देवयात्रांऽतर्गृहीसर्वतीर्थयात्राऽनुक्रमणिकादिकथनम्
सनत्कुमार उवाच
मेरोश्च दक्षिणे भागे दुग्धकुण्डोत्तरे तथा ॥
ऋषभः पर्वतश्रेष्ठो देवगन्धर्वसेवितः
॥१॥यत्र देवांगना रम्याः क्रीडन्ति सततं द्विज ॥
तत्र रम्यसरोनाम तिष्ठते सर्वकामदम्
॥२॥तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा सुभगो जायते ध्रुवम् ॥
देवैश्च क्रीडते नित्यं भुवि विख्यातकः परम्
॥३॥भाद्रपदसिताष्टमी मैत्रर्क्षेण समन्विता ॥
तद्दिनेऽत्र समागम्य स्नानदानादिकाः क्रियाः
॥४॥करोति सततं व्यास तेषां लोकाः सनातनाः ॥
मेरोश्चेशानके तीर्थं दिव्यं परम शोभनम्
॥५॥बिन्दुसरेति विख्यातं सर्वकामवरप्रदम् ॥
गंगा सरस्वती पुण्या शरयूश्च पयस्विनी
॥६॥एताः सरिद्वरा यातास्तत्र सत्यवतीसुत ॥
ये सिद्धा ये च साध्याश्च तपस्विनो धृतव्रताः
॥७॥उपासांचक्रिरे तत्र तस्य तीर्थस्य सर्वदा ॥
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा सर्वार्थान्प्राप्नुते ध्रुवम्
॥८॥भाद्रपदे च शुक्ला वै चतुर्थी या प्रकीर्तिता ॥
सिद्धा सा सर्वदा प्रोक्ता यत्र जातो गणाधिपः
॥९॥मनःकामेश्वरः ख्यातः सर्वकामवरप्रदः ॥
तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गणेश्वरम् ॥
मनोरथशतं प्राप्य कामचारी भवेन्नरः
॥१०॥व्यास उवाच
अस्मिन्क्षेत्रे शुभे ब्रह्मन्महाकालवनोत्तमे
॥११॥तीर्थानि कतिसंख्यानि देवतायतनानि च ॥
यानि कानि च ख्यातानि तानि नो वद विस्तरात्
॥१२॥सनत्कुमार उवाच
शृणु व्यास ऋषिश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम् ॥
अवन्त्यां यानि तीर्थानि लिंगानि च महामुने
॥१३॥तानि वर्णयितुं शक्तः स्वयंभूश्चतुराननः ॥
वर्षाणामयुतैः षड्भिर्न च वक्तुं कथंचन
॥१४॥यावंतो मेघमालानां बिंदवो हि स्रवंति च ॥
धरित्र्यां तृणसंख्या वै पृथिव्यां सिकतास्तथा
॥१५॥नभसो ज्योतिषां संख्यां वक्तुं कोऽपि न शक्नुते ॥
न हि तीर्थलिङ्गसंख्याः संत्यवंत्यां तपोधन
॥१६॥अंतरिक्षे च मेदिन्यां तीर्थभूता पुरी त्वियम् ॥
वापीकूपतडागादि प्रस्रवोद्गरणानि च
॥१७॥नद्यः सरांसि खाताश्च तीर्थभूतं हि सर्वशः ॥
तथापि देवयात्रायां प्रसंगेन निबोध मे
॥१८॥यानि कानि च मुख्यानि तानि तुभ्यं वदाम्यहम् ॥
यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे नित्यं पूर्वाऽऽचीर्णशुभाशुभैः
॥१९॥प्रातरुत्थाय यो नित्यं शुचिः प्रयत मानसः ॥
विष्णुस्मरणसंपन्नः सर्वकामक्रियादिकम्
॥२०॥कृत्वा वै सर्वगंधादितिलाक्षतसमन्वितः ॥
स्नात्वा रुद्रसरे तात तथैव च व्रतं चरेत्
॥२१॥ऊर्जमाधवयोश्चैव वैशाखाऽऽषाढयोस्तथा ॥
शिवरात्र्यां विशेषेण देवयात्रा प्रशस्यते
॥२२॥यस्य देवस्य यत्तीर्थं यस्य देवस्य संनिधौ ॥
तत्राभिषेकः कार्यो वै देवतायाश्च पूजनम्
॥२३॥विधिवच्चाचरेद्यस्तु स सर्वंफलमश्नुते ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवयात्रां समाचरेत्
॥२४॥व्यास उवाच
