क्षातासंगममाहात्म्यवर्णनम्
सनत्कुमार उवाच
तीर्थमन्यतरं व्यास क्षातासंगमसंभवम् ॥
यत्र तु स्नानमात्रेण महापापैः प्रमुच्यते
॥१॥अमा वै शनिवारेण यदायाति समाहितः ॥
पितॄनुद्दिश्य यः कुर्याच्छ्राद्धं चैव तिलोदकम्
॥२॥पश्येच्छनैश्चरं देवं स्थावरं लिंगमुत्तमम् ॥
तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन
॥३॥व्यास उवाच
महातीर्थं समाख्यातं महाकालवने शुभे ॥
भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन
॥४॥सनत्कुमार उवाच
श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ कथा पौराणिकी शुभा ॥
यस्याः श्रवणमात्रेण महापापक्षयो भवेत्
॥५॥रेवा चर्मण्वती क्षाता तिस्रो नद्यः पुराऽनघ ॥
जातास्त्रैलोक्यपावन्यो भुवि चामरकंटकात्
॥६॥पुण्याः पुण्यजला रम्याः पवित्राः पापहारकाः ॥
पुनंत्यः सर्वलोकानां स्नानात्पानात्तथापगाः
॥७॥एकदोपवने रम्ये मांधातृक्षेत्र उत्तमे ॥
मिथो रमंति संहृष्टाः परस्परजिगीषया
॥८॥किंचिद्दोषप्रसंगेन मिथो भेदो ह्यजायत ॥
रेवासंगं परित्यक्ता भित्त्वा विंध्यगिरिं वरम्
॥९॥महाकालवने रम्ये समा याता सरिद्वरा ॥
यत्र शिप्रा महापुण्या पुरी ह्येषाऽमरावती
॥१०॥सर्वतीर्थवरं श्रेष्ठं नामा रुद्रसरः स्मृतम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं नित्यं सिद्धर्षिगण सेवितम्
॥११॥तत्रागत्य पुरा क्षाता शिप्रासंगं समाश्रिता ॥
तत्र तीर्थं परं जातं क्षातासंगमसंज्ञितम् ॥
यत्र धूतरजा जातः सद्यः प्रोक्तो विभावसुः
॥१२॥व्यास उवाच
कथं सूर्यस्त्वया प्रोक्तो विरजो ह्यभवत्पुरा ॥
एतद्वेदितुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर
॥१३॥सनत्कुमार उवाच
पुरानुसूर्यां सावित्रीं त्वष्टा स्वतनयां ददौ
॥१४॥पतिधर्मरता नित्यं सिषेवे लोकचक्षुषे ॥
तस्यां वै मिथुनं जज्ञे लोकसाक्षिविभावसोः
॥१५॥यमो वैवस्वतो जातो यमुना लोकपावनी ॥
ततस्त्वष्टाऽब्रवीच्छायां स्वकीयां सूनृतां गिरम्
॥१६॥मिथुनं मे तवोत्संगे धृतं त्वं परिपालय ॥
तावदेवमिह च्छाये यावत्पितुर्गृहेचरी
॥१७॥रविभक्तिरता नित्यं चर त्वं मम वेश्मनि ॥
नो वाच्याहं कदा च्छाये पितुर्वेश्मगता रवेः
॥१८॥एवं सा समयं कृत्वा सावित्री ह्यगमत्तदा ॥
पितुर्वेश्मगता बाला सवितुर्भयविह्वला
॥१९॥पित्र निवारिता सद्यो वडवारूपधारिणी ॥
विचचार वने रम्ये बहुलोदकशाड्वले
॥२०॥एकदा याचिता तेन वैवस्वतेन बुभुक्षता ॥
नोदनं वै तया दत्तं याचमानाय तत्क्षणात्
॥२१॥तदा पदाहता तेन च्छाया तं च शशाप ह ॥
यतस्त्वं मे पदाघातं कृतवान्बालभावनात्
॥२२॥तस्मात्त्वं च पदा खंजो भविष्यसि न संशयः ॥
