वाल्मीकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्
सनत्कुमार उवाच
वाल्मीकेश्वरमित्याख्यं यस्तु देवं प्रपूजयेत् ॥
मौनी ध्यानपरो भूत्वा स कवित्वमवाप्नुयात्
॥१॥व्यास उवाच
कथमत्र समुत्पन्नः कोऽसौ वाल्मीकेश्वरः प्रभुः ॥
यस्य दर्शनमात्रेण कवित्वमुपजायते
॥२॥सनत्कुमार उवाच
आसीद्व्यास पुरा विप्रः सुमतिर्भृगु वंशजः ॥
रूपयौवनसंपन्ना तस्य भार्याथ कौशिकी
॥३॥तस्य पुत्रः समुत्पन्नो ह्यग्निशर्मेति नामतः ॥
स पित्रा प्रोच्यमानोऽपि वेदाभ्यासं न मन्यते
॥४॥ततो बहुतिथे काले अनावृष्टिरजायत ॥
तस्यां विपद्गतः सोऽथ दक्षिणामाश्रितो दिशम्
॥५॥ततोऽसौ सुमतिर्विप्रः सभार्यः स सुतस्तथा ॥
विदेशं काननं प्राप्तः कृत्वा चाश्रममाश्रितः
॥६॥आभीरैर्दस्युभिः सार्धं संगोऽभूदग्निशर्मणः ॥
आगच्छति पथा तेन यस्तं हंति स पापकृत्
॥७॥स्मृतिर्नष्टा गता वेदा गतं गोत्रं गता श्रुतिः ॥
कस्मिंश्चिदथ काले तु तीर्थयात्रा्प्रसंगतः
॥८॥सप्तर्षयः पथा तेन सुव्रताः समुपस्थिताः ॥
अग्निशर्माथ तान्दृष्ट्वा हन्तुकामोऽब्रवीदिदम्
॥९॥वस्त्राणीमानि मुच्यध्वं छत्रिकोपानहौ तथा ॥
हन्तव्या हि मया यूयं गन्तारो यम सादने
॥१०॥तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अत्रिर्वचनमब्रवीत् ॥
अस्मत्पीडनजं पापं कथं ते हृदि वर्तते ॥
वयं तपस्विनो भूत्वा तीर्थयात्राकृतोद्यमाः
॥११॥अग्निशर्मोवाच
ममास्ति माताथ पिता सुतो भार्या गरीयसी ॥
पोषयामि सदा तांस्तु एतन्मे हृदि संस्थितम्
॥१२॥अत्रिरुवाच
पित्रादीनाशु पृच्छस्व स्वकर्मोपार्जितं प्रति ॥
यद्युष्मदर्थं क्रियते पापं तत्कस्य कथ्यताम्
॥१३॥यदि ते कथयंति स्म मा मृषा प्राणिनो वधीः
॥१४॥अग्निशर्मोवाच
न कदाचिन्मया ते तु संपृष्टा ईदृशं वचः ॥
युष्माकं वचसा मेऽद्य प्रतिबोधः प्रवर्तते
॥१५॥गत्वा पृच्छामि तान्सर्वान्कस्य भावश्च कीदृशः ॥
यूयमत्रैव तिष्ठध्वं यावदागमनं मम
॥१६॥इत्युक्त्वा ताञ्जगामाशु पितरं स्वमुवाच ह ॥
धर्मस्य प्रतिघातेन प्राणिनां पीडनेन च
॥१७॥सुमहद्दृश्यते पापं कस्य तत्कथ्यतां मम ॥
पिता प्राह तथा माता नापुण्यमावयोरिह
॥१८॥त्वं जानासि यत्कुरुषे कृतं भाव्यं पुनस्त्वया ॥
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भार्या वचनमब्रवीत्
॥१९॥तयाप्युक्तं न मे पापं पापमेतत्तवैव हि ॥
तद्वाक्यमब्रवीत्पुत्रं बालोऽहमितिसोऽब्रवीत्
॥२०॥तज्ज्ञात्वा हृदयं तेषां चेष्टितं चैव तत्त्वतः ॥
नष्टोऽहमिति मन्वानः शरणं मे तपस्विनः
॥२१॥क्षिप्त्वाथ लगुडं कृष्णं येन वै जंतवो हताः ॥
प्रकीर्य केशांस्त्वरित ऋषीणामग्रतः स्थितः
॥२२॥प्रणम्य दंडपातेन ततो वचनमव्रवीत् ॥
न मे माता न च पिता न भार्या न च मे सुतः
॥२३॥सर्वैस्तैः परिमुक्तौऽहं भवतां शरणं गतः ॥
सुष्ठूपदेशदानान्मां नरकात्त्रातुमर्हथ
॥२४॥एवं तं वादिनं दृष्ट्वा ऋषयोऽत्रिमथाब्रुवन् ॥
भवतो वचनादस्य प्रतिबोधः समागतः
॥२५॥भवताऽयमनुग्राह्यः शिष्यो भवतु ते मुने ॥
तथेत्युक्ताथ तान्प्राह चाग्निं ध्यानं समाचर
॥२६॥अनेन ध्यानयोगेन महामंत्रजपेन च ॥
अनेकदुस्तरात्युग्रपापकृज्जनघातकः ॥
संस्थितो वृक्ष मूले त्वं परा सिद्धिं गमिष्यसि
॥२७॥इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे संकामं सोऽपि तत्र वै ॥
तद्ध्यानस्थोऽभवद्योगी वत्सराणि त्रयोदश
॥२८॥तस्योपर्यभवत्तत्र वल्मीकोऽविचलस्य च ॥
निवृत्तास्तु पथा तेन मुनयस्तत्र शुश्रुवुः
॥२९॥उदीरितं ध्वनिं तेन वल्मीके विस्मयान्विताः ॥
ततः खनित्वा वल्मीकं काष्ठीभूतोरुशंकुभिः
॥३०॥तं दृष्ट्वोत्थापयामासुर्मुनयो नयसंयुतम् ॥
नमश्चक्रेऽथ तान्सर्वान्स विप्रो मुनिपुंगवान्
॥३१॥तान्प्राह प्रणतो भूत्वा तपसा दीप्ततेजसः ॥
प्रसादाद्भवतामद्य ज्ञानं लब्धं मया शुभम्
॥३२॥दीनोऽहमुद्धृतः सर्वैर्मग्नोऽहं पापकर्दमे ॥
तस्येति ते वाक्यमूचुः परमधार्मिकाः
॥३३॥वल्मीकेऽस्मिन्स्थितः पुत्र यतस्त्वमेकचित्ततः ॥
वाल्मीकिरिति ते नाम भुवि ख्यातं भवि ष्यति
॥३४॥इत्युक्त्वा मुनयो जग्मुः स्वां दिशां तपसान्विताः ॥
गतेषु मुनिमुख्येषु वाल्मीकिस्तपतां वरः ॥
कुशस्थल्यामथागम्य समाराध्य महेश्वरम्
॥३५॥तस्मात्कवित्वमासाद्य चक्रे काव्यं मनोरमम् ॥
रामायणं च यत्प्राहुः कथां सुप्रथमस्थिताम्
॥३६॥ततः प्रभृति देवेशो वाल्मीकेश्वरसंज्ञकः ॥
ख्यातोऽवंत्यां ततो व्यास नृणां कवित्वदायकः
॥३७॥इति ते कथितं लिंगं वाल्मीकेश्वरमुत्तमम् ॥
यस्य दर्शनमात्रे ण कवित्वमुपपद्यते
॥३८॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवंतीक्षेत्रमाहात्म्य वाल्मीकेश्वरमाहात्म्य वर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