śiprāmāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
bhūyaḥ śṛṇu mahābhāga śiprāmāhātmyamuttamam ||
yasya śravaṇamātreṇa hayamedhaphalaṃ bhavet
||1||भूयः शृणु महाभाग शिप्रामाहात्म्यमुत्तमम् ॥
यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं भवेत्
śiprā ca sarvataḥ puṇyā pavitrā pāpahāriṇī ||
avaṃtyāṃ ca viśeṣeṇa śiprā cottaravāhinī
||2||शिप्रा च सर्वतः पुण्या पवित्रा पापहारिणी ॥
अवंत्यां च विशेषेण शिप्रा चोत्तरवाहिनी
tathāpi tatsamutpattiṃ vistarādgadato mama ||
yathā vārāhatanayā viṣṇudehodbhavā śivā ||
śṛṇu vyāsa mahāpuṇyāṃ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām
||93||तथापि तत्समुत्पत्तिं विस्तराद्गदतो मम ॥
यथा वाराहतनया विष्णुदेहोद्भवा शिवा ॥
शृणु व्यास महापुण्यां कथां पौराणिकीं शुभाम्
purā mahāsuro jāto hiraṇyākṣo mahābalaḥ
||4||पुरा महासुरो जातो हिरण्याक्षो महाबलः
sa cemāṃ sakalāṃ pṛthvīṃ vaśīkṛtvā cakāra ha ||
rājyaṃ ca sārvabhaumānāṃ dānavaiśca durātmabhiḥ
||5||स चेमां सकलां पृथ्वीं वशीकृत्वा चकार ह ॥
राज्यं च सार्वभौमानां दानवैश्च दुरात्मभिः
jitvā ca sakalām̐llokānsurāniṃdrapurogamān ||
dikpālānvasupālāṃśca tiraskṛtyasurā dhipaḥ
||6||जित्वा च सकलाँल्लोकान्सुरानिंद्रपुरोगमान् ॥
दिक्पालान्वसुपालांश्च तिरस्कृत्यसुरा धिपः
sa sarvānsarvalokebhyaḥ svayamevādhitiṣṭhati ||
svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi
||7||स सर्वान्सर्वलोकेभ्यः स्वयमेवाधितिष्ठति ॥
स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि
vicaraṃti yathā martyā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ ||
alabdhaśaraṇāḥ sarve brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||8||विचरंति यथा मर्त्या भ्रष्टराज्याः पराजिताः ॥
अलब्धशरणाः सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः
tatra gatvā namaskṛtya daityakṛtyaṃ nyavedayan ||
bhagavankimidaṃ kāryaṃ bhavatā parameṣṭhinā
||9||तत्र गत्वा नमस्कृत्य दैत्यकृत्यं न्यवेदयन् ॥
भगवन्किमिदं कार्यं भवता परमेष्ठिना
yena devagaṇāḥ sarve naṣṭaprāyāśca tatkṣaṇāt ||
hiraṇyākṣeṇa daityena hṛtaṃ svargamakaṇṭakam
||10||येन देवगणाः सर्वे नष्टप्रायाश्च तत्क्षणात् ॥
हिरण्याक्षेण दैत्येन हृतं स्वर्गमकण्टकम्
yajñabhāgāṃśca vai sarvānupāśnāti pṛthakpṛthak ||
kenopāyena jīvāma kathaṃ tiṣṭhāma bhūtale
||11||यज्ञभागांश्च वै सर्वानुपाश्नाति पृथक्पृथक् ॥
केनोपायेन जीवाम कथं तिष्ठाम भूतले
iti viklavitaṃ teṣāṃ devānāṃ sa pitāmahaḥ ||
uvāca vacanaṃ ramyaṃ tatkālasamayocitam
