मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 9

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 9

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam .

kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca

||1||

teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānāmātmajñānavicāriṇām .

sā jīvanmuktatodeti videhānmuktataiva yā

||2||

śrīrāma uvāca .

brahmanvidehamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam .

brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā

||3||

śrīvasiṣṭha uvāca .

yathāsthitamidaṃ yasya vyavahāravato'pi ca .

astaṃ gataṃ sthitaṃ vyoma jīvanmuktaḥ sa ucyate

||4||

bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgratyeva suṣuptavat .

yā āste vyavahartaiva jīvanmuktaḥ sa ucyate

||5||

nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe mukhaprabhā .

yathāprāptasthiteryasya jīvanmuktaḥ sa ucyate

||6||

yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgranna vidyate .

yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate

||7||

rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi .

yo'ntarvyomavadacchasthaḥ sa jīvanmukta ucyate

||8||

yasya nāhaṃkṛto bhāvo yasya buddhirna lipyate .

kurvato'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate

||9||

yasyonmeṣanimeṣārdhādvidaḥ pralayasaṃbhavau .

paśyettrilokyāḥ svasamaḥ sa jīvanmukta ucyate

||10||

yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ .

harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate

||11||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ .

yaḥ sacitto'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate

||12||

yaḥ samastārthajāteṣu vyavahāryapi śītalaḥ .

padārtheṣvapi pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate

||13||

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā dehe kālavaśīkṛte .

viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva

||14||

videhamukto nodeti nāstameti na śāmyati .

na sannāsanna dūrastho na cāhaṃ na ca netaraḥ

||15||

sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam .

rudraḥ sarvānsaṃharati sargānsṛjati padmajaḥ

||16||

khaṃ bhūtvā pavanaskandhaṃ dhatte sarṣisurāsuram .

kulācalagato bhūtvā lokapālapurāspadaḥ

||17||

bhūmirbhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitimakhaṇḍitām .

tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasaṃtatim

||18||

bibhrajjalānalākāraṃ jvalati dravati drutam .

candro'mṛtaṃ prasavati mṛtaṃ hālāhalaṃ viṣam

||19||

tejaḥ prakaṭayatyāśāstanotyāndhyaṃ tamo bhavat .

śūnyaṃ sadvyomatāmeti giriḥ san rodhayatyalam

||20||

karoti jaṃgamaṃ cittaḥ sthāvaraṃ sthāvarākṛtiḥ .

bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā

||21||

paramārkavapurbhūtvā prakāśāntaṃ visārayan .

trijagattrasareṇvoghaṃ śāntamevāvatiṣṭhate

||22||

yatkiṃcididamābhāti bhātaṃ bhānamupaiṣyati .

kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tadasau sarvameva ca

||23||

śrīrāma uvāca .

kathamevaṃ vada brahmanbhūyate viṣamā hi me .

dṛṣṭireṣātha duṣprāpyā durākramyeti niścayaḥ

||24||

śrīvasiṣṭha uvāca .

muktireṣocyate rāma brahmaitatsamudāhṛtam .

nirvāṇametatkathitaṃ śrṛṇu tatprāpyate katham

||25||

yadidaṃ dṛśyate dṛśyamahantvantādisaṃyutam .

sato'pyasyātyanutpattyā buddhayaitadavāpyate

||26||

śrīrāma uvāca .

videhamuktāstrailokyaṃ saṃpadyante yadā tadā .

manyete sargatāmeva gatā vedyavidāṃvara

||27||

śrīvasiṣṭha uvāca .

vidyate cettribhuvanaṃ tattattāṃ saṃprayāntu te .

yatra trailokyaśabdārtho na saṃbhavati kaścana

||28||

etattrilokatāṃ yātaṃ brahmetyuktārthadhīḥ kutaḥ .

tasmānno saṃbhavatyeṣā jagacchabdārthakalpanā

||29||

ananyacchāntamābhāsamātramākāśanirmalam .

brahmaiva jagadityetatsarvaṃ sattvāvabodhataḥ

||30||

ahaṃ hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛṣṭavān .

kaṭakatvaṃ kvacinnāma ṛte nirmalahāṭakāt

||31||

jalādṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiṃcana .

vīcitvaṃ tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ yatra nāstyeva tatra hi

||32||

spandatvaṃ pavanādanyanna kadācana kutracit .

spanda eva sadā vāyurjagattasmānna bhidyate

||33||

yathā śūnyatvamākāśe tāpa eva marau jalam .

teja eva sadā loke brahmaiva trijagattathā

||34||

śrīrāma uvāca .

atyantābhāvasaṃpattyā jagaddṛśyasya muktatā .

yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām

||35||

mithaḥsaṃpannayordraṣṭradṛśyayorekasaṃkhyayoḥ .

dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇamavaśiṣyate

||36||

dṛśyasya jagatastasmādatyantāsaṃbhavo yathā .

brahmaivetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā

||37||

kayaitajjñāyate yuktyā kathametatprasiddhyati .

