कुटुंबेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्
शृणु व्यास परं तीर्थं भुवि विख्यातमुत्तमम् ॥
कुटुम्बेश्वरेति विख्यातो नाम्ना चैव महेश्वरः
॥१॥तस्य तीर्थवरं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ॥
यस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा कुटुम्बी जायते धुवम्
॥२॥कुटुम्बार्थं तपस्तेपे पुरा दक्षः प्रजापतिः ॥
नारदेन पुरा व्यास पुत्रषष्टिर्विवासिता
॥३॥प्रजाकामः स धर्मात्मा सुचिरं व्रतमाचरत् ॥
सपत्नीको महातेजा निराहारो जितेन्द्रियः
॥४॥अस्मिंस्तीर्थे शुचिः स्नातो जपन्ब्रह्म सनातनम् ॥
वर्षाणामयुतं व्यास तपस्तेपे सुदारुणम्
॥५॥तेन तीर्थप्रसादेन लभेत्स बहुलां प्रजाम् ॥
प्र जापतिरिति ख्यातो जातो दक्षः प्रतापवान्
॥६॥ब्रह्माऽपि तत्र वै पश्चात्तपः कृत्वा सुदुष्करम् ॥
निष्कलं कमलं रूपं प्राप्तवांस्तत्क्षणाद्विधिः
॥७॥महादेवोऽपि तत्रैव प्राप्तवान्ब्रह्मणः पदम् ॥
चतुर्मुखधरं लिंगं दृश्यतेऽद्यापि सत्तम
॥८॥भद्रपीठधरा देवी भद्रकालीति विश्रुता ॥
तत्रैव च सदा व्यास क्रीडति स्म धृतव्रता
॥९॥द्वारे तिष्ठति तत्रैव भैरवः क्षेत्रपालकः ॥
पादेन खंजतां यातः पुरा दैत्यवरार्दितः
॥१०॥पुत्रवत्पालितो देव्या सदा तिष्ठति तत्स्थले ॥
ये ते देवगणाः सर्वे तस्मिंस्तीर्थे प्रतिष्ठिताः
॥११॥ऋषयोऽपि महाभागाः सदा पर्वणिपर्वणि ॥
आयांति चैव संध्यार्थं बहुपुत्रप्रदे सरे
॥१२॥अस्मिंस्तीर्थे सदाचाराः स्नानं कुर्वन्ति ये नराः ॥
न तेषां दुर्लभं किंचिज्जायते जन्मजन्मनि
॥१३॥महाबाधासु घोरासु महामारीषु तत्परैः ॥
हवनं क्रियते नित्यं सर्षपै राजिकैर्यवैः
॥१४॥पायसै र्विविधैर्भोगैस्तेषां दोषो न जायते ॥
दुर्भिक्षे राज्यभ्रंशे च संग्रामे भृशदारुणे
॥१५॥पूजयेत्क्षेत्त्रपालं च सर्वाऽऽपदि समाहितः ॥
सर्वदुःखवि निर्मुक्तो जायते नाऽत्र संशयः
॥१६॥स्नात्वा कुटुंबके तीर्थे पूजयित्वा महेश्वरम् ॥
दानं कूष्मांडकं दद्याद्ब्राह्मणाय तपस्विने
॥१७॥सौवर्णमणि मुक्ताभिर्वासोऽलंकारसंयुतम् ॥
धनधान्यसमायुक्तः कुटुंबी जायते नरः
॥१८॥फाल्गुने च सिते पक्षे या वै चतुर्दशी भवेत् ॥
त्रयोदशीयुता व्यास शिवरात्रिस्तथोच्यते
॥१९॥तद्दिने च नरः स्नात्वा रात्रौ जागरणं चरेत् ॥
बिल्वोदकेन गंधेन बहुपुष्पफलैस्तथा
॥२०॥धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्वासोऽलंकारकादिभिः ॥
पूजयेद्यो नरो भक्त्या गिरीशं सगणं परम्
॥२१॥तस्य पापं क्षयं याति शिवलोके महीयते ॥
द्वादशैकादशीपुण्यं लभते भुवि मानवः
॥२२॥अश्वमेधफलं तस्य जागरे च क्षणेक्षणे ॥
ततस्तु प्रातरुत्थाय स्नानदानादिकाः क्रियाः
॥२३॥कृत्वा तु विधिवद्व्यास शिवपूजाऽर्चनं तथा ॥
विप्रांश्च भोजयेत्सप्त तस्य पुण्यफलं शृणु
॥२४॥कपिलानां सवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश ॥
वाजपेय सहस्रस्य फलं प्राप्नोति नान्यथा
॥२५॥इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्र माहात्म्ये कुटुंबेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