dānādimāhātmyavarṇanam
vyāsa uvāca
puruṣottamaṃ paraṃ tīrthaṃ tvayā proktaṃ purānagha ||
māhātmyaṃ tasya tīrthasya vistarādvada me prabho ||
etattu śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara
||1||पुरुषोत्तमं परं तीर्थं त्वया प्रोक्तं पुरानघ ॥
माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराद्वद मे प्रभो ॥
एतत्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर
sanatkumāra uvāca
śṛṇuṣva bho dvijaśreṣṭha kathāṃ pāpaharāṃ parām
||2||शृणुष्व भो द्विजश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम्
yasyāḥ śravaṇamātreṇa mahāpāpakṣayo bhavet ||
purākalpeṣu vai brahmanvaikuṇṭhe vimale śubhe
||3||यस्याः श्रवणमात्रेण महापापक्षयो भवेत् ॥
पुराकल्पेषु वै ब्रह्मन्वैकुण्ठे विमले शुभे
samāsīno ramānāthaḥ pārṣadaiḥ sanakādibhiḥ ||
maharṣibhiḥ sadācāraiḥ pitāmahapurogamaiḥ
||4||समासीनो रमानाथः पार्षदैः सनकादिभिः ॥
महर्षिभिः सदाचारैः पितामहपुरोगमैः
ṛdisiddhiguṇopetaistattvaistairmahadādibhiḥ ||
gaṇagaṃdharvasaṃghaiśca sevyamānaḥ samaṃ tataḥ
||5||ऋदिसिद्धिगुणोपेतैस्तत्त्वैस्तैर्महदादिभिः ॥
गणगंधर्वसंघैश्च सेव्यमानः समं ततः
kinnarodgānasanmānairnṛtyadbhirapsarogaṇaiḥ ||
ciṃtāmaṇigṛhodgāralalitāṃgaṇabhūmiṣu
||6||किन्नरोद्गानसन्मानैर्नृत्यद्भिरप्सरोगणैः ॥
चिंतामणिगृहोद्गारललितांगणभूमिषु
kalpadrumakṛtacchāya āsīno hi murudviṣaḥ ||
dharmavādaratāḥ sarve brahmamārgasuniścitāḥ
||7||कल्पद्रुमकृतच्छाय आसीनो हि मुरुद्विषः ॥
धर्मवादरताः सर्वे ब्रह्ममार्गसुनिश्चिताः
teṣāṃ madhye parā bhāṣā hyapṛcchatkamalāpatim
||8||तेषां मध्ये परा भाषा ह्यपृच्छत्कमलापतिम्
lakṣmīruvāca
puṇyakānāṃ vidhiṃ nātha śrotumicchāmi tattvataḥ ||
sarvajñosi mahāprājña vācyatāṃ yadi rocate
||9||पुण्यकानां विधिं नाथ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
सर्वज्ञोसि महाप्राज्ञ वाच्यतां यदि रोचते
śrībhagavānuvāca
dānaṃ snānaṃ tapaḥ śrāddhaṃ sadā śastaṃ hi śobhane ||
tathāpi vidhinā prāptaṃ tatsarvaṃ cākṣayaṃ bhavet
||10||दानं स्नानं तपः श्राद्धं सदा शस्तं हि शोभने ॥
तथापि विधिना प्राप्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्
deśe kāle parvaṇi ca tīrthe cāyatane pade ||
dānaṃ snānaṃ tapaḥ śrāddhaṃ munibhiḥ parikīrtitam
||11||देशे काले पर्वणि च तीर्थे चायतने पदे ॥
दानं स्नानं तपः श्राद्धं मुनिभिः परिकीर्तितम्
pūrṇamāsyāmamāvāsyāṃ saṃkrāṃtau grahaṇe tathā ||
vaidhṛtau ca vyatīpāte dānavṛddhiḥ parā smṛtā
||12||पूर्णमास्याममावास्यां संक्रांतौ ग्रहणे तथा ॥
वैधृतौ च व्यतीपाते दानवृद्धिः परा स्मृता
gaṃgāyāṃ bhāskarakṣetre kurukṣetre ca puṣkare ||
godāvaryāṃ gayāyāṃ ca tīrthe cāmarakaṃṭake