एवं शप्तो रुजाक्रांतो विललाप शुचार्दितः
॥२३॥एतस्मिन्नंतरे व्यास परिभूय वसुंधराम् ॥
भावयन्सकलाँल्लोकान्ग्रहचारी विभावसुः
॥२४॥दृष्ट्वा च तनयं पंगुमित्युवाच विभावसुः ॥
किमिदं वत्स ते कष्टं कुतः प्राप्तं त्वयाऽनघ
॥२५॥इति पृष्टो यदा तेन सवित्रा लोकभास्वता ॥
उवाच गद्गदा वाचं यमः संयमिनीपतिः
॥२६॥प्रातराशाय मे नाथ याचितं मातुरंतिकात् ॥
नो दत्तं भोजनं क्षिप्रं बालभावेन ताडिता
॥२७॥पादौ मे गलितौ सद्यो मातुः शापपराभवौ ॥
तच्छ्रुत्वा मोहमापन्नो रविर्ध्यानपरायणः
॥२८॥विचित्रमिदमाख्यातं मातुः शापस्य कारणम् ॥
एवं ध्यात्वा चिरं कालं ज्ञातवान्रविरंशुमान्
॥२९॥नेयं सा रुचिरापांगी त्वाष्ट्री लोकस्य पावनी ॥
केयं वा कुत आयाता कासि त्वं च शुचिस्मिते
॥३०॥छायोवाच
नानुसूर्या महाराज छाया तस्याः स्वसंभवा ॥
गता वै सा पितुर्गेहे वारिताहं तयाऽनघ
॥३१॥सवित्रे नैव वक्तव्यं छाये किंचित्कथंचन ॥
एष मे समयो नाथ तेनाहं मौनमास्थिता
॥३२॥तच्छ्रुत्वा भगवांस्त्वष्टुः समीपं रोषमास्थितः ॥
जगाम सहसा भानुर्बहुरोषसमन्वितः
॥३३॥तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय त्वष्टा लोकपितामहः ॥
पाद्यार्घ्याचमनीयं च मधुपर्कैरपूजयत्
॥३४॥नत्वा पादौ परिक्रम्य बहुमानपुरः सरम् ॥
उवाच मधुरया वाचा प्रियं ते करवाम किम्
॥३५॥रविरुवाच
क्व सानुसूर्या सावित्री ममानुप्रियकारिणी ॥
आगता ते गृहं तात मम मार्गानुमोदिनी
॥३६॥त्वष्टोवाच
न जानीमो वयं तात प्रिया मे क्व गता सुता ॥
इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा रविर्दुश्चिंतमानसः
॥३७॥किं करोमि क्व गच्छामि क्व च प्रियतरा मम ॥
इति संभाषमाणे तु त्वष्टा वाक्यमथाब्रवीत्
॥३८॥तव तेजः परिभ्रष्टा भग्ना क्वापि गताबला ॥
यदि ते वल्लभा भार्या तेजस्त्वं परिशामय
॥३९॥सूर्य उवाच
यद्येवं दुस्सहं तेजो मम पूर्वपितामह ॥
तदा ते रोचते सम्यग्यथा स्याद्वै तथा कुरु
॥४०॥इति सूर्यवचः श्रुत्वा शाणं कृत्वा सुदर्शनम् ॥
घृष्टितः क्षुरधारेण लघीयान्निर्मलोऽभवत्
॥४१॥तस्य घृष्टितमात्रेण त्वष्टा चक्रे विवस्वतः ॥
शाणं सुदर्शनं चक्रं सैकता मणिजातयः
॥४२॥तदा त्वष्टाऽब्रवीद्वाक्यं मधुरं सूर्यसंनिधौ ॥
महाकाल वने रम्ये वडवारूपगीरणी
॥४३॥गृह्यतां भोः सुरश्रेष्ठ शीघ्रं गच्छतु शाड्वले ॥
यत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा यत्र क्षाता समागता
॥४४॥उभयोः संगमो यत्र तत्र मुक्तिर्न संशयः ॥
तत्र तां सुभगां पत्नीं प्राप्स्यसि त्वं न संशयः
॥४५॥इति तस्य वचः श्रुत्वा सविता सर्वतापनः ॥
तत्रागमद्वनं यत्र महाकालस्य पावनम्