ब्रह्मन्केन प्रकारेण देवयात्रां चरेन्नरः ॥
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन
॥२५॥सनत्कुमार उवाच
शृणु व्यास परं गुह्यं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतम् ॥
उमामहेश्वरसंवादं देवयात्रादिकर्मसु
॥२६॥उमोवाच
प्रभावः कथ्यतां देव क्षेत्रस्याऽस्य महेश्वर ॥
यानि तीर्थानि विद्यंते यानि लिंगानि संति वै ॥
तान्यादितो मे भूमंस्त्वं वदस्व वदतां वर
॥२७॥ईश्वर उवाच
शृणु देवि प्रयत्नेन प्रभावं पापनाशनम्
॥२८॥क्षेत्रमाद्यं महादेवि ममातीव प्रियं सदा ॥
यत्र शिप्रा महापुण्या दिव्या नवनदी प्रिया
॥२९॥नीलगंगासंगमं च तथा गंधवती नदी ॥
चतस्रो मे प्रिया नद्यः कुमुद्वत्यां हि सुव्रते
॥३०॥ईश्वराश्चतुराशीतिस्तथाऽष्टौ संति भैरवाः ॥
एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादश स्मृताः
॥३१॥षड्वै विनायकाश्चाऽत्र देव्यश्च चतुर्विंशतिः ॥
यतोहमागतो भद्रे महाकालवनोत्तमे
॥३२॥विष्णुब्रह्मादयः सर्वे ह्यत्रैव निहिताः शुभे ॥
देवैव्याप्तमिदं क्षेत्रं देवि योजनमायतम्
॥३३॥दश विष्णुः समाख्यातास्तेषां नामानि मे शृणु ॥
वासुदेवो ह्यनंतश्च बलरामो जना र्दनः
॥३४॥नारायणो हृषीकेशो वाराहो धरणीधरः ॥
विष्णुर्वामनरूपेण शेषशायी श्रियालयः
॥३५॥दशैते वैष्णवाः प्रोक्ताः सर्वपापहराः पराः
॥३६॥उमोवाच
भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि देवानामनुपूर्वतः ॥
महाकालवने रम्ये ये वसंति सुरेश्वराः
॥३७॥विनायका भैरवा देव्यो ये संति पवनात्मजाः ॥
रुद्रादित्यास्तथा चाऽन्ये तेषां नामानि मे वद
॥३८॥ईश्वर उवाच
ऋद्धिदः सिद्धिदो नित्यं कामदो वै गणाधिपः ॥
विघ्नहा च प्रमोदी च चतुर्थीव्रतकप्रियः
॥३९॥षडेते वै समाख्याता विघ्ननाशकराः पराः ॥
उमा चंडीश्वरी गौरी ऋद्धिसिद्धिप्रदा नृणाम्
॥४०॥वटयक्षिणी वीरभद्रा इत्येताश्चाष्ट मातरः ॥
महामाया सती ख्याता कपालमातृका तथा ॥
अंबिका शीतला चैव एकानंशा च सिद्धिदा
॥४२॥ब्रह्माणी पार्वती चैव योगिनी योगशालिनी ॥
कौमारी भगवती चैव षट्कृत्तिकास्तथैव च
॥४३॥चर्पटामातृकाः ख्याता वटमातर एव च ॥
सरस्वती तथा ख्याता महालक्ष्मीश्च वै स्मृता
॥४४॥योगिनीमातृका ख्याताश्चतुषष्टिस्ततः स्मृताः ॥
कालिका च महाकाली चामुण्ड ब्रह्मचा रिणी
॥४५॥वैष्णवी च समाख्याता वाराही विंध्यवासिनी ॥
अंबा अंबालिका चैव चतुर्विंशतिकाः पराः
॥४६॥हनूमान्ब्रह्मचारी च कुमारश्च महाबली ॥
चत्वारो वै समाख्याता मया ते पवनात्मजाः
॥४७॥दंडपाणिश्च विक्रांतो महाभैरवसिताऽसिताः ॥
बटुको बालको नंदी षट् पञ्चाशतिकोऽपरः
॥४८॥कालभैरवश्च विख्यातः क्षेत्रपालस्तथाष्टमः ॥
अष्टैव भैरवाः ख्याता महापापहराः पराः ॥
कपर्दी च कपाली च कला नाथो वृषासनः
॥४९॥त्र्यंबकः शूलपाणिश्च चीरवासा दिगम्बरः ॥
गिरीशः कामचारी च सर्वः सर्वांगभूषणः
॥५०॥रुद्राश्चैकादश प्रोक्ताः शत्रुपक्षविनाशनाः ॥