||12||इति विक्लवितं तेषां देवानां स पितामहः ॥
उवाच वचनं रम्यं तत्कालसमयोचितम्
brahmovāca
śṛṇudhvaṃ bhoḥ suraśreṣṭhā yūyaṃ sarve samāhitāḥ ||
purāyaṃ pārṣadaśreṣṭho dvārapālaḥ samāhitaḥ
||13||शृणुध्वं भोः सुरश्रेष्ठा यूयं सर्वे समाहिताः ॥
पुरायं पार्षदश्रेष्ठो द्वारपालः समाहितः
vaikuṇṭhabhavane ramye viṣṇoratulatejasaḥ |
jayonāma mahābāhurvijayena samanvitata
||10||वैकुण्ठभवने रम्ये विष्णोरतुलतेजसः ।
जयोनाम महाबाहुर्विजयेन समन्वितत
dvāveva sacivau dāṃtau viṣṇuveṣadharāvubhau ||
āttayaṣṭī ca vikrāṃtau dvāre saṃtiṣṭhataḥ sadā
||15||द्वावेव सचिवौ दांतौ विष्णुवेषधरावुभौ ॥
आत्तयष्टी च विक्रांतौ द्वारे संतिष्ठतः सदा
ekadā vai muniśreṣṭha brahmaṇo mānasātmajāḥ ||
svairaṃ caraṃto lokānāṃ viṣṇorbhavanamāgatāḥ
||16||एकदा वै मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मणो मानसात्मजाः ॥
स्वैरं चरंतो लोकानां विष्णोर्भवनमागताः
sanakādayo mahābhāgā bhagavaddarśanalālasāḥ ||
tābhyāṃ nivāritāḥ sarve peturvai dharaṇītale
||17||सनकादयो महाभागा भगवद्दर्शनलालसाः ॥
ताभ्यां निवारिताः सर्वे पेतुर्वै धरणीतले
mumuhuśca tadā vyāsa kumārā bhṛśaduḥkhitāḥ ||
tato'gātsa mahābāhurbhagavānkamalekṣaṇaḥ
||18||मुमुहुश्च तदा व्यास कुमारा भृशदुःखिताः ॥
ततोऽगात्स महाबाहुर्भगवान्कमलेक्षणः
dadarśa sahasā viṣṇuḥ kumārānbhuvi duḥkhitān ||
utthāpyāṃkaṃ samāropya sasvaje madhusūdanaḥ
||19||ददर्श सहसा विष्णुः कुमारान्भुवि दुःखितान् ॥
उत्थाप्यांकं समारोप्य सस्वजे मधुसूदनः
mūrdhni cāghrāya bāhubhyāṃ pariṣvajya hyuvāca ha ||
kasmādvaḥ kaśmalamidaṃ kenāpi duḥkhitā bhṛśam
||20||मूर्ध्नि चाघ्राय बाहुभ्यां परिष्वज्य ह्युवाच ह ॥
कस्माद्वः कश्मलमिदं केनापि दुःखिता भृशम्
sarvaṃ tatkāraṇaṃ bālā brūta no dharmavittamāḥ
||21||सर्वं तत्कारणं बाला ब्रूत नो धर्मवित्तमाः
kumārā ūcuḥ
śrūyatāṃ bho mahārāja asmākaṃ duḥkhamīdṛśam ||
yena prāptā vayaṃ brahmandaśāmetāṃ śṛṇuṣva ha
||22||श्रूयतां भो महाराज अस्माकं दुःखमीदृशम् ॥
येन प्राप्ता वयं ब्रह्मन्दशामेतां शृणुष्व ह
āyātā bhrātaro hyete catvāro lokaparyaṭāḥ ||
darśanārthaṃ ramānātha sābhilāṣāḥ śucārditāḥ
||23||आयाता भ्रातरो ह्येते चत्वारो लोकपर्यटाः ॥
दर्शनार्थं रमानाथ साभिलाषाः शुचार्दिताः
nivāritāśca sahasā tābhyāṃ vai dvārapālanāt ||
tenaiveyaṃ daśā prāptā bhavatā paripālitāḥ
||24||निवारिताश्च सहसा ताभ्यां वै द्वारपालनात् ॥
तेनैवेयं दशा प्राप्ता भवता परिपालिताः
bhagavānuvāca
ataḥ prabhṛti sthānesminsthitirnāsti ca śāśvatī ||
