajānāṃ patayo vyāsa dhanyameṣāṃ prakīrta nam
||33||प्रजानां पतयो व्यास धन्यमेषां प्रकीर्त नम्
manvaṃtareṣu saṃhārāḥ saṃhārāṃteṣu saṃbhavāḥ |
na śakyamaṃtasteṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatairapi
||34||मन्वंतरेषु संहाराः संहारांतेषु संभवाः ।
न शक्यमंतस्तेषां वै वक्तुं वर्षशतैरपि
visargaśca prajānāṃ vai saṃhārasya ca bhārata ||
manvaṃtareṣu saṃhāraḥ śrūyate bharatarṣabha
||35||विसर्गश्च प्रजानां वै संहारस्य च भारत ॥
मन्वंतरेषु संहारः श्रूयते भरतर्षभ
yatra tiṣṭhaṃti vai devāḥ sarve saptarṣibhiḥ saha ||
tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ
||36||यत्र तिष्ठंति वै देवाः सर्वे सप्तर्षिभिः सह ॥
तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः
pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate ||
tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ
||37||पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते ॥
तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā sahādityairgaṇairdvija ||
praviśaṃti suraśreṣṭhaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum
||38||ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सहादित्यैर्गणैर्द्विज ॥
प्रविशंति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं प्रभुम्
sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpāṃte tu punaḥpunaḥ ||
avyaktaḥ śāśvato devastasya sarvamidaṃ jagat
||39||स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पांते तु पुनःपुनः ॥
अव्यक्तः शाश्वतो देवस्तस्य सर्वमिदं जगत्
sa eva vidyate vyāsa maheśā saha saṃyutaḥ ||
mahākālavane vāsaṃ cakāra jagadīśvaraḥ
||40||स एव विद्यते व्यास महेशा सह संयुतः ॥
महाकालवने वासं चकार जगदीश्वरः
pralayo na bādhate vyāsa mahākālavanottame ||
kalpe kalpe ca vai ramyā purī hyeṣā kuśasthalī
||41||प्रलयो न बाधते व्यास महाकालवनोत्तमे ॥
कल्पे कल्पे च वै रम्या पुरी ह्येषा कुशस्थली
nirāmayā nirātaṃkā nirvikārā yugeyuge ||
mārkaṇḍeyopadiṣṭāni kalpāni saṃbhavaṃti ca
||42||निरामया निरातंका निर्विकारा युगेयुगे ॥
मार्कण्डेयोपदिष्टानि कल्पानि संभवंति च
atraiva ca vane ramye brahmā lokapitāmahaḥ ||
prajānāṃ patayo ye te dakṣaḥ prācetasastathā
||43||अत्रैव च वने रम्ये ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
प्रजानां पतयो ये ते दक्षः प्राचेतसस्तथा
marīciḥ kaśyapo rudro ye'nye bhṛgvādayastathā ||
kalpādau sasṛje lokāṃścarācarānyathā tathā
||44||मरीचिः कश्यपो रुद्रो येऽन्ये भृग्वादयस्तथा ॥
कल्पादौ ससृजे लोकांश्चराचरान्यथा तथा
evamādau purā vyāsa kalpaṃ kalpāyate tadā ||
vārāhavāmanaviṣṇupitṝṇāṃ vai tathaiva ca
||45||एवमादौ पुरा व्यास कल्पं कल्पायते तदा ॥
वाराहवामनविष्णुपितॄणां वै तथैव च
kalpabhedāḥ samākhyātā mahākālavane śubhe ||
caturāśītikalpāni saṃjātāni dvijottama
||46||कल्पभेदाः समाख्याता महाकालवने शुभे ॥
चतुराशीतिकल्पानि संजातानि द्विजोत्तम
tāvaṃti yogaliṃgāni vane tiṣṭhanti sattama ||
punarjātā punaḥ rnaṣṭā mahīsāgaraparvatāḥ
||47||तावंति योगलिंगानि वने तिष्ठन्ति सत्तम ॥
पुनर्जाता पुनः र्नष्टा महीसागरपर्वताः
punaḥpunarbhaviṣyaṃti purī hyeṣā'calā smṛtā ||
tasmātsarveṣu kāleṣu sarvalokeṣu gīyate
||48||पुनःपुनर्भविष्यंति पुरी ह्येषाऽचला स्मृता ॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु सर्वलोकेषु गीयते
pratikalpeti vikhyātā bhuvi vyāsa bhaviṣyati ||
ye'syāṃ vai mānavā dāṃtāḥ snānadānādikaṃ tathā
||49||प्रतिकल्पेति विख्याता भुवि व्यास भविष्यति ॥
येऽस्यां वै मानवा दांताः स्नानदानादिकं तथा
japaṃ homaṃ tathā śrāddhaṃ pitṝnuddiśya devatāḥ ||
na teṣāṃ punarā vṛttiḥ koṭikalpaśatairapi
||50||जपं होमं तथा श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य देवताः ॥
न तेषां पुनरा वृत्तिः कोटिकल्पशतैरपि
pratikalpāmanuprāpya dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram ||
vaiśākhe paurṇamāsyāṃ vai snāpayaṃtyekavāsaram
||51||प्रतिकल्पामनुप्राप्य दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥
वैशाखे पौर्णमास्यां वै स्नापयंत्येकवासरम्
prasaṃgato rajaḥ klāṃtaḥ śiprāṃbhasi ca mānavāḥ ||
na teṣāṃ duṣkṛtaṃ kiṃcidviṣṇuloke vasaṃti te
||52||प्रसंगतो रजः क्लांतः शिप्रांभसि च मानवाः ॥
न तेषां दुष्कृतं किंचिद्विष्णुलोके वसंति ते
manvaṃtarasahasreṣu kāśivāseṣu yatphalam ||
tatphalaṃ prāpnuyājjaṃtuḥ pratikalpaṃ kṣaṇādapi
||53||मन्वंतरसहस्रेषु काशिवासेषु यत्फलम् ॥
तत्फलं प्राप्नुयाज्जंतुः प्रतिकल्पं क्षणादपि
pratikalpe ca kalpāṃte saivāsīcca purī śubhā ||
tasmātsarvajanaiḥ khyātā pratikalpā dvijottama
||54||प्रतिकल्पे च कल्पांते सैवासीच्च पुरी शुभा ॥
तस्मात्सर्वजनैः ख्याता प्रतिकल्पा द्विजोत्तम
ye caitasya mahābhāgāḥ prītiṃ kurvaṃti mānavāḥ ||
na teṣāṃ kalpabhedo'yaṃ svapnavajjāyate kṣaṇāt
||55||ये चैतस्य महाभागाः प्रीतिं कुर्वंति मानवाः ॥
न तेषां कल्पभेदोऽयं स्वप्नवज्जायते क्षणात्
yaḥ śṛṇoti kathāṃ puṇyāṃ pratikalpodbhavāṃ śubhām ||
śrāvayedvā prayatnena brahmahatyāṃ vyapohati
||56||यः शृणोति कथां पुण्यां प्रतिकल्पोद्भवां शुभाम् ॥
श्रावयेद्वा प्रयत्नेन ब्रह्महत्यां व्यपोहति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye pratikalpābhidhānakathanaṃnāmāṣṭācatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 48 ||