अरुणः सूर्यो वेदांगो भानुरिन्द्रो रविरंशुमान्
॥५१॥सुवर्णरेताऽहःकर्ता मित्रो विष्णुः सनातनः ॥
इत्येते द्वादशाऽऽदित्याः सर्वरोगहराः पराः
॥५२॥अगस्त्येश्वरमुख्यानां लिंगानां चतुराशिनाम् ॥
हिमाचलसुते नित्यं नामानि गदतः शृणु
॥५३॥अगस्त्वेश्वर आख्यातो गुहेश्वरस्ततः परम् ॥
ढुंढेश्वरस्ततः प्रोक्तो डमरुकेश्वरश्च भामिनि
॥५४॥अनादिकल्पेश्वरः शंभुः स्वर्णजालेश्वरः परः ॥
त्रिविष्टपेश्वरो देवः कपालेश्वरसंज्ञकः
॥५५॥कर्कोटकेश्वरः शंभुः सिद्धेश्वरस्ततः परम् ॥
स्वर्गद्वारेश्वरो रुद्रो लोकपालेश्वरोऽपरः
॥५६॥कामेश्वर इति ख्यातः कुटुम्बेश्वरस्ततः परम् ॥
इन्द्रद्युम्नेश्वरः ख्यात ईशानेशस्ततः परम्
॥५७॥अप्सरेश्वरइतिख्यातः कल्कलेश्वर एव च ॥
नामचंडेश्चरो देवो दिवापापहरोऽपरः
॥५८॥प्रतिहारेश्वरश्चैव कुक्कुटेशस्ततः परम् ॥
मेघनादेश्वरः पुण्यो महाकालेश्वरः परः
॥५९॥मुक्तेश्वरः समाख्यातः सोमेश्वरस्ततः परम् ॥
अनरकेश्वरो देवो जटेश्वरस्ततः परम्
॥६०॥रामेश्वरो महादेवश्च्यवनेशस्ततः परम् ॥
अखंडेशः समाख्यातः पत्तनेशस्ततः स्मृतः
॥६१॥आनंदेशस्ततः प्रोक्तः कंथडेशस्ततः परम् ॥
इन्द्रेश्वर इति ख्यातो मार्कंडेशस्ततः परः
॥६२॥शिवेश्वर इति प्रोक्तः कुसुमेशस्ततः परम् ॥
अक्रूरेण इति ख्यातः कुण्डेश्वरस्ततः परम्
॥६३॥लुम्पेश्वरः समाख्यातो गंगेश्वरस्ततः परम् ॥
शूलेश्वरेति विख्यात ओंकारेशस्ततः स्मृतः
॥६४॥कंटकेशो महारुद्रः सिंहेश्वरस्ततः परम् ॥
रेवंतेश्वरः परो देवो घंटेश्वरपुरःसरः
॥६५॥प्रयागेश्वरो महादेवः सिद्धेश्वरस्ततः परम् ॥
मातंगेश्वरः परो देवः सौभाग्येशस्ततो वरः
॥६६॥रूपेश्वरेति विख्यातो ब्रह्मेश्वरस्ततः परम् ॥
जल्पेश्वरस्ततो देवः केदारेश्वर एव च
॥६७॥पिशाचेश्वरशंभुश्च संगमेशस्ततः परः ॥
दुर्धर्षेशश्च विख्यातश्चंडादित्येश्वरस्ततः
॥६८॥करभेश्वरः परः प्रोक्तो राजस्थलेश्वरः शिवः ॥
वडलेश्वरस्ततः प्रोक्तो ह्यरुणेशस्ततः स्मृतः
॥६९॥पुष्पदंतेश्वरो देवो ह्यविमुक्तेश्वरस्ततः ॥
हनुमतेश्वरो देवो विश्वेश्वर स्ततः कम्
॥७०॥स्वप्नेश्वर इति ख्यातः सिद्धेश्वरस्ततः परः ॥
नीलकंठेश्वरो देवः स्थावरेशस्ततः परम्
॥७१॥कामेश्वर इति प्रोक्तः प्रतिहारेश्वरस्ततः ॥
पशुपतीश्वरः प्रोक्तो विश्वेश्वरस्ततः परः ॥
स्वर्णजालेश्वरः प्रोक्तो मनःकामेश्वरस्ततः
॥७२॥दुर्वासेश्वरनामासौ नागचंडेश्वरस्ततः ॥
खर्परेशश्च विख्यातो ब्रह्मेश्वरस्ततः परम्
॥७३॥पातालेश्वर आख्यातो गुप्तेश्वरस्ततः परः ॥
कपिलेश्वर इत्याख्यो योगयोगेश्वरः परः
॥७४॥भीमेश्वरेति विख्यातो धनुःसहस्राभिधः परः ॥
अग्नीश्वरः परः प्रोक्तो देवेश्वरस्ततः परः
॥७५॥द्वादशार्कः समाख्यातो दशाश्वमेधिकेश्वरः ॥
गदाधरेश्वरः ख्यातो वैजनाथेति शंभुराट्
॥७६॥सोमनाथेश्वरः ख्यातो घुष्मेश्वरस्ततः परः।
भीमशंकर इत्याख्यो घंटेश्वरस्ततः परः
॥७७॥ऊषरेश्वरसंज्ञश्च चन्द्रादित्येश्वरः परः ॥