||13||गंगायां भास्करक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे च पुष्करे ॥
गोदावर्यां गयायां च तीर्थे चामरकंटके
avaṃtyāṃ ca hutaṃ dattaṃ tatsarvaṃ cākṣayaṃ bhavet ||
tasmātsarvaprayatnena parve tīrthaṃ samācaret
||14||अवंत्यां च हुतं दत्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पर्वे तीर्थं समाचरेत्
kucailo durbhago mūrkho jaḍo rogasamanvitaḥ ||
tīrthaparvaparibhraṣṭo naro bhavati niścitam
||15||कुचैलो दुर्भगो मूर्खो जडो रोगसमन्वितः ॥
तीर्थपर्वपरिभ्रष्टो नरो भवति निश्चितम्
ke yogāḥ sukṛtānāṃ ca kartavyāśca viśeṣataḥ
||16||के योगाः सुकृतानां च कर्तव्याश्च विशेषतः
śrīkṛṣṇa uvāca
sādhu pṛṣṭaḥ priye praśraḥ puṇyakānāṃ tvayā'naghe ||
malamāse samāyāte ye narā vratavarjitāḥ ||
janmajanmani dāridryaṃ teṣāṃ bhavati śobhane
||17||साधु पृष्टः प्रिये प्रश्रः पुण्यकानां त्वयाऽनघे ॥
मलमासे समायाते ये नरा व्रतवर्जिताः ॥
जन्मजन्मनि दारिद्र्यं तेषां भवति शोभने
śrīrukmiṇyuvāca
kīdṛśo hi malo māsaḥ kena yogena jāyate ||
kadā kāle samāyāti etanno vada vistarāt
||18||कीदृशो हि मलो मासः केन योगेन जायते ॥
कदा काले समायाति एतन्नो वद विस्तरात्
śrīkṛṣṇa uvāca
yuktamuktaṃ tvayā devi praśnaḥ kāle'yamīdṛśaḥ ||
devatāpitṛkāryāṇi vidhinā hi malimluce
||19||युक्तमुक्तं त्वया देवि प्रश्नः कालेऽयमीदृशः ॥
देवतापितृकार्याणि विधिना हि मलिम्लुचे
kṣauraṃ mauṃjī vivāhaśca vratopavāsakaṃ tathā ||
viśeṣeṇa gṛhasthānāṃ varjyaṃ munivarottamaiḥ
||20||क्षौरं मौंजी विवाहश्च व्रतोपवासकं तथा ॥
विशेषेण गृहस्थानां वर्ज्यं मुनिवरोत्तमैः
saṃvatsaratrayāṃte ca māso'yamadhigacchati ||
asaṃkrame raverasmiṃstasmādadhikamāsakaḥ
||21||संवत्सरत्रयांते च मासोऽयमधिगच्छति ॥
असंक्रमे रवेरस्मिंस्तस्मादधिकमासकः
adhimāsādhipatyo'haṃ sadaiva puruṣottamaḥ ||
mamābhidhānaṃ tīrthaṃ ca mahākālavane śubham
||22||अधिमासाधिपत्योऽहं सदैव पुरुषोत्तमः ॥
ममाभिधानं तीर्थं च महाकालवने शुभम्
puruṣottamākhyaṃ me dhāma sadaivātra prati ṣṭhati ||
tasmātsarvaprayatnena gaṃtavyaṃ hi tvayā saha ||
mahākālavane tatra yatra tīrthaṃ mamābhidham ||
prāṇino ye samāyāṃti majjanārthaṃ priye dhruvam
||24||पुरुषोत्तमाख्यं मे धाम सदैवात्र प्रति ष्ठति ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गंतव्यं हि त्वया सह ॥
महाकालवने तत्र यत्र तीर्थं ममाभिधम् ॥
प्राणिनो ये समायांति मज्जनार्थं प्रिये ध्रुवम्
teṣāmiha mamādeyaṃ na kadāpi bhaviṣyati ||
dhanadhānyakalatrādi putrasaukhyaṃ sadaiva hi
||25||तेषामिह ममादेयं न कदापि भविष्यति ॥
धनधान्यकलत्रादि पुत्रसौख्यं सदैव हि
asaṃkrāṃte'pi saṃprāpte māmuddiśya vrataṃ caret ||
adhimāsādhipatyo'haṃ sadā vai puruṣottamaḥ
