Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
ākārajātamuditaṃ śuddhaṃ hariharādyapi .
avidyaivetyahaṃ śrutvā brahmanbhramamivāgataḥ
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃvedyenāparāmṛṣṭaṃ śāntaṃ sarvātmakaṃ ca yat .
tatsaccidābhāsamayamastīha kalanojjhitam
||2||samudeti svatastasmātkalā kalanarūpiṇī .
jalādāvartalekheva sphurajjalatayoditā
||3||sūkṣmā madhyā tathā sthūlā ceti sā kalpyate tridhā .
paścānmanastayā tena jñātaiva vapuṣā punaḥ
||4||tiṣṭhatyetāsvavasthāsu bhedataḥ kalpyate tridhā .
sattvaṃ rajastama iti eṣaiva prakṛtiḥ smṛtā
||5||avidyāṃ prakṛtiṃ viddhi guṇatritayadharmiṇīm .
eṣaiva saṃsṛtirjantorasyāḥ pāraṃ paraṃ padam
||6||atra te ye trayaḥ proktā guṇāste'pi tridhā smṛtāḥ .
sattvaṃ rajastama iti pratyekaṃ bhidyate guṇaḥ
||7||navadhaivaṃ vibhakteyamavidyā guṇabhedataḥ .
yāvatkiṃcididaṃ dṛśyamanayaiva tadāśritam
||8||ṛṣayo munayaḥ siddhā nāgā vidyādharāḥ surāḥ .
iti bhāgamavidyāyāḥ sāttvikaṃ viddhi rāghava
||9||sāttvikasyāsya bhāgasya nāgavidyādharāstamaḥ .
rajastu munayaḥ siddhāḥ sattvaṃ devā harādayaḥ
||10||sattvajātau devayonāvavidyā prākṛtairguṇaiḥ .
nirmalaṃ padamāyātāḥ sattvaṃ hariharādayaḥ
||11||sāttvikaḥ prākṛto bhāgo rāma tajjño hi yo bhavet .
na samutpadyate bhūyastenāsau mukta ucyate.
||12||tena rudrādayo hyete sattvabhāgā mahāmate .
tiṣṭhanti muktāḥ puruṣā yāvaddehaṃ jagatsthitau
||13||yāvaddehaṃ mahātmāno jīvanmuktā vyavasthitāḥ .
videhamuktā dehānte sthāsyanti parameśvare
||14||bhāga eṣa tvavidyāyā evaṃ vidyātvamāgataḥ .
bījaṃ phalatvamāyāti phalamāyāti bījatām
||12||udetyavidyā vidyāyāḥ salilādiva budbudaḥ .
vidyāyāṃ līyate'vidyā payasīva hi budbudaḥ
||16||payastaraṅgayordvitvabhāvanādeva bhinnatā .
vidyāvidyādṛśorbhedabhāvanādeva bhinnatā
||17||payastaraṅgayoraikyaṃ yathaiva paramārthataḥ .
nāvidyātvaṃ na vidyātvamiha kiṃcana vidyate
||18||vidyāvidyādṛśau tyaktvā yadastīha tadasti hi .
pratiyogivyavacchedavaśādetadraghūdvaha
||19||vidyāvidyādṛśau na staḥ śeṣe baddhapado bhava .
nāvidyāsti na vidyāsti kṛtaṃ kalpanayānayā
||20||kiṃcidasti nakiṃcidyaccitsaṃviditi tatsthitam .
tadevāviditābhāsaṃ sadavidyetyudāhṛtam
||21||viditaṃ sattadevedamavidyākṣayasaṃjñitam .
vidyābhāvādavidyākhyāmithyaivodeti kalpanā
||22||mithaḥ svānte tayorantaśchāyātapanayoriva .
avidyāyāṃ vilīnāyāṃ kṣīṇe dve eva kalpane
||23||ete rāghava līyete avāpyaṃ pariśiṣyate .
avidyāsaṃkṣayātkṣīṇo vidyāpakṣo'pi rāghava
||24||yacchiṣṭaṃ tanna kiṃcidvā kiṃcidvāpīdamātatam .
tatraivaṃ dṛśyate sarvaṃ na kiṃcana ca dṛśyate
||25||vaṭaśca vaṭadhānāyāmiva puṣpaphalādimān .
sarvaśaktirhi kiṃcittvaṃ sarvaśaktisamudgakam
||26||nabhaso'pyadhikaṃ śūnyaṃ naca śūnyaṃ cidātmakam .
sūryakānte yathā vahniryathā kṣīre ghṛtaṃ tathā
||27||tatredaṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ deśakālakramodaye .
yathā sphuliṅgā analādyathā bhāso divākarāt
||28||tasmāttathemā niryānti sphurantyāḥ saṃvidaścitaḥ .
yathāmbhodhistaraṅgāṇāṃ yathāmalamaṇistviṣām
||29||kośo nityamanantānāṃ tathā tatsaṃvidāṃ tviṣām .
sabāhyābhyantare sarvaṃ vastunyastyeva vastusat
||30||sarvadaivāvināśātma kumbhānāṃ gaganaṃ yathā .
yathā maṇerayaḥspande ayaskāntasya kartṛtā
||31||akartureva hi tathā kartṛtā tasya kathyate .
maṇisaṃnidhimātreṇa yathāyaḥ spandate jaḍama .
tatsattayā tathaivāyaṃ dehaścetatyacidvapuḥ
||32||tatra sthitaṃ jagadidaṃ jagadekabīje
cinnāmni saṃviditakalpitakalpanena .
lolormijālamiva vāriṇi citrarūpaṃ
khādapyarūpavati yatra na kiṃcidasti
||33||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vidyānirākaraṇaṃ nāma navamaḥ sargaḥ .. 9 ..