mahiṣakuṇḍarudrasaromāhātmyavarṇanam
vyāsa uvāca
kathaṃ tanmāhiṣaṃ kuṇḍaṃ mātṝṇāmākṛtiḥ katham ||
rudrasyaiva kathaṃ kṣetre mahiṣo dānavo hataḥ
||1||कथं तन्माहिषं कुण्डं मातॄणामाकृतिः कथम् ॥
रुद्रस्यैव कथं क्षेत्रे महिषो दानवो हतः
sanatkumāra uvāca
kapālakhaṃḍamādāyaṃ mahādevo'pyatiprabham |
brahmatejo mayaṃ divyaṃ jvalaṃtamiva cārciṣā
||2||कपालखंडमादायं महादेवोऽप्यतिप्रभम् ।
ब्रह्मतेजो मयं दिव्यं ज्वलंतमिव चार्चिषा
krīḍamāno jagannātho mohayāmāsa vai surān ||
nimeṣātsa imaṃ lokaṃ yogātmā yogalīlayā
||3||क्रीडमानो जगन्नाथो मोहयामास वै सुरान् ॥
निमेषात्स इमं लोकं योगात्मा योगलीलया
prāpya puṇyatamaṃ kṣetraṃ yatrātiṣṭhanmahāprabhuḥ ||
tatratatra mahaddivyaṃ kapālaṃ devatādhipaḥ
||4||प्राप्य पुण्यतमं क्षेत्रं यत्रातिष्ठन्महाप्रभुः ॥
तत्रतत्र महद्दिव्यं कपालं देवताधिपः
sthāpayāmāsa dīptārcirgaṇānāmagrataḥ prabhuḥ ||
tvatsthāpitamatho dṛṣṭvā gatāḥ sarve mahaujasaḥ
||5||स्थापयामास दीप्तार्चिर्गणानामग्रतः प्रभुः ॥
त्वत्स्थापितमथो दृष्ट्वा गताः सर्वे महौजसः
vinadatsamahānādaṃ nādayaṃta diśo daśa ||
kṣobhārṇavāśaniprakhyaṃ nabho yena vidīryate
||6||विनदत्समहानादं नादयंत दिशो दश ॥
क्षोभार्णवाशनिप्रख्यं नभो येन विदीर्यते
tena śabdena ghoreṇa dānavo devakaṃṭakaḥ ||
hālāhala iti khyāto deśaṃ tamabhidhāvitaḥ
||7||तेन शब्देन घोरेण दानवो देवकंटकः ॥
हालाहल इति ख्यातो देशं तमभिधावितः
amṛṣyamāṇaḥ krodhārto durātmā durjayaḥ suraiḥ ||
brahmadattavaraścaiva māhiṣaṃ vapurāsthitaḥ
||8||अमृष्यमाणः क्रोधार्तो दुरात्मा दुर्जयः सुरैः ॥
ब्रह्मदत्तवरश्चैव माहिषं वपुरास्थितः
daityaiḥ parivṛto ghorai koṭibhiścodyatāyudhaiḥ ||
tamāyāṃtaṃ tu sakrodhaṃ mahiṣaṃ devakaṃṭakam
||9||दैत्यैः परिवृतो घोरै कोटिभिश्चोद्यतायुधैः ॥
तमायांतं तु सक्रोधं महिषं देवकंटकम्
samāvekṣyāha vai devo gaṇānsarvā npinākadhṛk ||
māyāvī gaṇapā daityastrailokyasyāpi kaṃṭakaḥ
||10||समावेक्ष्याह वै देवो गणान्सर्वा न्पिनाकधृक् ॥
मायावी गणपा दैत्यस्त्रैलोक्यस्यापि कंटकः
āyāti tvarito yūyaṃ tasmādenaṃ vinighnatha ||
kapālasya gatiṃ sarva āśritā gaṇanāyakāḥ
||11||आयाति त्वरितो यूयं तस्मादेनं विनिघ्नथ ॥
कपालस्य गतिं सर्व आश्रिता गणनायकाः
tato devagaṇā dṛṣṭvā tamāyāṃtaṃ mahāsuram ||
garjamānaṃ mahānādaṃ bhramamāṇaṃ mahābhujam
||12||ततो देवगणा दृष्ट्वा तमायांतं महासुरम् ॥
गर्जमानं महानादं भ्रममाणं महाभुजम्
bibhiduḥ śalasaṃghātairasibhi rmusalaistathā ||
saṃmuhya śarajālena tato bhūmau nyapātayan
||13||बिभिदुः शलसंघातैरसिभि र्मुसलैस्तथा ॥
संमुह्य शरजालेन ततो भूमौ न्यपातयन्
hate tasminmahādevo devānprovāca vai tadā ||
aho darpātimūḍhaḥ sa darpeṇa nidhanaṃ gataḥ
||14||हते तस्मिन्महादेवो देवान्प्रोवाच वै तदा ॥
अहो दर्पातिमूढः स दर्पेण निधनं गतः
