vratamāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
bhinneṃ'dhake triśūlena dhvanī rudrasya nirgataḥ ||
tatroṃkāraḥ samutpanno devadevo maheśvaraḥ
||1||भिन्नेंऽधके त्रिशूलेन ध्वनी रुद्रस्य निर्गतः ॥
तत्रोंकारः समुत्पन्नो देवदेवो महेश्वरः
tatra snātvā śucirbhūtvā samādhiniyamena ca ||
dṛṣṭvoṃkāraṃ mahādevaṃ mucyate sarvapātakaiḥ
||2||तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाधिनियमेन च ॥
दृष्ट्वोंकारं महादेवं मुच्यते सर्वपातकैः
hatvāṃdhake triśūlaśca bhogavatyā jale yayau ||
dṛṣṭvā śūlaṃ sutejaskaṃ hāṭako vismayaṃ gataḥ ||
papraccha kena kāryeṇa bhavāniha samāgataḥ
||3||हत्वांधके त्रिशूलश्च भोगवत्या जले ययौ ॥
दृष्ट्वा शूलं सुतेजस्कं हाटको विस्मयं गतः ॥
पप्रच्छ केन कार्येण भवानिह समागतः
kathayāmāsa śūlosau śaṃkareṇāhamīritaḥ ||
aṃdhakasya vadhārthāya pāpavṛtteḥ sudu rmateḥ
||4||कथयामास शूलोसौ शंकरेणाहमीरितः ॥
अंधकस्य वधार्थाय पापवृत्तेः सुदु र्मतेः
bhittvā tamahamāyāto bhogavatyā jale śubhe ||
gamiṣyāmi punastatra yatra tiṣṭhati śaṃkaraḥ
||5||भित्त्वा तमहमायातो भोगवत्या जले शुभे ॥
गमिष्यामि पुनस्तत्र यत्र तिष्ठति शंकरः
śūloktaṃ vacanaṃ śrutvā parameśadidṛkṣayā ||
hāṭakaḥ śūlamārgeṇa nirjagāma javena saḥ ||
bahuvaktrasamākīrṇaṃ suprabhaṃ sumanoramam
||6||शूलोक्तं वचनं श्रुत्वा परमेशदिदृक्षया ॥
हाटकः शूलमार्गेण निर्जगाम जवेन सः ॥
बहुवक्त्रसमाकीर्णं सुप्रभं सुमनोरमम्
taṃ dṛṣṭvā tridaśāḥ sarve śūleśaṃ hāṭakeśvaram ||
praṇamya hṛṣṭaromāṇo yathā protphullapaṃkajam
||7||तं दृष्ट्वा त्रिदशाः सर्वे शूलेशं हाटकेश्वरम् ॥
प्रणम्य हृष्टरोमाणो यथा प्रोत्फुल्लपंकजम्
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrairbrahmaviṣṇupurogamāḥ ||
hāṭakeśvaranāmāsītpātāle yo vyavasthitaḥ
||8||तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥
हाटकेश्वरनामासीत्पाताले यो व्यवस्थितः
nirgataḥ śūlamārgeṇa tena śūleśvaraḥ smṛtaḥ ||
dhūtapāpaṃ ca yattīrthaṃ devadevasya cottare
||9||निर्गतः शूलमार्गेण तेन शूलेश्वरः स्मृतः ॥
धूतपापं च यत्तीर्थं देवदेवस्य चोत्तरे
tatra pāpaḥ sa daityeṃdro dhūtaḥ śūlena vīryavān ||
tena tīrthamidaṃ vyāsa dhūtapāpaṃ nigadyate
||10||तत्र पापः स दैत्येंद्रो धूतः शूलेन वीर्यवान् ॥
तेन तीर्थमिदं व्यास धूतपापं निगद्यते
aṣṭamyāṃ vā paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ śanau tathā ||
upoṣya rajanīmekāṃ śivabhakto jiteṃdriyaḥ
||11||अष्टम्यां वा पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां शनौ तथा ॥
उपोष्य रजनीमेकां शिवभक्तो जितेंद्रियः
dhūtapāpaṃ tu yaḥ paśyeddevadevaṃ maheśvaram ||
vimuktaḥ sarvapāpaiḥ sa saptajanmakṛtairapi
||12||धूतपापं तु यः पश्येद्देवदेवं महेश्वरम् ॥
विमुक्तः सर्वपापैः स सप्तजन्मकृतैरपि
kulānāṃ śatamuddhṛtya śivalokaṃ ca gacchati ||
kṛtābhiṣekaṃ yaḥ paśyetpauṣe māsi sa vai naraḥ
||13||कुलानां शतमुद्धृत्य शिवलोकं च गच्छति ॥
