मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 9

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 9

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

ākārajātamuditaṃ śuddhaṃ hariharādyapi .

avidyaivetyahaṃ śrutvā brahmanbhramamivāgataḥ

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

saṃvedyenāparāmṛṣṭaṃ śāntaṃ sarvātmakaṃ ca yat .

tatsaccidābhāsamayamastīha kalanojjhitam

||2||

samudeti svatastasmātkalā kalanarūpiṇī .

jalādāvartalekheva sphurajjalatayoditā

||3||

sūkṣmā madhyā tathā sthūlā ceti sā kalpyate tridhā .

paścānmanastayā tena jñātaiva vapuṣā punaḥ

||4||

tiṣṭhatyetāsvavasthāsu bhedataḥ kalpyate tridhā .

sattvaṃ rajastama iti eṣaiva prakṛtiḥ smṛtā

||5||

avidyāṃ prakṛtiṃ viddhi guṇatritayadharmiṇīm .

eṣaiva saṃsṛtirjantorasyāḥ pāraṃ paraṃ padam

||6||

atra te ye trayaḥ proktā guṇāste'pi tridhā smṛtāḥ .

sattvaṃ rajastama iti pratyekaṃ bhidyate guṇaḥ

||7||

navadhaivaṃ vibhakteyamavidyā guṇabhedataḥ .

yāvatkiṃcididaṃ dṛśyamanayaiva tadāśritam

||8||

ṛṣayo munayaḥ siddhā nāgā vidyādharāḥ surāḥ .

iti bhāgamavidyāyāḥ sāttvikaṃ viddhi rāghava

||9||

sāttvikasyāsya bhāgasya nāgavidyādharāstamaḥ .

rajastu munayaḥ siddhāḥ sattvaṃ devā harādayaḥ

||10||

sattvajātau devayonāvavidyā prākṛtairguṇaiḥ .

nirmalaṃ padamāyātāḥ sattvaṃ hariharādayaḥ

||11||

sāttvikaḥ prākṛto bhāgo rāma tajjño hi yo bhavet .

na samutpadyate bhūyastenāsau mukta ucyate.

||12||

tena rudrādayo hyete sattvabhāgā mahāmate .

tiṣṭhanti muktāḥ puruṣā yāvaddehaṃ jagatsthitau

||13||

yāvaddehaṃ mahātmāno jīvanmuktā vyavasthitāḥ .

videhamuktā dehānte sthāsyanti parameśvare

||14||

bhāga eṣa tvavidyāyā evaṃ vidyātvamāgataḥ .

bījaṃ phalatvamāyāti phalamāyāti bījatām

||12||

udetyavidyā vidyāyāḥ salilādiva budbudaḥ .

vidyāyāṃ līyate'vidyā payasīva hi budbudaḥ

||16||

payastaraṅgayordvitvabhāvanādeva bhinnatā .

vidyāvidyādṛśorbhedabhāvanādeva bhinnatā

||17||

payastaraṅgayoraikyaṃ yathaiva paramārthataḥ .

nāvidyātvaṃ na vidyātvamiha kiṃcana vidyate

||18||

vidyāvidyādṛśau tyaktvā yadastīha tadasti hi .

pratiyogivyavacchedavaśādetadraghūdvaha

||19||

vidyāvidyādṛśau na staḥ śeṣe baddhapado bhava .

nāvidyāsti na vidyāsti kṛtaṃ kalpanayānayā

||20||

kiṃcidasti nakiṃcidyaccitsaṃviditi tatsthitam .

tadevāviditābhāsaṃ sadavidyetyudāhṛtam

||21||

viditaṃ sattadevedamavidyākṣayasaṃjñitam .

vidyābhāvādavidyākhyāmithyaivodeti kalpanā

||22||

mithaḥ svānte tayorantaśchāyātapanayoriva .

avidyāyāṃ vilīnāyāṃ kṣīṇe dve eva kalpane

||23||

ete rāghava līyete avāpyaṃ pariśiṣyate .

avidyāsaṃkṣayātkṣīṇo vidyāpakṣo'pi rāghava

||24||

yacchiṣṭaṃ tanna kiṃcidvā kiṃcidvāpīdamātatam .

tatraivaṃ dṛśyate sarvaṃ na kiṃcana ca dṛśyate

||25||

vaṭaśca vaṭadhānāyāmiva puṣpaphalādimān .

sarvaśaktirhi kiṃcittvaṃ sarvaśaktisamudgakam

||26||

nabhaso'pyadhikaṃ śūnyaṃ naca śūnyaṃ cidātmakam .

sūryakānte yathā vahniryathā kṣīre ghṛtaṃ tathā

||27||

tatredaṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ deśakālakramodaye .

yathā sphuliṅgā analādyathā bhāso divākarāt

||28||

tasmāttathemā niryānti sphurantyāḥ saṃvidaścitaḥ .

yathāmbhodhistaraṅgāṇāṃ yathāmalamaṇistviṣām

||29||

kośo nityamanantānāṃ tathā tatsaṃvidāṃ tviṣām .

sabāhyābhyantare sarvaṃ vastunyastyeva vastusat

||30||

sarvadaivāvināśātma kumbhānāṃ gaganaṃ yathā .

yathā maṇerayaḥspande ayaskāntasya kartṛtā

||31||

akartureva hi tathā kartṛtā tasya kathyate .

maṇisaṃnidhimātreṇa yathāyaḥ spandate jaḍama .

tatsattayā tathaivāyaṃ dehaścetatyacidvapuḥ

||32||

tatra sthitaṃ jagadidaṃ jagadekabīje

cinnāmni saṃviditakalpitakalpanena .

lolormijālamiva vāriṇi citrarūpaṃ

khādapyarūpavati yatra na kiṃcidasti

||33||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vidyānirākaraṇaṃ nāma navamaḥ sargaḥ .. 9 ..