etayorāsurī yoniḥ prāpsyate yanmamāhitau
||25||अतः प्रभृति स्थानेस्मिन्स्थितिर्नास्ति च शाश्वती ॥
एतयोरासुरी योनिः प्राप्स्यते यन्ममाहितौ
sadyaḥ prāptau tadā vyāsa āsurīṃ yonimeva tau ||
jayavijayanāmākhyau duṣṭabhāvasamāśritau
||26||सद्यः प्राप्तौ तदा व्यास आसुरीं योनिमेव तौ ॥
जयविजयनामाख्यौ दुष्टभावसमाश्रितौ
janmāṃtarasahasreṇa tapodānasamādhibhiḥ ||
narāṇāṃ kṣīṇapāpānāṃ kṛṣṇe bhaktiḥ prajāyate
||27||जन्मांतरसहस्रेण तपोदानसमाधिभिः ॥
नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते
duṣṭabhāvena sadyo vai janmabhirjāyate tribhiḥ ||
bhaviṣyati ca tasmādvo viṣṇubhaktiḥ parā smṛtā
||28||दुष्टभावेन सद्यो वै जन्मभिर्जायते त्रिभिः ॥
भविष्यति च तस्माद्वो विष्णुभक्तिः परा स्मृता
janmajanmāṃtare jātau tāmasīṃ yonimuddhatau ||
hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣo mahābalaḥ
||29||जन्मजन्मांतरे जातौ तामसीं योनिमुद्धतौ ॥
हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो महाबलः
tathaiva kuṃbhakarṇākhyo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ ||
daṃta vaktraḥ śiśupālaśca janmatrayamiti smṛtam
||30||तथैव कुंभकर्णाख्यो रावणो लोकरावणः ॥
दंत वक्त्रः शिशुपालश्च जन्मत्रयमिति स्मृतम्
yo'sau mahābalī daityo hiraṇyākṣa iti smṛtaḥ ||
duṣṭabhāvasamāpanno devabrāhmaṇaniṃdakaḥ
||31||योऽसौ महाबली दैत्यो हिरण्याक्ष इति स्मृतः ॥
दुष्टभावसमापन्नो देवब्राह्मणनिंदकः
jitvā ca sakalāndevānsvayamevādhitiṣṭhati
||32||जित्वा च सकलान्देवान्स्वयमेवाधितिष्ठति
svargānnirākṛtāḥ sarve bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ ||
vicaraṃti yathā martyāstena deva gaṇā bhuvi
||33||स्वर्गान्निराकृताः सर्वे भ्रष्टराज्याः पराजिताः ॥
विचरंति यथा मर्त्यास्तेन देव गणा भुवि
svadhākāro vaṣaṭkāraḥ svāhākāro na dṛśyate ||
devapūjārcanaṃ nāsti brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
||34||स्वधाकारो वषट्कारः स्वाहाकारो न दृश्यते ॥
देवपूजार्चनं नास्ति ब्राह्मणानां विशेषतः
naiva tīrthaṃ prakāśeta puṇyānyāyatanāni ca ||
āśrameṣu ca sarveṣu ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām
||35||नैव तीर्थं प्रकाशेत पुण्यान्यायतनानि च ॥
आश्रमेषु च सर्वेषु ऋषीणां च महात्मनाम्
udvṛttaṃ ca prakurvaṃti duṣṭadaityāḥ prahāriṇaḥ ||
varṇāśramavatāṃ dharmāḥ strīṇāṃ caiva suśīlatā
||18||उद्वृत्तं च प्रकुर्वंति दुष्टदैत्याः प्रहारिणः ॥
वर्णाश्रमवतां धर्माः स्त्रीणां चैव सुशीलता