कृताभिषेकं यः पश्येत्पौषे मासि स वै नरः
śūleśvaraprabhāvena mucyate brahmahatyayā ||
vimānānāṃ sahasreṇa mṛto yāti paraṃ padam
||14||शूलेश्वरप्रभावेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
विमानानां सहस्रेण मृतो याति परं पदम्
iti cāṃdhakaśūloyaṃ yāvadbhogavatīṃ gataḥ ||
tāvatsamutthitā ghorā asurā rudhirodbhavāḥ
||15||इति चांधकशूलोयं यावद्भोगवतीं गतः ॥
तावत्समुत्थिता घोरा असुरा रुधिरोद्भवाः
khaḍgahastā mahāvīryā anekaśatasaṃkhyayā ||
caturdikṣu sthitairghorairhanya māno maheśvaraḥ ||
siṃhanādaṃ mumocātha pīḍitastairdurātmabhiḥ
||16||खड्गहस्ता महावीर्या अनेकशतसंख्यया ॥
चतुर्दिक्षु स्थितैर्घोरैर्हन्य मानो महेश्वरः ॥
सिंहनादं मुमोचाथ पीडितस्तैर्दुरात्मभिः
siṃhanādena te pāpā mūrchitāḥ patitā bhuvi ||
punaḥ samutthitā jagmurdevadevaṃ maheśvaram ||
vitrastāśca tato devā brahmaviṣṇupurogamāḥ
||17||सिंहनादेन ते पापा मूर्छिताः पतिता भुवि ॥
पुनः समुत्थिता जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ॥
वित्रस्ताश्च ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
asādhyāṃstāṃstathā matvā maṃtraṃ kṛtvā hitaiṣiṇaḥ ||
tato devā vicāryātha strīṃ sṛjāma iti svayam
||18||असाध्यांस्तांस्तथा मत्वा मंत्रं कृत्वा हितैषिणः ॥
ततो देवा विचार्याथ स्त्रीं सृजाम इति स्वयम्
ityuktvotpādayāmāsa brahmā haṃsāsanāṃ śubhām ||
caturvaktrāṃ caturhastāṃ brahmāṇīṃ rūpadhāriṇīm
||19||इत्युक्त्वोत्पादयामास ब्रह्मा हंसासनां शुभाम् ॥
चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां ब्रह्माणीं रूपधारिणीम्
kumāraścaiva kaumārīṃ mayūravaravāhanām ||
raktamālyābaradharāṃ śaktikukkuṭadhāriṇīm
||20||कुमारश्चैव कौमारीं मयूरवरवाहनाम् ॥
रक्तमाल्याबरधरां शक्तिकुक्कुटधारिणीम्
punaḥ kumāraḥ kaumārīṃ pakṣīṃdravaravāhanām ||
kṛṣṇāṃ karāladaśanāṃ dharmarājasya vāhanīm
||21||पुनः कुमारः कौमारीं पक्षींद्रवरवाहनाम् ॥
कृष्णां करालदशनां धर्मराजस्य वाहनीम्
daityadehapramathanīṃ daṃḍamudgaradhāriṇīm ||
lalāṭalocanāṃ nīlāṃ kapālakarabhūṣitām
||22||दैत्यदेहप्रमथनीं दंडमुद्गरधारिणीम् ॥
ललाटलोचनां नीलां कपालकरभूषिताम्
siṃhājinadharāṃ kṛṣṇāṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām ||
kartrīhastāṃ khaḍgahastāṃ kheṭakhaṭvāṃgadhāriṇīm ||
carmāsthikeśavapuṣaṃ cāmuṃḍāmamṛjatprabhuḥ
||23||सिंहाजिनधरां कृष्णां सर्वभूषणभूषिताम् ॥
कर्त्रीहस्तां खड्गहस्तां खेटखट्वांगधारिणीम् ॥
चर्मास्थिकेशवपुषं चामुंडाममृजत्प्रभुः
vaṭasya nikaṭe pūrvaṃ nirmitā lokamātaraḥ ||
tato loke suvikhyātāḥ pratyakṣā vaṭamātaraḥ
||24||वटस्य निकटे पूर्वं निर्मिता लोकमातरः ॥
ततो लोके सुविख्याताः प्रत्यक्षा वटमातरः
tatra snātvā śucirbhūtvā mātṝḥ paśyati yo naraḥ ||
sa muktaḥ sarvapāpebhyo mātṛloke mahīyate
||25||तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा मातॄः पश्यति यो नरः ॥
स मुक्तः सर्वपापेभ्यो मातृलोके महीयते
siṃhanādo'pi devena kṛto yatra mahāmune ||
tatra siṃheśvaro devaḥ sarvaduṣkṛtanāśanaḥ