॥४६॥क्षातासंगमसंयुक्ता यत्र शिप्रा पयस्विनी ॥
तत्र भुक्तिश्च मुक्तिश्च धनधान्यसमागमः
॥४७॥तत्रागत्य प्रियां भार्यां वडवारूपधारिणीम् ॥
ददर्श तां पुनः श्यामां हरिरूपधरो हरिः
॥४८॥नासिकाघ्राणमात्रेण यत्र जातौ सुतावुभौ ॥
दर्शनीयौ सुनृम्णांगौ भिषजौ तौ दिवौकसाम्
॥४९॥छाया च सुषुवे तत्र मिथुनं द्विजसत्तम ॥
तापीं शनैश्चरं चैव सर्वलोकप्रतापनम्
॥५०॥शनि योगे यदामा वै जायते सर्वकामदा ॥
तदा स्नानं च दानं च श्राद्धं चैव तु कारयेत्
॥५१॥तस्य हस्तगता लक्ष्मीर्जायते सर्वदा भुवि ॥
क्षाता संगमे नरः स्नात्वा दानं दत्त्वा च शक्तितः
॥५२॥स्थावरेशं समभ्यर्च्य तस्य पापक्षयो भवेत् ॥
सौरिः शनैश्चरो मंदः कृष्णोऽनंतोंऽतको यमः
॥५३॥पिंगश्छायासुतो बभ्रुः स्थावरः पिप्पलायनः ॥
एतानि शनिनामानि प्रातःकाले पठेन्नरः
॥५४॥तस्य शानैश्चरी पीडा न भवेत्तु कदाचन ॥
यमधर्मोऽपि चात्रैव तपस्तेपे सुदुस्तरम्
॥५५॥यज्ञकुण्डोत्तरे भागे यत्र तिष्ठति मारुतिः ॥
धर्मसरेति विख्यातं नाम्ना तत्तीर्थमुत्तमम्
॥५६॥यत्र सिद्धिं परां प्राप्तस्तपसा पवनात्मजः ॥
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दत्त्वा वै कांस्यभाजनम्
॥५७॥सवासो मणिमु क्ताभिः कांचनालंकृतं वरम् ॥
ब्राह्मणेभ्यः स्वलंकृत्य वेदविद्भ्यश्च सादरम्
॥५८॥मातृलोकं समुत्तीर्णो ब्रह्मलोके महीयते ॥
श्रावणे मास्युभे पक्षे एकादश्यां तु यो नरः
॥५९॥धर्मतीर्थे सदाचारी स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥
करोति सततं तस्य विष्णुलोकः सनातनः
॥६०॥च्यवनाश्रमे नरः स्नात्वा च्यवनेश्वरं विलोकयेत् ॥
यत्र सिद्धिं गतौ पुण्यावश्विनौ भिषजां वरौ
॥६१॥च्यवनस्य प्रसादेन देवपंक्तिमवापतुः ॥
च्यवनेन पुरा दृष्टिः प्राप्ता वै देवभेषजात्
॥६२॥तस्मिंस्तीर्थे द्विजश्रेष्ठ दिव्यदृष्टिर्भवेन्नरः ॥
अत्रैव प्राप्तवान्सूर्यः साग्निहोत्राश्रमं परम्
॥६३॥अनु सूर्यां महाभागां सावित्रीं लोकविश्रुताम् ॥
सूर्यलोकं समासाद्य बुभुजे विपुलां श्रियम्
॥६४॥तस्माद्व्यास परं तीर्थं क्षातासंगमसंज्ञितम् ॥
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम्
॥६५॥य एतां तु कथां पुण्यां शृणोति भुवि भक्तितः ॥
पठेद्वा प्रातरुत्थाय तस्य पुण्यफलं शृणु
॥६६॥कपिलागोसहस्रेण फलं भवति पर्वणि ॥
तत्फलं समवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
॥६७॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसा हस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्ये क्षातासंगममाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५६ ॥