Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam .
kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca
||1||teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānāmātmajñānavicāriṇām .
sā jīvanmuktatodeti videhānmuktataiva yā
||2||śrīrāma uvāca .
brahmanvidehamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam .
brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
yathāsthitamidaṃ yasya vyavahāravato'pi ca .
astaṃ gataṃ sthitaṃ vyoma jīvanmuktaḥ sa ucyate
||4||bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgratyeva suṣuptavat .
yā āste vyavahartaiva jīvanmuktaḥ sa ucyate
||5||nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe mukhaprabhā .
yathāprāptasthiteryasya jīvanmuktaḥ sa ucyate
||6||yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgranna vidyate .
yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate
||7||rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi .
yo'ntarvyomavadacchasthaḥ sa jīvanmukta ucyate
||8||yasya nāhaṃkṛto bhāvo yasya buddhirna lipyate .
kurvato'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate
||9||yasyonmeṣanimeṣārdhādvidaḥ pralayasaṃbhavau .
paśyettrilokyāḥ svasamaḥ sa jīvanmukta ucyate
||10||yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ .
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate
||11||śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ .
yaḥ sacitto'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate
||12||yaḥ samastārthajāteṣu vyavahāryapi śītalaḥ .
padārtheṣvapi pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate
||13||jīvanmuktapadaṃ tyaktvā dehe kālavaśīkṛte .
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva
||14||videhamukto nodeti nāstameti na śāmyati .
na sannāsanna dūrastho na cāhaṃ na ca netaraḥ
||15||sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam .
rudraḥ sarvānsaṃharati sargānsṛjati padmajaḥ
||16||khaṃ bhūtvā pavanaskandhaṃ dhatte sarṣisurāsuram .
kulācalagato bhūtvā lokapālapurāspadaḥ
||17||bhūmirbhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitimakhaṇḍitām .
tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasaṃtatim
||18||bibhrajjalānalākāraṃ jvalati dravati drutam .
candro'mṛtaṃ prasavati mṛtaṃ hālāhalaṃ viṣam
||19||tejaḥ prakaṭayatyāśāstanotyāndhyaṃ tamo bhavat .
śūnyaṃ sadvyomatāmeti giriḥ san rodhayatyalam
||20||karoti jaṃgamaṃ cittaḥ sthāvaraṃ sthāvarākṛtiḥ .
bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā
||21||paramārkavapurbhūtvā prakāśāntaṃ visārayan .
trijagattrasareṇvoghaṃ śāntamevāvatiṣṭhate
||22||yatkiṃcididamābhāti bhātaṃ bhānamupaiṣyati .
kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tadasau sarvameva ca
||23||śrīrāma uvāca .
kathamevaṃ vada brahmanbhūyate viṣamā hi me .
dṛṣṭireṣātha duṣprāpyā durākramyeti niścayaḥ
||24||śrīvasiṣṭha uvāca .
muktireṣocyate rāma brahmaitatsamudāhṛtam .
nirvāṇametatkathitaṃ śrṛṇu tatprāpyate katham
||25||yadidaṃ dṛśyate dṛśyamahantvantādisaṃyutam .
sato'pyasyātyanutpattyā buddhayaitadavāpyate
||26||śrīrāma uvāca .
videhamuktāstrailokyaṃ saṃpadyante yadā tadā .
manyete sargatāmeva gatā vedyavidāṃvara
||27||śrīvasiṣṭha uvāca .
vidyate cettribhuvanaṃ tattattāṃ saṃprayāntu te .
yatra trailokyaśabdārtho na saṃbhavati kaścana
||28||etattrilokatāṃ yātaṃ brahmetyuktārthadhīḥ kutaḥ .
tasmānno saṃbhavatyeṣā jagacchabdārthakalpanā
||29||ananyacchāntamābhāsamātramākāśanirmalam .
brahmaiva jagadityetatsarvaṃ sattvāvabodhataḥ
||30||ahaṃ hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛṣṭavān .
kaṭakatvaṃ kvacinnāma ṛte nirmalahāṭakāt
||31||jalādṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiṃcana .
vīcitvaṃ tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ yatra nāstyeva tatra hi
||32||spandatvaṃ pavanādanyanna kadācana kutracit .
spanda eva sadā vāyurjagattasmānna bhidyate
||33||yathā śūnyatvamākāśe tāpa eva marau jalam .
teja eva sadā loke brahmaiva trijagattathā
||34||śrīrāma uvāca .
atyantābhāvasaṃpattyā jagaddṛśyasya muktatā .
yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām
||35||mithaḥsaṃpannayordraṣṭradṛśyayorekasaṃkhyayoḥ .
dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇamavaśiṣyate
||36||dṛśyasya jagatastasmādatyantāsaṃbhavo yathā .
brahmaivetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā
||37||kayaitajjñāyate yuktyā kathametatprasiddhyati .
etasmiṃstu mune siddhe na sādhyamavaśiṣyate
||38||śrīvasiṣṭha uvāca .
bahukālamiyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā .
nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlamupaśāmyati
||39||na śakyate jhaṭityeṣā samutsādayituṃ kṣaṇāt .
samaprapatane hyadrau samarohāvarohaṇe
||40||tasmādabhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ .
jagadbhrāntiryathā śāmyettavedaṃ kathyate śrṛṇu
||41||vakṣyāmyākhyāyikāṃ rāma yāmimāṃ bodhasiddhaye .
tāṃ cecchṛṇoṣi tatsādho mukta evāsi bodhavān
||42||athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate .
yatkilotpadyate rāma tena muktena bhūyate
||43||iyamitthaṃ jagadbhrāntirbhātyajātaiva khātmikā .
ityutpattiprakaraṇe kathyate'sminmayādhunā
||44||yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam .
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ sasurāsurakinnaram
||45||tanmahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini .
bhavatyasadadṛśyātma kvāpi yāti vinaśyati
||46||tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam .
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate
||47||na śūnyaṃ nāpi cākāraṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam .
na ca bhūtapadārthaugho yadanantatayā sthitam
||48||kimapyavyapadeśātma pūrṇātpūrṇatarākṛti .
na sannāsanna sadasanna bhāvo bhavanaṃ na ca
||49||cinmātraṃ cetyarahitamanantamajaraṃ śivam .
anādimadhyaparyantaṃ yadanādi nirāmayam
||50||yasmiñjagatprasphurati dṛṣṭamauktikahaṃsavat .
yaścedaṃ yaśca naivedaṃ devaḥ sadasadātmakaḥ
||51||akarṇajihvānāsātvagnetraḥ sarvatra sarvadā .
śrṛṇotyāsvādayati yo jighretspṛśati paśyati
||52||sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate .
sargacitramanādyantaṃ svarūpaṃ cāpya rañjanam
||53||ardhonmīlitadṛśyabhrūmadhye tārakavajjagat .
vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo'bhipaśyati
||54||yasyānyadasti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat .
yasyedaṃ ca jagatkāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ
||55||jvalataḥ sarvato'jasraṃ cittasthāneṣu tiṣṭhataḥ .
yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam
||56||yaṃ vinā'rkādayo'pyete prakāśāstimiropamāḥ .
sati yasminpravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ
||57||saspande samudetīva niḥspandāntargate na ca .
iyaṃ yasmiñjagallakṣmīralāta iva cakratā
||58||jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān .
spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo'kṣayaḥ
||59||spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā .
sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārānna vastutaḥ
||60||sarvadaiva prabuddho yaḥ supto yaḥ sarvadaiva ca .
na supto na prabuddhaśca yaḥ sarvatraiva sarvadā
||61||yadaspandaṃ śivaṃ śāntaṃ yatspandaṃ trijagatsthitiḥ .
spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ
||62||āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu .
pratyakṣastho'pyathāgrāhyaḥ śauklyaṃ śuklapaṭe yathā
||63||mūkopamo'pi yo'mūko mantā yo'pyupalopamaḥ .
yo bhoktā nityatṛpto'pi kartā yaścāpyakiṃcanaḥ
||64||yo'naṅgo'pi samastāṅgaḥ sahasrakaralocanaḥ .
na kiṃcitsaṃsthitenāpi yena vyāptamidaṃ jagat
||65||nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ .
yasya nirmananasyaitā manonirmāṇarītayaḥ
||66||yadanālokanādbhāntisaṃsāroragabhītayaḥ .
yasmindṛṣṭe palāyante sarvāśāḥ sarvabhītayaḥ
||67||sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ .
sati yasminpravartante cittehāḥ spandapūrvikāḥ
||68||yasmāddhaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅkatayaḥ .
taraṅgagaṇakallolavīcayo vāridheriva
||69||sa evānyatayodeti yatpadārthaśatabhramaiḥ .
kaṭakāṅgadakeyūranūpurairiva kāñcanam
||70||yastvameko'vabhāsātmā yo'hamete janāśca ye .
yaśca na tvamabuddhātmā nāhaṃ naite janāśca yaḥ
||71||anyevāpyatirikteva saivāseva ca bhaṅgurā .
payasīva taraṅgālī yasmātphurati dṛśyabhūḥ
||72||yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā .
mānasī kalanā yena yasya bhāsā vibhāsanam
||73||kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdaṃ sparśaṃ ca cetanam .
yadvetsi tadasau devo yena vetsi tadapyasau
||74||draṣṭuradarśanadṛśyānāṃ madhye yaddarśanaṃ sthitam .
sādhyo tadavadhānena svātmānamavabudhyase
||75||ajamajaramanādyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ
śivamamalamamoghaṃ vanyamuccairanindyam .
sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānā-
manubhavanamavedyaṃ vedanaṃ viśvamantaḥ
||76||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe paramakāraṇavarṇanaṃ nāma navamaḥ sargaḥ .. 9 ..