दानादिमाहात्म्यवर्णनम्
व्यास उवाच
पुरुषोत्तमं परं तीर्थं त्वया प्रोक्तं पुरानघ ॥
माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराद्वद मे प्रभो ॥
एतत्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर
॥१॥सनत्कुमार उवाच
शृणुष्व भो द्विजश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम्
॥२॥यस्याः श्रवणमात्रेण महापापक्षयो भवेत् ॥
पुराकल्पेषु वै ब्रह्मन्वैकुण्ठे विमले शुभे
॥३॥समासीनो रमानाथः पार्षदैः सनकादिभिः ॥
महर्षिभिः सदाचारैः पितामहपुरोगमैः
॥४॥ऋदिसिद्धिगुणोपेतैस्तत्त्वैस्तैर्महदादिभिः ॥
गणगंधर्वसंघैश्च सेव्यमानः समं ततः
॥५॥किन्नरोद्गानसन्मानैर्नृत्यद्भिरप्सरोगणैः ॥
चिंतामणिगृहोद्गारललितांगणभूमिषु
॥६॥कल्पद्रुमकृतच्छाय आसीनो हि मुरुद्विषः ॥
धर्मवादरताः सर्वे ब्रह्ममार्गसुनिश्चिताः
॥७॥तेषां मध्ये परा भाषा ह्यपृच्छत्कमलापतिम्
॥८॥लक्ष्मीरुवाच
पुण्यकानां विधिं नाथ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
सर्वज्ञोसि महाप्राज्ञ वाच्यतां यदि रोचते
॥९॥श्रीभगवानुवाच
दानं स्नानं तपः श्राद्धं सदा शस्तं हि शोभने ॥
तथापि विधिना प्राप्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्
॥१०॥देशे काले पर्वणि च तीर्थे चायतने पदे ॥
दानं स्नानं तपः श्राद्धं मुनिभिः परिकीर्तितम्
॥११॥पूर्णमास्याममावास्यां संक्रांतौ ग्रहणे तथा ॥
वैधृतौ च व्यतीपाते दानवृद्धिः परा स्मृता
॥१२॥गंगायां भास्करक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे च पुष्करे ॥
गोदावर्यां गयायां च तीर्थे चामरकंटके
॥१३॥अवंत्यां च हुतं दत्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पर्वे तीर्थं समाचरेत्
॥१४॥कुचैलो दुर्भगो मूर्खो जडो रोगसमन्वितः ॥
तीर्थपर्वपरिभ्रष्टो नरो भवति निश्चितम्
॥१५॥के योगाः सुकृतानां च कर्तव्याश्च विशेषतः
॥१६॥श्रीकृष्ण उवाच
साधु पृष्टः प्रिये प्रश्रः पुण्यकानां त्वयाऽनघे ॥
मलमासे समायाते ये नरा व्रतवर्जिताः ॥
जन्मजन्मनि दारिद्र्यं तेषां भवति शोभने
॥१७॥श्रीरुक्मिण्युवाच
कीदृशो हि मलो मासः केन योगेन जायते ॥
कदा काले समायाति एतन्नो वद विस्तरात्
॥१८॥श्रीकृष्ण उवाच
युक्तमुक्तं त्वया देवि प्रश्नः कालेऽयमीदृशः ॥
देवतापितृकार्याणि विधिना हि मलिम्लुचे
॥१९॥क्षौरं मौंजी विवाहश्च व्रतोपवासकं तथा ॥
विशेषेण गृहस्थानां वर्ज्यं मुनिवरोत्तमैः
॥२०॥संवत्सरत्रयांते च मासोऽयमधिगच्छति ॥