etasminnaṃtare vyāsa tatkapālātsubhairavāḥ ||
dīptāsyā mātaraḥ sarvāḥ pracaṃḍāstrā mahābalāḥ
||15||एतस्मिन्नंतरे व्यास तत्कपालात्सुभैरवाः ॥
दीप्तास्या मातरः सर्वाः प्रचंडास्त्रा महाबलाः
abhyadhāvaṃstamuddeśaṃ mahādevaṃ nivedya vai ||
daityaṃ tā bhakṣayaṃti sma bhittvā bhittvā mahābalāḥ
||16||अभ्यधावंस्तमुद्देशं महादेवं निवेद्य वै ॥
दैत्यं ता भक्षयंति स्म भित्त्वा भित्त्वा महाबलाः
kapālamātarastasmātkhyātāḥ kṣetre mahābalāḥ ||
mahākapālastasmādvai tādṛśaḥ pari kīrtitaḥ
||17||कपालमातरस्तस्मात्ख्याताः क्षेत्रे महाबलाः ॥
महाकपालस्तस्माद्वै तादृशः परि कीर्तितः
sthāpitasya kapālasya bhittvā samabhavatpurā ||
khyātaṃ śivataḍāgaṃ ca sarvapāpapraṇāśanam
||18||स्थापितस्य कपालस्य भित्त्वा समभवत्पुरा ॥
ख्यातं शिवतडागं च सर्वपापप्रणाशनम्
tadadyāpi mahaddivyaṃ sarastatra prakāśate ||
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ gaṇagaṃdharvasevitam
||19||तदद्यापि महद्दिव्यं सरस्तत्र प्रकाशते ॥
त्रिषु लोकेषु विख्यातं गणगंधर्वसेवितम्
pātrasthamuddhutaṃ vāpi śītoṣṇaṃ kvathitaṃ jalam ||
raudraṃ saraḥ punātīhāśvamedhāvabhṛtho yathā
||20||पात्रस्थमुद्धुतं वापि शीतोष्णं क्वथितं जलम् ॥
रौद्रं सरः पुनातीहाश्वमेधावभृथो यथा
prāgādbrahmāpi taṃ deśaṃ devatānāṃ śatairvṛtaḥ ||
svargalokasya niḥśreṇī kīrtitā brahmaṇā svayam
||21||प्रागाद्ब्रह्मापि तं देशं देवतानां शतैर्वृतः ॥
स्वर्गलोकस्य निःश्रेणी कीर्तिता ब्रह्मणा स्वयम्
atra tyajaṃti ye prāṇānrudra lokaṃ vrajaṃti te ||
dhanyā vyāsa narā martye mahākālavane sthitāḥ
||22||अत्र त्यजंति ये प्राणान्रुद्र लोकं व्रजंति ते ॥
धन्या व्यास नरा मर्त्ये महाकालवने स्थिताः
raudre sarasi ye snāṃti jalaṃ vāpi pibaṃti ye ||
svadharmācāraniratāḥ paśyaṃtīśānamīśvaram
||23||रौद्रे सरसि ये स्नांति जलं वापि पिबंति ये ॥
स्वधर्माचारनिरताः पश्यंतीशानमीश्वरम्
iti svargagatā devāḥ spṛhāṃ kurvaṃti nityaśaḥ
||24||इति स्वर्गगता देवाः स्पृहां कुर्वंति नित्यशः
idaṃ śubhaṃ divyamadharmanāśanaṃ mahākapālaṃ suradaityapūjitam ||
mahāprabhaṃ pāpaharaṃ sanātanaṃ sureśalokādapi durlabhaṃ sadā
||25||इदं शुभं दिव्यमधर्मनाशनं महाकपालं सुरदैत्यपूजितम् ॥
महाप्रभं पापहरं सनातनं सुरेशलोकादपि दुर्लभं सदा
taporataiḥ siddhagaṇairabhiṣṭutaṃ yathā nabhaḥsthaṃ dinanāthamaṃḍalam ||
ya ekacittaḥ śṛṇuyātprasādatastriviṣṭapaṃ gacchati so'bhinaṃditaḥ
||26||तपोरतैः सिद्धगणैरभिष्टुतं यथा नभःस्थं दिननाथमंडलम् ॥
य एकचित्तः शृणुयात्प्रसादतस्त्रिविष्टपं गच्छति सोऽभिनंदितः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ paṃcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetra māhātmye mahiṣakuṇḍarudrasaromāhātmyavarṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||