ucchinnā hi tadā jātāstasminrājñi durātmani ||
duṣṭācārā durātmāno māyino bahumāninaḥ
||37||उच्छिन्ना हि तदा जातास्तस्मिन्राज्ञि दुरात्मनि ॥
दुष्टाचारा दुरात्मानो मायिनो बहुमानिनः
pākhaṃḍino'parā krāṃtāḥ sarve dharmabahirmukhāḥ ||
paśudharmaratāḥ sarve sarve brahmetiśaṃsinaḥ
||38||पाखंडिनोऽपरा क्रांताः सर्वे धर्मबहिर्मुखाः ॥
पशुधर्मरताः सर्वे सर्वे ब्रह्मेतिशंसिनः
bahumlecchā bahukleśā bahvābādhāvanī kṛtā ||
ko vedaḥ kā smṛtiḥ ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā
||39||बहुम्लेच्छा बहुक्लेशा बह्वाबाधावनी कृता ॥
को वेदः का स्मृतिः को यज्ञः का च दक्षिणा
tamībhūtaṃ jagatsarvaṃ dṛśyate vasudhātale ||
evaṃ vyāsa yadā jātaṃ duṣṭaṃ sarvaṃ jagattrayam
||40||तमीभूतं जगत्सर्वं दृश्यते वसुधातले ॥
एवं व्यास यदा जातं दुष्टं सर्वं जगत्त्रयम्
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata ||
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham
||41||यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ॥
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्
iti jñātvā mahāviṣṇurvārāhaṃ vapurātmavān ||
dadhāra līlayā divyaṃ śvetadvīpopamaṃ śubham
||42||इति ज्ञात्वा महाविष्णुर्वाराहं वपुरात्मवान् ॥
दधार लीलया दिव्यं श्वेतद्वीपोपमं शुभम्
yūpadaṃṣṭro havirgaṃdho bījauṣadhitanūruhaḥ ||
vedapādaḥ śucirdaṃḍī jihvāgnistālukāhutiḥ
||43||यूपदंष्ट्रो हविर्गंधो बीजौषधितनूरुहः ॥
वेदपादः शुचिर्दंडी जिह्वाग्निस्तालुकाहुतिः
aṃtarāsyarucādārḍho yajñakāyaḥ sudakṣiṇaḥ ||
udgānaghurghuronnādo vihāra ṛtvijākṛtiḥ
||44||अंतरास्यरुचादार्ढो यज्ञकायः सुदक्षिणः ॥
उद्गानघुर्घुरोन्नादो विहार ऋत्विजाकृतिः
hautraśvāsaparo dakṣasadasyāvayavaḥ smṛtaḥ ||
puccha karmāśano nityaṃ yajamānasumānadaḥ
||45||हौत्रश्वासपरो दक्षसदस्यावयवः स्मृतः ॥
पुच्छ कर्माशनो नित्यं यजमानसुमानदः
vedipalvalasaṃstāro brahmādhvaryurvanākaraḥ ||
lokakalpo lokasākṣī parāvaravahaḥ śuciḥ
||46||वेदिपल्वलसंस्तारो ब्रह्माध्वर्युर्वनाकरः ॥
लोककल्पो लोकसाक्षी परावरवहः शुचिः
ādyaḥ puruṣa īśānaḥ puruhūtaḥ puruṣṭutaḥ ||
tenāsau nihato daityo hiraṇyākṣo durāsadaḥ
||47||आद्यः पुरुष ईशानः पुरुहूतः पुरुष्टुतः ॥
तेनासौ निहतो दैत्यो हिरण्याक्षो दुरासदः
saṃgrāmānsubahūnkṛtvā bahukaṣṭena viṣṇunā ||
daityena pīḍitā pṛthvī rasātalatalaṃgatā
||48||संग्रामान्सुबहून्कृत्वा बहुकष्टेन विष्णुना ॥
दैत्येन पीडिता पृथ्वी रसातलतलंगता
uddhṛtā ca varāheṇa daṃṣṭrayā caṃdrarekhayā ||
hatāste dānavāḥ sarve śeṣāḥ pātālamāyayuḥ