||26||असंक्रांतेऽपि संप्राप्ते मामुद्दिश्य व्रतं चरेत् ॥
अधिमासाधिपत्योऽहं सदा वै पुरुषोत्तमः
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam ||
devatārcāṃ ca madhyāhne ye kurvaṃti narottamāḥ
||27||स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ॥
देवतार्चां च मध्याह्ने ये कुर्वंति नरोत्तमाः
akṣayaṃ ca bhavetsarvaṃ teṣāṃ vai kamale dhuvam ||
malamāso gataḥ śūnyo yeṣāṃ devi pramādataḥ
||28||अक्षयं च भवेत्सर्वं तेषां वै कमले धुवम् ॥
मलमासो गतः शून्यो येषां देवि प्रमादतः
dāridryaṃ ca sadā teṣāṃ śokarogavivardhanam ||
adhimāse samāyāte avaṃtyāṃ vratamācaret
||29||दारिद्र्यं च सदा तेषां शोकरोगविवर्धनम् ॥
अधिमासे समायाते अवंत्यां व्रतमाचरेत्
teṣāṃ dadāmyahaṃ prītyā tvāmeva ca na saṃśayaḥ ||
svalpaṃ dānamalaṃ kāryaṃ yatkiṃ cidiha yatkṛtam ||
tatsarvaṃ matprasādena hyanaṃtaṃ priyadarśane
||30||तेषां ददाम्यहं प्रीत्या त्वामेव च न संशयः ॥
स्वल्पं दानमलं कार्यं यत्किं चिदिह यत्कृतम् ॥
तत्सर्वं मत्प्रसादेन ह्यनंतं प्रियदर्शने
śrīruvāca
īdṛśo hi tvayā prokto hyadhimāsasya suvrata
||31||ईदृशो हि त्वया प्रोक्तो ह्यधिमासस्य सुव्रत
mahimā hyapi lokānāṃ sarvakāmavarapradaḥ ||
adhimāsavrataṃ puṇyaṃ kathayasva prasādataḥ
||32||महिमा ह्यपि लोकानां सर्वकामवरप्रदः ॥
अधिमासव्रतं पुण्यं कथयस्व प्रसादतः
śrīkṛṣṇa uvāca
asaṃkrāto yadā māsaḥ prāpyate mānavaiḥ priye ||
mahotsavastadā kārya ātmano hitakāṃkṣibhiḥ
||33||असंक्रातो यदा मासः प्राप्यते मानवैः प्रिये ॥
महोत्सवस्तदा कार्य आत्मनो हितकांक्षिभिः
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ navamyāṃ vā sureśvari ||
aṣṭamyāṃ cātha kartavyaṃ vrataṃ śokavināśanam
||34||कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नवम्यां वा सुरेश्वरि ॥
अष्टम्यां चाथ कर्तव्यं व्रतं शोकविनाशनम्
yathālābhopahāreṇa māse cāpi malimluce ||
puṇyāhe prātarutthāya kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām
||35||यथालाभोपहारेण मासे चापि मलिम्लुचे ॥
पुण्याहे प्रातरुत्थाय कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम्
gṛhītvā niyamaṃ paścādvāsudevaṃ hṛdi smaran ||
upavāsaṃ ca naktaṃ ca ekabhuktaṃ ca mānini
||36||गृहीत्वा नियमं पश्चाद्वासुदेवं हृदि स्मरन् ॥
उपवासं च नक्तं च एकभुक्तं च मानिनि
ekasya niścayaṃ kṛtvā tato viprānnimaṃtrayet ||
sapatnīkā nsadācārānkulīnāñjñātisaṃbhavān
||37||एकस्य निश्चयं कृत्वा ततो विप्रान्निमंत्रयेत् ॥
सपत्नीका न्सदाचारान्कुलीनाञ्ज्ञातिसंभवान्
tato madhyāhnasamaye lakṣmīyuktaṃ sanātanam ||
sthāpayedavraṇe kuṃbhe vedamaṃtrairdvijātibhiḥ
||38||ततो मध्याह्नसमये लक्ष्मीयुक्तं सनातनम् ॥