||26||सिंहनादोऽपि देवेन कृतो यत्र महामुने ॥
तत्र सिंहेश्वरो देवः सर्वदुष्कृतनाशनः
darśanāttasya devasya siṃhavatsa balī bhavet ||
siṃhanāde kṛte yatra jātaṃ kaṇṭakitaṃ vapuḥ
||27||दर्शनात्तस्य देवस्य सिंहवत्स बली भवेत् ॥
सिंहनादे कृते यत्र जातं कण्टकितं वपुः
tatra kaṇṭeśvaro devo bhaktānāṃ sarvadaḥ sadā ||
tatra tīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā kaṇṭeśvaraṃ śivam
||28||तत्र कण्टेश्वरो देवो भक्तानां सर्वदः सदा ॥
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कण्टेश्वरं शिवम्
grahabhūtapiśācebhyo na bhayaṃ prāpnuyātkvacit ||
tatastā mātaraḥ sarvā ādiṣṭāstu hareṇa vai
||29||ग्रहभूतपिशाचेभ्यो न भयं प्राप्नुयात्क्वचित् ॥
ततस्ता मातरः सर्वा आदिष्टास्तु हरेण वै
andhāsurasya raudrasya pibadhvaṃ rudhiraṃ drutam ||
etasminnantare vyāsa prajvalajjvalanopamaḥ
||30||अन्धासुरस्य रौद्रस्य पिबध्वं रुधिरं द्रुतम् ॥
एतस्मिन्नन्तरे व्यास प्रज्वलज्ज्वलनोपमः
abhayaṃ śakra mā bhaistvaṃ yatrovāceti śaṃkaraḥ ||
tatra liṃgaṃ samudbhūtamabhayeśvaramuttamam
||31||अभयं शक्र मा भैस्त्वं यत्रोवाचेति शंकरः ॥
तत्र लिंगं समुद्भूतमभयेश्वरमुत्तमम्
vaṃditaṃ devagaṃdharvaiḥ siddhavidyādharoragaiḥ ||
tatra snātvā śucirbhūtvā sopavāso jitendriyaḥ
||32||वंदितं देवगंधर्वैः सिद्धविद्याधरोरगैः ॥
तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा सोपवासो जितेन्द्रियः
arcaye ddevadeveśamaśvamedhaphalaṃ labhet ||
bhūtapretapiśācebhyo bhayaṃ tasya na vidyate
||33||अर्चये द्देवदेवेशमश्वमेधफलं लभेत् ॥
भूतप्रेतपिशाचेभ्यो भयं तस्य न विद्यते
siṃhayuktena yānena śivalokaṃ sa gacchati ||
andhakasya tu yā māyā raktāsurasamudbhavā
||34||सिंहयुक्तेन यानेन शिवलोकं स गच्छति ॥
अन्धकस्य तु या माया रक्तासुरसमुद्भवा
mātṛbhiryudhyamānābhiḥ kṣayamāśu jagāma sā ||
devyaḥ pibantyo raktaughaṃ daiteyatanutaścyutam
||35||मातृभिर्युध्यमानाभिः क्षयमाशु जगाम सा ॥
देव्यः पिबन्त्यो रक्तौघं दैतेयतनुतश्च्युतम्
ṣaṭtṛptiṃ paramā jagmurna tu tṛptā lalāṭajā ||
hatamāyaḥ śiṣṭakastu bhinnaśūlatanucchadaḥ
||36||षट्तृप्तिं परमा जग्मुर्न तु तृप्ता ललाटजा ॥
हतमायः शिष्टकस्तु भिन्नशूलतनुच्छदः
uttarābhimukhaṃ śūlamaṃdhako'karṣayadbalī ||
saṃniruddho mahādeho vārito gaṇapena saḥ
||37||उत्तराभिमुखं शूलमंधकोऽकर्षयद्बली ॥
संनिरुद्धो महादेहो वारितो गणपेन सः
mahāvināyakaḥ khyātastasmālloke'bhavanmune ||
darśanāttasya devasya na vighnaiḥ pīḍyate naraḥ
||38||महाविनायकः ख्यातस्तस्माल्लोकेऽभवन्मुने ॥
दर्शनात्तस्य देवस्य न विघ्नैः पीड्यते नरः
māsemāse caturthyāṃ yo gaṇeśaṃ pūjayeddvija ||
na tasya vighnaṃ jāyeta iha loke paratra ca
||39||मासेमासे चतुर्थ्यां यो गणेशं पूजयेद्द्विज ॥
न तस्य विघ्नं जायेत इह लोके परत्र च
svedabiṃduratho tasya lalāṭādapatadbhuvi ||
tasmādaṃgārako jāto raktamālyānulepanaḥ
||40||स्वेदबिंदुरथो तस्य ललाटादपतद्भुवि ॥
तस्मादंगारको जातो रक्तमाल्यानुलेपनः
