मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 36

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 36

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

camatkurvantyathānarthā āvartā iva vāriṇi .

ekasvabhāvāḥ sakalā yathā vāritaraṅgakāḥ

||1||

sarvasyaivāsya viśvasya nirjñeyajñeyarūpiṇī .

paramākāśatārūpaṃ paropaśamasaṃśrayā

||2||

bālacintā purovyomni na kiṃcidapi me yathā .

tathedaṃ tattvato viśvaṃ satyaṃ tu śiśucetasi

||3||

arūpālokamananaṃ śilāputrakasainyavat .

rūpālokamanaskārā bhānti kevātra viśvatā

||4||

rūpālokamanaskārā sāraścinmātratāṃ vinā .

na labhyate'sāvaparaṃ vyomevātra kva viśvatā

||5||

vido vittvaṃ jagadbhrāntiravittvaṃ tu na vibhramaḥ .

vittvāvittve tvadāyatte cittācitte yathā tava

||6||

paramākāśarūpatvāccidvyomno vitatākṛteḥ .

na svabhāvaviparyāsaḥ kaścitsaṃbhavati kvacit

||7||

tanmayasyāsya viśvasya na svabhāvavikāritā .

vidyate prekṣyamāṇāpi kimu sāsya bhaviṣyati

||8||

sarvaṃ cidvyoma caivedaṃ na sattvamahamityapi .

vikārādyasti na jñaptāvajñaptiṃ na labhetkvacit

||9||

sarvaṃ śāntaṃ śivaṃ śuddhaṃ tvamahaṃtādivibhramam .

na kiṃcidapi paśyāmi vyomajaṃ kānanaṃ yathā

||10||

saṃvidākāśaśūnyatvaṃ yattadviddhi vaco mama .

idaṃ tvatsaṃvidākāśe svayamātmani tiṣṭhati

||11||

padamāhuḥ paraṃ sadyadanicchodayamāsitam .

pāṣāṇapuruṣasyeva citrasthasyeva cāsanam

||12||

sa viśrāntamanā maunī yasya prakṛtakarmasu .

spando dārunarasyeva vigatecchamanākulam

||13||

antaḥśūnyaṃ bahiḥśūnyaṃ virasaṃ gatavāsanam .

jagadveṇoriva jñasya jīvato bhāti jīvanam

||14||

yasya na svadate dṛśyamadṛśyaṃ svadate hṛdi .

sabāhyābhyantaraṃ śāntaḥ sa vitīrṇo bhavārṇavāt

||15||

ucyantāṃ śabdajālāni vaṃśavadgatavāsanam .

rasenānaṅgalagnena prakṛtānanyacodanaiḥ

||16||

spṛśyantāṃ sparśanīyāni yathāprāptānyavāsanam .

kūṭāgāravadakṣubdhamanicchamamanodayam

||17||

svādyantāṃ rasajālāni vigatecchābhayaiṣaṇam .

aparāgābhilaṣaṇaṃ yathāprāptāni darvivat

||18||

dṛśyantāṃ rūpajālāni punaḥ prāptānyavāsanam .

arasaṃ nirmanomānamagarvaṃ citranetravat

||19||

jighryantāṃ gandhapuṣpāṇi vigatecchamavāsanam .

spandabandhopalagnāni tyāgāya vanavātavat

||20||

iti cedvirasatvena bodhayitvā cikitsitāḥ .

na bhogarogāstadvacca śāntyai nāsti kathaiva ca

||21||

yaḥ svādayanbhogaviṣaṃ ratimeti dine dine .

so'gnau svamūrti jvalite kakṣamakṣayamujjhati

||22||

niricchatvaṃ samādhānamāhurāgamabhūṣaṇāḥ .

yathā śāmyenmano'nicchaṃ nopadeśaśataistathā

||23||

icchodayo yathā duḥkhamicchāśāntiryathā sukham .

tathā na narake nāpi brahmaloke'nubhūyate

||24||

icchāmātraṃ viduścittaṃ tacchāntirmokṣa ucyate .

etāvantyeva śāstrāṇi tapāṃsi niyamā yamāḥ

||25||

yāvatī yāvatī jantoricchodeti yathā yathā .

tāvatī tāvatī duḥkhabījamuṣṭiḥ prarohati

||26||

yathā yathecchā tanutāṃ yāti jantorvivekataḥ .

tathā tathopaśāmyanti duḥkhacintāviṣūcikāḥ

||27||

yathā yathecchā ghanatāṃ yāti lokasya rāgataḥ .

tathā tathā vivardhante duḥkhacintāviṣormayaḥ

||28||

icchā cikitsyate vyādhirna svayatnauṣadhena cet .

tadatra balavanmanye vidyate nauṣadhāntaram

||29||

icchopaśamanaṃ kartuṃ yadi kṛtsnaṃ na śakyate .

svalpamapyanugantavyaṃ mārgastho nāvasīdati

||30||

yastvicchātānave yatnaṃ na karoti narādhamaḥ .

so'ndhakūpe svamātmānaṃ dinānudinamujjhati

||31||

duḥkhaprasavaśālinyā bījamicchaiva saṃsṛteḥ .

samyagjñānāgnidagdhā sā na bhūyaḥ parirohati

||32||

icchāmātraṃ hi saṃsāro nirvāṇaṃ tadavedanam .

icchānutpādane yatnaḥ kriyatāṃ kiṃ vṛthābhramaiḥ

||33||

śāstropadeśaguravaḥ prekṣyante kimanarthakam .

kimicchānanusaṃdhānasamādhirnādhigamyate

||34||

yasyecchānanusaṃdhānamātre duḥsādhyatā mateḥ .

gurūpadeśaśāstrādi tasya nūnaṃ nirarthakam

||35||

icchāviṣavikāriṇyāmanta eva nṛṇāmalam .

duḥkhaprasarakāriṇyā hariṇyā janma jaṅgale

||36||

na bālīkriyate tvīṣadātmajñānāya cedasau .

icchopaśāntiḥ kriyatāṃ tayālaṃ tadavāpyate

||37||

niricchataiva nirvāṇaṃ secchataiva hi bandhanam .

yathāśakti jayedicchāṃ kimetāvati duṣkaram

||38||

jarāmaraṇajanmādi karañjakhadirāvaleḥ .

bījamicchā sadaivāntardahyatāṃ śamavahninā

||39||

yato yato niricchatvaṃ muktataiva tatastataḥ .

yāvadgati yathāprāṇaṃ hanyādicchāṃ samutthitām

||40||

yato yataśca secchatvaṃ bandhapāśāstatastataḥ .

puṇyapāpamayā duḥkharāśayo vitatārtayaḥ

||41||

icchānirāsarahite gate sādhoḥ kṣaṇe'pi ca .

dasyubhirmuṣitasyeva yuktamākrandituṃ ciram

||42||

yathā yathāsya puṃso'ntaricchā samupaśāmyati .

tathā tathāsya kalyāṇaṃ mokṣāya parivardhate

||43||

ātmano nirvivekasya yadicchāparipūraṇam .

saṃsāraviṣavṛkṣasya tadeva pariṣecanam

||44||

hṛdvṛkṣajāḥ svasukhaduḥkhakubījakośau

vairādivāśrayakṛtādaśubhācchubhācca .

āsādya duṣkṛtakṛśānuśikhāḥ śitāntā

icchāśchamacchamiti puṃspaśumādahanti

||45||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe saṃsārabījakathanaṃ nāma ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ .. 36 ..