Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
viśvāmitra uvāca .
tasya vyāsatanūjasya malamātropamārjanam .
yathopayuktaṃ te rāma tāvadevopayujyate
||1||jñeyametena vijñātamaśeṣeṇa munīśvarāḥ .
svadante'smai na yadbhogā rogā iva sumedhase
||2||jñātajñeyasya manaso nūnametaddhi lakṣaṇam .
na svadante samagrāṇi bhogavṛndāni yatpunaḥ
||3||bhogabhāvanayā yāti bandho dārḍhyamavastujaḥ .
tayopaśāntayā yāti bandho jagati tānavam
||4||vāsanātānavaṃ rāma mokṣa ityucyate budhaiḥ .
padārthavāsanādārḍhyaṃ bandha ityabhidhīyate
||5||svātmatattvābhigamanaṃ bhavati prāyaśo nṛṇām .
mune viṣayavairasyaṃ kadarthādupajāyate
||6||samyakpaśyati yastajjño jñātajñeyaḥ sa paṇḍitaḥ .
na svadante balādeva tasmai bhogā mahātmane
||7||yaśaḥprabhṛtinā yasmai hetunaiva vinā punaḥ .
bhuvi bhogā na rocante sa jīvanmukta ucyate
||8||jñeyaṃ yāvanna vijñātaṃ tāvattāvanna jāyate .
viṣayeṣvaratirjantormarubhūmau latā yathā
||9||ataeva hi vijñātajñeyaṃ viddhi raghūdvaham .
yadenaṃ rañjayantyetā na ramyā bhogabhūmayaḥ
||10||rāmo yadantarjānāti tadvastvityeva sanmukhāt .
ākarṇya cittaviśrāntimāpnotyeva munīśvarāḥ
||11||kevalaṃ kevalībhāvaviśrāntiṃ samapekṣate .
rāmabuddhiḥ śarallakṣmīḥ khalu viśramaṇaṃ yathā
||12||atrāsya cittaviśrāntyai rāghavasya mahātmanaḥ .
yuktiṃ kathayatu śrīmānvasiṣṭho bhagavānayam
||13||raghūṇāmeṣa sarveṣāṃ prabhuḥ kulaguruḥ sadā .
sarvajñaḥ sarvasākṣī ca trikālāmaladarśanaḥ
||14||vasiṣṭha bhagavanpūrvaṃ kaccitsmarasi yatsvayam .
āvayorvairaśāntyarthaṃ śreyase ca mahādhiyām
||15||niṣadhādrermunīnāṃ ca sānau saralasaṃkule .
upadiṣṭaṃ bhagavatā jñānaṃ padmabhuvā bahu
||16||yena yuktimatā brahmanjñāneneyaṃ hi vāsanā .
sāṃsārī nūnamāyāti śamaṃ śyāmeva bhāsvatā
||17||tadeva yuktimajjñeyaṃ rāmāyāntenivāsine .
brahmannupadiśāśu tvaṃ yena viśrāntimeṣyati
||18||kadarthanā ca naivaiṣā rāmo hi gatakalpaṣaḥ .
nirmale mukure vaktramayatnenaiva bimbati
||19||tajjñānaṃ sa ca śāstrārthastvadvaidagdhyamaninditam .
sacchiṣyāya viraktāya sādho yadupadiśyate
||20||aśiṣyāyāviraktāya yatkiṃcidupadiśyate .
tatprayātyapavitratvaṃ gokṣīraṃ śvadṛtāviva
||21||vītarāgabhayakrodhā nirmānā galitainasaḥ .
vadanti tvādṛśā yatra tatra viśrāmyatīha dhīḥ
||22||ityukte gādhiputreṇa vyāsanāradapūrvakāḥ .
munayaste tamevārthaṃ sādhusādhvityapūjayan
||23||athovāca mahātejā rājñaḥ pārśve vyavasthitaḥ .
brahmeva brahmaṇaḥ putro vasiṣṭho bhagavānmuniḥ
||24||śrīvasiṣṭha uvāca .
mune yadādiśasi me tadavighnaṃ karomyaham .
kaḥ samarthaḥ samartho'pi satāṃ laṅghayituṃ vacaḥ
||25||ahaṃ hi rājaputrāṇāṃ rāmādīnāṃ manastamaḥ .
jñānenāpanayāmyāśu dīpeneva niśātamaḥ
||26||smarāmyakhaṇḍitaṃ sarva saṃsārabhramaśāntaye .
niṣadhādrau purā proktaṃ yajjñānaṃ padmajanmanā
||27||vālmīkiruvāca .
iti nigaditavānasau mahātmā
parikarabandhagṛhītavaktṛtejāḥ .
akathayadidamajñatopaśāntyai
paramapadaikavibodhanaṃ vasiṣṭhaḥ
||28||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe viśvāmitravākyaṃ nāma dvitīyaḥ sargaḥ.