āvantye viṣaye jāto lohitāṃgo dharāsutaḥ ||
aṃgārakastu raktākṣo mahādevasutastathā
||41||आवन्त्ये विषये जातो लोहितांगो धरासुतः ॥
अंगारकस्तु रक्ताक्षो महादेवसुतस्तथा
nāmabhirbrahmaṇā stutvā grahamadhye'dhiropitaḥ ||
tatra tīrthamathotpannamaṃgāreśvaramuttamam
||42||नामभिर्ब्रह्मणा स्तुत्वा ग्रहमध्येऽधिरोपितः ॥
तत्र तीर्थमथोत्पन्नमंगारेश्वरमुत्तमम्
brahmaṇā sthāpitaṃ liṃgaṃ gaṇagaṃdharvasevitam ||
śucistatra ca yaḥ snāti naro hyaṃgāravāsare
||43||ब्रह्मणा स्थापितं लिंगं गणगंधर्वसेवितम् ॥
शुचिस्तत्र च यः स्नाति नरो ह्यंगारवासरे
dṛṣṭvāṃgāreśvaraṃ sotha mucyate sarvapātakaiḥ ||
caturthyāṃ maṃgaladine nakte cārghyaṃ nivedayet
||44||दृष्ट्वांगारेश्वरं सोथ मुच्यते सर्वपातकैः ॥
चतुर्थ्यां मंगलदिने नक्ते चार्घ्यं निवेदयेत्
yāvatpūrṇāścatasraḥ syustāvatkāryāḥ prayatnataḥ ||
pañca vai karakāḥ kāryāstāmrapātreṇa saṃyutāḥ
||45||यावत्पूर्णाश्चतस्रः स्युस्तावत्कार्याः प्रयत्नतः ॥
पञ्च वै करकाः कार्यास्ताम्रपात्रेण संयुताः
guḍapīṭhamayāḥ kāryā raktavastrasamanvitāḥ ||
raktacaṃdanasaṃyuktā raktapuṣpaiśca pūjitāḥ
||46||गुडपीठमयाः कार्या रक्तवस्त्रसमन्विताः ॥
रक्तचंदनसंयुक्ता रक्तपुष्पैश्च पूजिताः
tilataṇḍulasaṃpūrṇamekaṃ tatraiva kārayet ||
dvitīyaṃ laḍḍukaiścaiva tṛtīyaṃ payasā tathā
||47||तिलतण्डुलसंपूर्णमेकं तत्रैव कारयेत् ॥
द्वितीयं लड्डुकैश्चैव तृतीयं पयसा तथा
uttarībhiścaturthaṃ ca pañcamaṃ mūlakaistathā ||
kṛtvā hyevaṃ vidhānena maṃtreṇārghyaṃ nivedayet
||48||उत्तरीभिश्चतुर्थं च पञ्चमं मूलकैस्तथा ॥
कृत्वा ह्येवं विधानेन मंत्रेणार्घ्यं निवेदयेत्
kujāya lohitāṃgāya grahamaghyasthitāya ca ||
kārtikeyānurūpāya surūpāya namo namaḥ
||49||कुजाय लोहितांगाय ग्रहमघ्यस्थिताय च ॥
कार्तिकेयानुरूपाय सुरूपाय नमो नमः
śivalalāṭasaṃbhūta dharaṇīgarbhasaṃbhava ||
rūpārthaṃ tvāṃ prapannosmi gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te
||50||शिवललाटसंभूत धरणीगर्भसंभव ॥
रूपार्थं त्वां प्रपन्नोस्मि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते
jvalitāṃgāravarṇābha snigdhavidrumabhā sura ||
putrārthī tvāṃ prapannosmi gṛhāṇārghyaṃ dharātmaja
||51||ज्वलितांगारवर्णाभ स्निग्धविद्रुमभा सुर ॥
पुत्रार्थी त्वां प्रपन्नोस्मि गृहाणार्घ्यं धरात्मज
āvantyamaṇḍale jāto dharaṇyāṃ ca śivena vai ||
putraṃ dehi dhanaṃ dehi yaśo dehi namo'stu te
||52||आवन्त्यमण्डले जातो धरण्यां च शिवेन वै ॥
पुत्रं देहि धनं देहि यशो देहि नमोऽस्तु ते
evaṃ saṃpūjito bhaumaścaturthyāṃ munisattama ||
bhuktvā bhogāṃstathā putrānprāpya vai kṣitimaṃḍale
||53||एवं संपूजितो भौमश्चतुर्थ्यां मुनिसत्तम ॥
भुक्त्वा भोगांस्तथा पुत्रान्प्राप्य वै क्षितिमंडले
mṛtaḥ svargamavāpnoti yāvadindrāścaturdaśa
||54||मृतः स्वर्गमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye'ṅgārakīcaturthī vratamāhātmyavarṇanaṃnāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||