etasmiṃstu mune siddhe na sādhyamavaśiṣyate

||38||

śrīvasiṣṭha uvāca .

bahukālamiyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā .

nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlamupaśāmyati

||39||

na śakyate jhaṭityeṣā samutsādayituṃ kṣaṇāt .

samaprapatane hyadrau samarohāvarohaṇe

||40||

tasmādabhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ .

jagadbhrāntiryathā śāmyettavedaṃ kathyate śrṛṇu

||41||

vakṣyāmyākhyāyikāṃ rāma yāmimāṃ bodhasiddhaye .

tāṃ cecchṛṇoṣi tatsādho mukta evāsi bodhavān

||42||

athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate .

yatkilotpadyate rāma tena muktena bhūyate

||43||

iyamitthaṃ jagadbhrāntirbhātyajātaiva khātmikā .

ityutpattiprakaraṇe kathyate'sminmayādhunā

||44||

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam .

sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ sasurāsurakinnaram

||45||

tanmahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini .

bhavatyasadadṛśyātma kvāpi yāti vinaśyati

||46||

tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam .

anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate

||47||

na śūnyaṃ nāpi cākāraṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam .

na ca bhūtapadārthaugho yadanantatayā sthitam

||48||

kimapyavyapadeśātma pūrṇātpūrṇatarākṛti .

na sannāsanna sadasanna bhāvo bhavanaṃ na ca

||49||

cinmātraṃ cetyarahitamanantamajaraṃ śivam .

anādimadhyaparyantaṃ yadanādi nirāmayam

||50||

yasmiñjagatprasphurati dṛṣṭamauktikahaṃsavat .

yaścedaṃ yaśca naivedaṃ devaḥ sadasadātmakaḥ

||51||

akarṇajihvānāsātvagnetraḥ sarvatra sarvadā .

śrṛṇotyāsvādayati yo jighretspṛśati paśyati

||52||

sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate .

sargacitramanādyantaṃ svarūpaṃ cāpya rañjanam

||53||

ardhonmīlitadṛśyabhrūmadhye tārakavajjagat .

vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo'bhipaśyati

||54||

yasyānyadasti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat .

yasyedaṃ ca jagatkāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ

||55||

jvalataḥ sarvato'jasraṃ cittasthāneṣu tiṣṭhataḥ .

yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam

||56||

yaṃ vinā'rkādayo'pyete prakāśāstimiropamāḥ .

sati yasminpravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ

||57||

saspande samudetīva niḥspandāntargate na ca .

iyaṃ yasmiñjagallakṣmīralāta iva cakratā

||58||

jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān .

spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo'kṣayaḥ

||59||

spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā .

sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārānna vastutaḥ

||60||

sarvadaiva prabuddho yaḥ supto yaḥ sarvadaiva ca .

na supto na prabuddhaśca yaḥ sarvatraiva sarvadā

||61||

yadaspandaṃ śivaṃ śāntaṃ yatspandaṃ trijagatsthitiḥ .

spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ

||62||

āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu .

pratyakṣastho'pyathāgrāhyaḥ śauklyaṃ śuklapaṭe yathā

||63||

mūkopamo'pi yo'mūko mantā yo'pyupalopamaḥ .

yo bhoktā nityatṛpto'pi kartā yaścāpyakiṃcanaḥ

||64||

yo'naṅgo'pi samastāṅgaḥ sahasrakaralocanaḥ .

na kiṃcitsaṃsthitenāpi yena vyāptamidaṃ jagat

||65||

nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ .

yasya nirmananasyaitā manonirmāṇarītayaḥ

||66||

yadanālokanādbhāntisaṃsāroragabhītayaḥ .

yasmindṛṣṭe palāyante sarvāśāḥ sarvabhītayaḥ

||67||

sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ .

sati yasminpravartante cittehāḥ spandapūrvikāḥ

||68||

yasmāddhaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅkatayaḥ .

taraṅgagaṇakallolavīcayo vāridheriva

||69||

sa evānyatayodeti yatpadārthaśatabhramaiḥ .

kaṭakāṅgadakeyūranūpurairiva kāñcanam

||70||

yastvameko'vabhāsātmā yo'hamete janāśca ye .

yaśca na tvamabuddhātmā nāhaṃ naite janāśca yaḥ

||71||

anyevāpyatirikteva saivāseva ca bhaṅgurā .

payasīva taraṅgālī yasmātphurati dṛśyabhūḥ

||72||

yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā .

mānasī kalanā yena yasya bhāsā vibhāsanam

||73||

kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdaṃ sparśaṃ ca cetanam .

yadvetsi tadasau devo yena vetsi tadapyasau

||74||

draṣṭuradarśanadṛśyānāṃ madhye yaddarśanaṃ sthitam .

sādhyo tadavadhānena svātmānamavabudhyase

||75||

ajamajaramanādyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ

śivamamalamamoghaṃ vanyamuccairanindyam .

sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānā-

manubhavanamavedyaṃ vedanaṃ viśvamantaḥ

||76||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe paramakāraṇavarṇanaṃ nāma navamaḥ sargaḥ .. 9 ..