असंक्रमे रवेरस्मिंस्तस्मादधिकमासकः
॥२१॥अधिमासाधिपत्योऽहं सदैव पुरुषोत्तमः ॥
ममाभिधानं तीर्थं च महाकालवने शुभम्
॥२२॥पुरुषोत्तमाख्यं मे धाम सदैवात्र प्रति ष्ठति ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गंतव्यं हि त्वया सह ॥
महाकालवने तत्र यत्र तीर्थं ममाभिधम् ॥
प्राणिनो ये समायांति मज्जनार्थं प्रिये ध्रुवम्
॥२४॥तेषामिह ममादेयं न कदापि भविष्यति ॥
धनधान्यकलत्रादि पुत्रसौख्यं सदैव हि
॥२५॥असंक्रांतेऽपि संप्राप्ते मामुद्दिश्य व्रतं चरेत् ॥
अधिमासाधिपत्योऽहं सदा वै पुरुषोत्तमः
॥२६॥स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् ॥
देवतार्चां च मध्याह्ने ये कुर्वंति नरोत्तमाः
॥२७॥अक्षयं च भवेत्सर्वं तेषां वै कमले धुवम् ॥
मलमासो गतः शून्यो येषां देवि प्रमादतः
॥२८॥दारिद्र्यं च सदा तेषां शोकरोगविवर्धनम् ॥
अधिमासे समायाते अवंत्यां व्रतमाचरेत्
॥२९॥तेषां ददाम्यहं प्रीत्या त्वामेव च न संशयः ॥
स्वल्पं दानमलं कार्यं यत्किं चिदिह यत्कृतम् ॥
तत्सर्वं मत्प्रसादेन ह्यनंतं प्रियदर्शने
॥३०॥श्रीरुवाच
ईदृशो हि त्वया प्रोक्तो ह्यधिमासस्य सुव्रत
॥३१॥महिमा ह्यपि लोकानां सर्वकामवरप्रदः ॥
अधिमासव्रतं पुण्यं कथयस्व प्रसादतः
॥३२॥श्रीकृष्ण उवाच
असंक्रातो यदा मासः प्राप्यते मानवैः प्रिये ॥
महोत्सवस्तदा कार्य आत्मनो हितकांक्षिभिः
॥३३॥कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नवम्यां वा सुरेश्वरि ॥
अष्टम्यां चाथ कर्तव्यं व्रतं शोकविनाशनम्
॥३४॥यथालाभोपहारेण मासे चापि मलिम्लुचे ॥
पुण्याहे प्रातरुत्थाय कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम्
॥३५॥गृहीत्वा नियमं पश्चाद्वासुदेवं हृदि स्मरन् ॥
उपवासं च नक्तं च एकभुक्तं च मानिनि
॥३६॥एकस्य निश्चयं कृत्वा ततो विप्रान्निमंत्रयेत् ॥
सपत्नीका न्सदाचारान्कुलीनाञ्ज्ञातिसंभवान्
॥३७॥ततो मध्याह्नसमये लक्ष्मीयुक्तं सनातनम् ॥
स्थापयेदव्रणे कुंभे वेदमंत्रैर्द्विजातिभिः
॥३८॥पूजयेत्परया भक्त्या गोत्रिभिः सपितामहम् ॥
गंधतोयेन संस्थाप्य पंचामृतैस्तथैव च
॥३९॥मिष्टान्नैर्नवभिश्चैव नैवेद्यैर्धूपदीपकैः ॥
आच्छादनैश्च वस्त्रैश्च पीतकौशेयकैस्तथा
॥४०॥घंटामृदंगनिर्ह्रादैर्घोषध्वनिसमन्वितैः ॥
आरार्तिकं व्रती कुर्यात्कर्पूरागरुचंदनैः
॥४१॥अलाभे तूल्मुकै श्चापि फलस्यानंत्यहेतवे ॥
ताम्रपात्रस्थिते तोये चंदनाक्षतपुष्पकैः
॥४२॥अर्घ्यं दद्यात्सपत्नीकः प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