केशवार्कः समाख्यातः शक्तिभेदेश्वरः परः
॥७८॥रामेश्वरः परो देवो वाल्मीकेश्वरशंकरः ॥
ज्वालेश्वरः शिवः प्रोक्तो ह्यभयेशस्ततः परः
॥७९॥विघ्नहस्तेश्वरः प्रोक्तश्चंचलेशस्ततः परः ॥
पुरुषोत्तमेति विख्यातो वीरेश्वरस्ततः परः
॥८०॥कर्णेश्वरश्च विख्यातः पृथुकेशस्ततः परम् ॥
आनंदेशश्च विख्यातः कोटेश्वरस्ततः परः
॥८१॥अविमुक्तेश्वरः प्रोक्तो हनुमत्केश्वरः परः ॥
विमलेश्वरेति विख्यातश्चंद्रेश्वरस्ततः परः
॥८२॥बिंदुकेशश्च विख्यातो वालुकेश्वरसंज्ञकः ॥
बृहस्पतीश्वरो देवो ह्यसंख्यातेश्वरस्ततः
॥८३॥यानि कानि च तीर्थानि तानि लिंगानि सत्तम ॥
तिष्ठंति तत्र पूज्यानि तानि वंद्यानि सर्वशः
॥८४॥चत्वारो विदिताः सर्वे द्वारपाला महात्मभिः ॥
पिंगलेश्वरेति च ख्यातः पूर्वद्वारे द्विजोत्तम
॥८५॥दक्षिणे च तथा द्वारे कायावरोहणेश्वरः ॥
बिल्वकेश्वरेति विख्यातः पश्चिमद्वारमाश्रितः
॥८६॥दर्दुरेश्वरस्ततः प्रोक्तो द्वारे चोत्तरसंज्ञिके ॥
एते चाऽन्ये च बहवो लिंगाख्यास्त्रिभुवनेश्वराः
॥८७॥महाकालवने रम्ये समाख्याता हि पावनाः ॥
षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च
॥८८॥महाकालवने व्यास लिंगसंख्या न विद्यते ॥
तथाऽपि च प्राधान्येन मयाऽत्र परिकीर्तिताः
॥८९॥यस्य देवस्य यत्तीर्थं तन्नाम्ना परिकीर्तितम् ॥
स्नात्वा दत्त्वा च तद्दानं तत्तीर्थ स्यफलं लभेत्
॥९०॥तथा नवग्रहाः पुण्याः समाख्याताः पुराऽनघ ॥
तेषां नामानि पुण्यानि तीर्थानि च तथा शृणु
॥९१॥नरादित्य इति ख्यातः सोमेश्वरस्ततः परः ॥
मंगलेश्वरः समाख्यातो बुधेश्वरस्ततः परम्
॥९२॥बृहस्पतीश्वरः प्रोक्तस्तथा शुक्रेश्वरः शिवः ॥
स्थावरेश्वरो महादेवः समाख्यातो मुनीश्वरैः
॥९३॥राहुकेतू समाख्यातौ तेषां तीर्थानि सत्तम ॥
तत्तीर्थेषु नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
॥७॥ग्रहा राज्यं प्रयच्छंति ग्रहा राज्यं हरंति च ॥
ग्रहैस्तु व्यापितं सर्वं त्रैलोक्त्यं सचराचरम्
॥९५॥ग्रहतीर्थे नरः स्नात्वा ग्रहाणामर्चनं चरेत् ॥
न तस्य ग्रहपीडा वै बाधते हि कदाचन
॥९६॥एवं व्यास समाख्याता मया देवाश्च तीर्थकाः ॥
यात्रा पुण्यतरा श्रेष्ठा पवित्रा पापनाशिनी
॥९७॥ग्रहपीडासु चोग्रासु दारिद्र्ये घोरसंकटे ॥
तेषामुद्धरणार्थाय देवयात्रा प्रकीर्तिता
॥९८॥क्षेत्रस्यांतर्गृहीं नित्यं ये कुर्वंति नरोत्तमाः ॥
न तेषां दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
॥९९॥अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् ॥
विद्यावाञ्जायते विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत्
॥१००॥अक्षया संततिस्तस्य शिवलोके महीयते
॥१०१॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे ऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये देवयात्रांऽतर्गृहीसर्वतीर्थयात्राऽनुक्रमणिकादिकथनंनाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