||49||उद्धृता च वराहेण दंष्ट्रया चंद्ररेखया ॥
हतास्ते दानवाः सर्वे शेषाः पातालमाययुः
vavuḥ puṇyāstathā vātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ ||
jajvaluścāgnayaḥ śāṃtāḥ śāṃtā digjanitasvanāḥ
||50||ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥
जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्जनितस्वनाः
sarito mārgavāhinyaḥ sāgarāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||
dṛṣṭvā devo'khilaṃ vyāsa prasannātmā babhūva ha
||51||सरितो मार्गवाहिन्यः सागराः प्रकृतिं गतः ॥
दृष्ट्वा देवोऽखिलं व्यास प्रसन्नात्मा बभूव ह
vārāhamūrtirbhagavānsarvakāmaphalapradaḥ ||
ānaṃdanirbharo devo hatadaityo varapradaḥ
||52||वाराहमूर्तिर्भगवान्सर्वकामफलप्रदः ॥
आनंदनिर्भरो देवो हतदैत्यो वरप्रदः
tasyāpi hṛdayājjātā nadī hyeṣā sanātanī ||
ānaṃdajalasaṃpūrṇā sarvānaṃdavarapradā
||53||तस्यापि हृदयाज्जाता नदी ह्येषा सनातनी ॥
आनंदजलसंपूर्णा सर्वानंदवरप्रदा
bahuyojanavistārā bahulā kāmacāriṇī ||
padmākarasamākīrṇā haṃsakāraṇḍasaṃkulā
||54||बहुयोजनविस्तारा बहुला कामचारिणी ॥
पद्माकरसमाकीर्णा हंसकारण्डसंकुला
saralā taralacchāyā yakṣagaṃdharvasevitā ||
kinnarīgīyamānā ca gīyamānā khagālibhiḥ
||55||सरला तरलच्छाया यक्षगंधर्वसेविता ॥
किन्नरीगीयमाना च गीयमाना खगालिभिः
apsarobhirnṛtyamānā stūyamānā maharṣibhiḥ ||
hūyamānā hutāgnibhī rājarṣibhiḥ samāśritā
||56||अप्सरोभिर्नृत्यमाना स्तूयमाना महर्षिभिः ॥
हूयमाना हुताग्निभी राजर्षिभिः समाश्रिता
tuṃgastanabharākrāṃtayoṣidbhiḥ krīḍitāntarā ||
kvacitkīravarāṃdolai ramyamāṇā virājitā
||57||तुंगस्तनभराक्रांतयोषिद्भिः क्रीडितान्तरा ॥
क्वचित्कीरवरांदोलै रम्यमाणा विराजिता
vedavidbhirdvijaiḥ sevyā ṛṣibhissaṃśitātmabhiḥ ||
sarvadā sarvakāle ca siddhaiḥ siddhipradā nṛṇām
||58||वेदविद्भिर्द्विजैः सेव्या ऋषिभिस्संशितात्मभिः ॥
सर्वदा सर्वकाले च सिद्धैः सिद्धिप्रदा नृणाम्
mahākālavane ramye ramyā padmāvatī purī ||
sundaraṃ kuṇḍamaparaṃ ramyaṃ prācīnakaṃ śubham
||59||महाकालवने रम्ये रम्या पद्मावती पुरी ॥
सुन्दरं कुण्डमपरं रम्यं प्राचीनकं शुभम्
yatra snātvā narā yāṃti śivalokaṃ sanātanam ||
yatra nīlā parā vyāsa śiprā vai lokapāvanī
||60||यत्र स्नात्वा नरा यांति शिवलोकं सनातनम् ॥
यत्र नीला परा व्यास शिप्रा वै लोकपावनी
vārāheṇa kṛtaṃ sarvaṃ duṣṭadaityanibarhaṇam ||
tena devā nirātaṃkāḥ kṛtā vārāhamūrtinā
||61||वाराहेण कृतं सर्वं दुष्टदैत्यनिबर्हणम् ॥
तेन देवा निरातंकाः कृता वाराहमूर्तिना