पंचरत्नैः समायुक्तैर्जा नुनी कृत्य भूतले ॥
समादाय च पाणिभ्यां सर्वभक्तिसमन्वितः
॥४३॥अर्घ्यमन्त्रः ॥
कृपावन्सर्वभूतेषु जगदानंदकारक ॥
गृहाणार्घ्यमिमं देव संपूर्णफलदो भव
॥४४॥प्रार्थनामंत्र ॥
स्वयंभुवे नमस्तुभ्यं ब्रह्मणेऽमिततेजसे ॥
नमोस्तु ते श्रियानंद ब्रह्मानंद कृपाकर
॥४५॥एवं संप्रार्थ्य गोविंदं पूजयेद्ब्राह्मणात्स्वयम् ॥
सपत्नीकाच्छुचीन्स्नाताल्लँक्ष्मीनारायणौ स्मरन्
॥४६॥पूजयित्वा विधानेन भोजयेद्धृतपायसैः
॥४७॥भोजयित्वा विधानेन सपत्नीकं यथोचितम् ॥
विद्याविनयसंपन्नं तथा पत्न्या समन्वितम्
॥४८॥पूजयित्वा यथाशक्त्या वस्त्रालंकारकुंकुमैः ॥
गोस्तन्याम्रकपित्थैश्च खर्जूरैः कदलीफलैः
॥४९॥पनसैर्नारिकेलैश्च नारंगैर्दाडिमैस्तथा ॥
घृतपक्वान्नगोधूमैः शुभैः सोमालिकैर्वटैः
॥५०॥शर्कराघृतपूरैश्च कर्णिकैः खंडमंडकैः ॥
उर्वारुकर्कटीशाकैः शृंगबेरैः समूलकैः
॥५१॥अन्यैश्च विविधैः शाकैराम्रैः पक्वैः पृथक्पृथक् ॥
भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयकंदकानि विशेषतः
॥५२॥सुवासितान्गोरसांश्च परिवेष्य मृदु ब्रुवन् ॥
इदं स्वादु रसं भोज्यं भवदर्थे प्रकल्पितम्
॥५३॥याच्यतां रोचते यच्च यन्मया पाचितं प्रभो ॥
धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि कृतं सार्थं च मंदिरम्
॥५४॥विसर्जयेत्ततो विप्रान्दत्त्वा तांबूलदक्षिणाः ॥
चतुर्भिर्मिंलितैर्देवि तांबूलं मम वल्लभम्
॥५५॥यो ददाति द्विजश्रेष्ठे स भवेत्सुभगो नरः ॥
सुभगा च सदाचारा वल्लभा स्वजने सदा
॥५६॥पुत्रसौभाग्ययुक्ता च तांबूलैर्जायते प्रिये ॥
पत्रैस्तु केशवः प्रीतः पूगैरीशः सहोमया
॥५७॥चूर्णकेनानलः प्रीतः खदिरेण तु मन्मथः ॥
चतुर्भिर्विश्वरूपोऽसौ यः पुष्णाति जगत्त्रयम्
॥५८॥परितोष्य सपत्नीकान्हस्ते दत्त्वा च मोदकान् ॥
आ सीमांतमनुव्रज्य भुंजीत सह बंधुभिः
॥५९॥असंक्रांते व्रतं नारी या करोतीह सुप्रिये ॥
दारिद्र्यं पुत्रशोकं च वैधव्यं नाप्नुयात्क्वचित्
॥६०॥नरो वा यदि वा नारी यः कुर्याच्च मलिम्लुचे ॥
स सर्वसुखभोक्ता च भवेन्नास्त्येव संशयः
॥६१॥मलिम्लुचे प्राप्य न पूजितो यैर्नारायणोऽहं परयेह भक्त्या ॥
कथं भवेयुः सुखपुत्रसंपत्सुहृत्सुभार्याः सुगुणैरुपेताः
॥६२॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखंडे ऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये पुरुषोत्तममाहात्म्ये दानादिमाहात्म्यवर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