स्थापयेदव्रणे कुंभे वेदमंत्रैर्द्विजातिभिः
pūjayetparayā bhaktyā gotribhiḥ sapitāmaham ||
gaṃdhatoyena saṃsthāpya paṃcāmṛtaistathaiva ca
||39||पूजयेत्परया भक्त्या गोत्रिभिः सपितामहम् ॥
गंधतोयेन संस्थाप्य पंचामृतैस्तथैव च
miṣṭānnairnavabhiścaiva naivedyairdhūpadīpakaiḥ ||
ācchādanaiśca vastraiśca pītakauśeyakaistathā
||40||मिष्टान्नैर्नवभिश्चैव नैवेद्यैर्धूपदीपकैः ॥
आच्छादनैश्च वस्त्रैश्च पीतकौशेयकैस्तथा
ghaṃṭāmṛdaṃganirhrādairghoṣadhvanisamanvitaiḥ ||
ārārtikaṃ vratī kuryātkarpūrāgarucaṃdanaiḥ
||41||घंटामृदंगनिर्ह्रादैर्घोषध्वनिसमन्वितैः ॥
आरार्तिकं व्रती कुर्यात्कर्पूरागरुचंदनैः
alābhe tūlmukai ścāpi phalasyānaṃtyahetave ||
tāmrapātrasthite toye caṃdanākṣatapuṣpakaiḥ
||42||अलाभे तूल्मुकै श्चापि फलस्यानंत्यहेतवे ॥
ताम्रपात्रस्थिते तोये चंदनाक्षतपुष्पकैः
arghyaṃ dadyātsapatnīkaḥ prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
paṃcaratnaiḥ samāyuktairjā nunī kṛtya bhūtale ||
samādāya ca pāṇibhyāṃ sarvabhaktisamanvitaḥ
||43||अर्घ्यं दद्यात्सपत्नीकः प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
पंचरत्नैः समायुक्तैर्जा नुनी कृत्य भूतले ॥
समादाय च पाणिभ्यां सर्वभक्तिसमन्वितः
arghyamantraḥ ||
kṛpāvansarvabhūteṣu jagadānaṃdakāraka ||
gṛhāṇārghyamimaṃ deva saṃpūrṇaphalado bhava
||44||अर्घ्यमन्त्रः ॥
कृपावन्सर्वभूतेषु जगदानंदकारक ॥
गृहाणार्घ्यमिमं देव संपूर्णफलदो भव
prārthanāmaṃtra ||
svayaṃbhuve namastubhyaṃ brahmaṇe'mitatejase ||
namostu te śriyānaṃda brahmānaṃda kṛpākara
||45||प्रार्थनामंत्र ॥
स्वयंभुवे नमस्तुभ्यं ब्रह्मणेऽमिततेजसे ॥
नमोस्तु ते श्रियानंद ब्रह्मानंद कृपाकर
evaṃ saṃprārthya goviṃdaṃ pūjayedbrāhmaṇātsvayam ||
sapatnīkācchucīnsnātāllam̐kṣmīnārāyaṇau smaran
||46||एवं संप्रार्थ्य गोविंदं पूजयेद्ब्राह्मणात्स्वयम् ॥
सपत्नीकाच्छुचीन्स्नाताल्लँक्ष्मीनारायणौ स्मरन्
pūjayitvā vidhānena bhojayeddhṛtapāyasaiḥ
||47||पूजयित्वा विधानेन भोजयेद्धृतपायसैः
bhojayitvā vidhānena sapatnīkaṃ yathocitam ||
vidyāvinayasaṃpannaṃ tathā patnyā samanvitam
||48||भोजयित्वा विधानेन सपत्नीकं यथोचितम् ॥
विद्याविनयसंपन्नं तथा पत्न्या समन्वितम्
pūjayitvā yathāśaktyā vastrālaṃkārakuṃkumaiḥ ||
gostanyāmrakapitthaiśca kharjūraiḥ kadalīphalaiḥ
||49||पूजयित्वा यथाशक्त्या वस्त्रालंकारकुंकुमैः ॥
गोस्तन्याम्रकपित्थैश्च खर्जूरैः कदलीफलैः
panasairnārikelaiśca nāraṃgairdāḍimaistathā ||
ghṛtapakvānnagodhūmaiḥ śubhaiḥ somālikairvaṭaiḥ
||50||पनसैर्नारिकेलैश्च नारंगैर्दाडिमैस्तथा ॥
घृतपक्वान्नगोधूमैः शुभैः सोमालिकैर्वटैः
śarkarāghṛtapūraiśca karṇikaiḥ khaṃḍamaṃḍakaiḥ ||
urvārukarkaṭīśākaiḥ śṛṃgaberaiḥ samūlakaiḥ
