मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam — Sarga 2

3
Yoga Vāsiṣṭham · Mumukṣuvyavahāraprakaraṇam · 2

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

viśvāmitra uvāca .

tasya vyāsatanūjasya malamātropamārjanam .

yathopayuktaṃ te rāma tāvadevopayujyate

||1||

jñeyametena vijñātamaśeṣeṇa munīśvarāḥ .

svadante'smai na yadbhogā rogā iva sumedhase

||2||

jñātajñeyasya manaso nūnametaddhi lakṣaṇam .

na svadante samagrāṇi bhogavṛndāni yatpunaḥ

||3||

bhogabhāvanayā yāti bandho dārḍhyamavastujaḥ .

tayopaśāntayā yāti bandho jagati tānavam

||4||

vāsanātānavaṃ rāma mokṣa ityucyate budhaiḥ .

padārthavāsanādārḍhyaṃ bandha ityabhidhīyate

||5||

svātmatattvābhigamanaṃ bhavati prāyaśo nṛṇām .

mune viṣayavairasyaṃ kadarthādupajāyate

||6||

samyakpaśyati yastajjño jñātajñeyaḥ sa paṇḍitaḥ .

na svadante balādeva tasmai bhogā mahātmane

||7||

yaśaḥprabhṛtinā yasmai hetunaiva vinā punaḥ .

bhuvi bhogā na rocante sa jīvanmukta ucyate

||8||

jñeyaṃ yāvanna vijñātaṃ tāvattāvanna jāyate .

viṣayeṣvaratirjantormarubhūmau latā yathā

||9||

ataeva hi vijñātajñeyaṃ viddhi raghūdvaham .

yadenaṃ rañjayantyetā na ramyā bhogabhūmayaḥ

||10||

rāmo yadantarjānāti tadvastvityeva sanmukhāt .

ākarṇya cittaviśrāntimāpnotyeva munīśvarāḥ

||11||

kevalaṃ kevalībhāvaviśrāntiṃ samapekṣate .

rāmabuddhiḥ śarallakṣmīḥ khalu viśramaṇaṃ yathā

||12||

atrāsya cittaviśrāntyai rāghavasya mahātmanaḥ .

yuktiṃ kathayatu śrīmānvasiṣṭho bhagavānayam

||13||

raghūṇāmeṣa sarveṣāṃ prabhuḥ kulaguruḥ sadā .

sarvajñaḥ sarvasākṣī ca trikālāmaladarśanaḥ

||14||

vasiṣṭha bhagavanpūrvaṃ kaccitsmarasi yatsvayam .

āvayorvairaśāntyarthaṃ śreyase ca mahādhiyām

||15||

niṣadhādrermunīnāṃ ca sānau saralasaṃkule .

upadiṣṭaṃ bhagavatā jñānaṃ padmabhuvā bahu

||16||

yena yuktimatā brahmanjñāneneyaṃ hi vāsanā .

sāṃsārī nūnamāyāti śamaṃ śyāmeva bhāsvatā

||17||

tadeva yuktimajjñeyaṃ rāmāyāntenivāsine .

brahmannupadiśāśu tvaṃ yena viśrāntimeṣyati

||18||

kadarthanā ca naivaiṣā rāmo hi gatakalpaṣaḥ .

nirmale mukure vaktramayatnenaiva bimbati

||19||

tajjñānaṃ sa ca śāstrārthastvadvaidagdhyamaninditam .

sacchiṣyāya viraktāya sādho yadupadiśyate

||20||

aśiṣyāyāviraktāya yatkiṃcidupadiśyate .

tatprayātyapavitratvaṃ gokṣīraṃ śvadṛtāviva

||21||

vītarāgabhayakrodhā nirmānā galitainasaḥ .

vadanti tvādṛśā yatra tatra viśrāmyatīha dhīḥ

||22||

ityukte gādhiputreṇa vyāsanāradapūrvakāḥ .

munayaste tamevārthaṃ sādhusādhvityapūjayan

||23||

athovāca mahātejā rājñaḥ pārśve vyavasthitaḥ .

brahmeva brahmaṇaḥ putro vasiṣṭho bhagavānmuniḥ

||24||

śrīvasiṣṭha uvāca .

mune yadādiśasi me tadavighnaṃ karomyaham .

kaḥ samarthaḥ samartho'pi satāṃ laṅghayituṃ vacaḥ

||25||

ahaṃ hi rājaputrāṇāṃ rāmādīnāṃ manastamaḥ .

jñānenāpanayāmyāśu dīpeneva niśātamaḥ

||26||

smarāmyakhaṇḍitaṃ sarva saṃsārabhramaśāntaye .

niṣadhādrau purā proktaṃ yajjñānaṃ padmajanmanā

||27||

vālmīkiruvāca .

iti nigaditavānasau mahātmā

parikarabandhagṛhītavaktṛtejāḥ .

akathayadidamajñatopaśāntyai

paramapadaikavibodhanaṃ vasiṣṭhaḥ

||28||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe viśvāmitravākyaṃ nāma dvitīyaḥ sargaḥ.