kṛtaprāṃjalayaḥ sarve devā iṃdrapurogamāḥ ||
stutiṃ kṛtvā mahāviṣṇoḥ satataṃ purataḥ sthitāḥ
||62||कृतप्रांजलयः सर्वे देवा इंद्रपुरोगमाः ॥
स्तुतिं कृत्वा महाविष्णोः सततं पुरतः स्थिताः
devadeva jagannātha puṇyaśravaṇakīrtana ||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ puṇyaṃ kiṃ tīrthaṃ kā ca devatā
||63||देवदेव जगन्नाथ पुण्यश्रवणकीर्तन ॥
किं दानं किं तपः पुण्यं किं तीर्थं का च देवता
yena puṇyaprabhāvena punaḥ svargo hyavāpsyate ||
etanniścitya no brūhi sarvaṃ guhyataraṃ vibho
||64||येन पुण्यप्रभावेन पुनः स्वर्गो ह्यवाप्स्यते ॥
एतन्निश्चित्य नो ब्रूहि सर्वं गुह्यतरं विभो
viṣṇuruvāca
śṛṇudhvaṃ bhoḥ surāḥ sarve yuṣmākaṃ siddhikāraṇam ||
guhyādguhyataraṃ puṇyaṃ mahākālavanaṃ śubham
||65||शृणुध्वं भोः सुराः सर्वे युष्माकं सिद्धिकारणम् ॥
गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं महाकालवनं शुभम्
mama dehodbhavā śiprā yatra līnā payasvinī ||
nīlagaṃgā saricchreṣṭhā yatra prācī sarasvatī
||66||मम देहोद्भवा शिप्रा यत्र लीना पयस्विनी ॥
नीलगंगा सरिच्छ्रेष्ठा यत्र प्राची सरस्वती
puṣkaraṃ ca gayātīrthaṃ puruṣottamasaraḥ śubham ||
tatraiva gacchata kṣipra punarlokānavāpsyatha
||67||पुष्करं च गयातीर्थं पुरुषोत्तमसरः शुभम् ॥
तत्रैव गच्छत क्षिप्र पुनर्लोकानवाप्स्यथ
iti śrutvā paraṃ vākyaṃ devadevajagadguroḥ ||
tatra devagaṇāḥ sarve brahmaśakrapurogamāḥ
||68||इति श्रुत्वा परं वाक्यं देवदेवजगद्गुरोः ॥
तत्र देवगणाः सर्वे ब्रह्मशक्रपुरोगमाः
mahākālavane ramye yatra śiprā saridvarā ||
snānadānādikaṃ kṛtvā śrāddhaṃ kṛtvā yathocitam
||69||महाकालवने रम्ये यत्र शिप्रा सरिद्वरा ॥
स्नानदानादिकं कृत्वा श्राद्धं कृत्वा यथोचितम्
tena puṇyaprabhāvena svakām̐llokāngatāḥ surāḥ ||
evaṃ vyāsa samākhyātā śiprā vai lokapāvanī
||70||तेन पुण्यप्रभावेन स्वकाँल्लोकान्गताः सुराः ॥
एवं व्यास समाख्याता शिप्रा वै लोकपावनी
jātaṃ saro varāhasya viṣṇoratulatejasaḥ ||
yasya darśanamātreṇa brahmahatyāṃ vyapohati
||71||जातं सरो वराहस्य विष्णोरतुलतेजसः ॥
यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति
atra snātvā payaḥ pītvā śrāddhaṃ kṛtvā yathocitam ||
payasvinīṃ ca gāṃ dattvā viṣṇuloke mahīyate
||72||अत्र स्नात्वा पयः पीत्वा श्राद्धं कृत्वा यथोचितम् ॥
पयस्विनीं च गां दत्त्वा विष्णुलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantī kṣetramāhātmye śiprāmāhātmyavarṇanaṃnāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ || 52 ||