||51||शर्कराघृतपूरैश्च कर्णिकैः खंडमंडकैः ॥
उर्वारुकर्कटीशाकैः शृंगबेरैः समूलकैः
anyaiśca vividhaiḥ śākairāmraiḥ pakvaiḥ pṛthakpṛthak ||
bhakṣyabhojyalehyapeyakaṃdakāni viśeṣataḥ
||52||अन्यैश्च विविधैः शाकैराम्रैः पक्वैः पृथक्पृथक् ॥
भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयकंदकानि विशेषतः
suvāsitāngorasāṃśca pariveṣya mṛdu bruvan ||
idaṃ svādu rasaṃ bhojyaṃ bhavadarthe prakalpitam
||53||सुवासितान्गोरसांश्च परिवेष्य मृदु ब्रुवन् ॥
इदं स्वादु रसं भोज्यं भवदर्थे प्रकल्पितम्
yācyatāṃ rocate yacca yanmayā pācitaṃ prabho ||
dhanyosmyanugṛhītosmi kṛtaṃ sārthaṃ ca maṃdiram
||54||याच्यतां रोचते यच्च यन्मया पाचितं प्रभो ॥
धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि कृतं सार्थं च मंदिरम्
visarjayettato viprāndattvā tāṃbūladakṣiṇāḥ ||
caturbhirmiṃlitairdevi tāṃbūlaṃ mama vallabham
||55||विसर्जयेत्ततो विप्रान्दत्त्वा तांबूलदक्षिणाः ॥
चतुर्भिर्मिंलितैर्देवि तांबूलं मम वल्लभम्
yo dadāti dvijaśreṣṭhe sa bhavetsubhago naraḥ ||
subhagā ca sadācārā vallabhā svajane sadā
||56||यो ददाति द्विजश्रेष्ठे स भवेत्सुभगो नरः ॥
सुभगा च सदाचारा वल्लभा स्वजने सदा
putrasaubhāgyayuktā ca tāṃbūlairjāyate priye ||
patraistu keśavaḥ prītaḥ pūgairīśaḥ sahomayā
||57||पुत्रसौभाग्ययुक्ता च तांबूलैर्जायते प्रिये ॥
पत्रैस्तु केशवः प्रीतः पूगैरीशः सहोमया
cūrṇakenānalaḥ prītaḥ khadireṇa tu manmathaḥ ||
caturbhirviśvarūpo'sau yaḥ puṣṇāti jagattrayam
||58||चूर्णकेनानलः प्रीतः खदिरेण तु मन्मथः ॥
चतुर्भिर्विश्वरूपोऽसौ यः पुष्णाति जगत्त्रयम्
paritoṣya sapatnīkānhaste dattvā ca modakān ||
ā sīmāṃtamanuvrajya bhuṃjīta saha baṃdhubhiḥ
||59||परितोष्य सपत्नीकान्हस्ते दत्त्वा च मोदकान् ॥
आ सीमांतमनुव्रज्य भुंजीत सह बंधुभिः
asaṃkrāṃte vrataṃ nārī yā karotīha supriye ||
dāridryaṃ putraśokaṃ ca vaidhavyaṃ nāpnuyātkvacit
||60||असंक्रांते व्रतं नारी या करोतीह सुप्रिये ॥
दारिद्र्यं पुत्रशोकं च वैधव्यं नाप्नुयात्क्वचित्
naro vā yadi vā nārī yaḥ kuryācca malimluce ||
sa sarvasukhabhoktā ca bhavennāstyeva saṃśayaḥ
||61||नरो वा यदि वा नारी यः कुर्याच्च मलिम्लुचे ॥
स सर्वसुखभोक्ता च भवेन्नास्त्येव संशयः
malimluce prāpya na pūjito yairnārāyaṇo'haṃ parayeha bhaktyā ||
kathaṃ bhaveyuḥ sukhaputrasaṃpatsuhṛtsubhāryāḥ suguṇairupetāḥ
||62||मलिम्लुचे प्राप्य न पूजितो यैर्नारायणोऽहं परयेह भक्त्या ॥
कथं भवेयुः सुखपुत्रसंपत्सुहृत्सुभार्याः सुगुणैरुपेताः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṃḍe 'vantīkṣetramāhātmye puruṣottamamāhātmye dānādimāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 ||