Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
camatkurvantyathānarthā āvartā iva vāriṇi .
ekasvabhāvāḥ sakalā yathā vāritaraṅgakāḥ
||1||sarvasyaivāsya viśvasya nirjñeyajñeyarūpiṇī .
paramākāśatārūpaṃ paropaśamasaṃśrayā
||2||bālacintā purovyomni na kiṃcidapi me yathā .
tathedaṃ tattvato viśvaṃ satyaṃ tu śiśucetasi
||3||arūpālokamananaṃ śilāputrakasainyavat .
rūpālokamanaskārā bhānti kevātra viśvatā
||4||rūpālokamanaskārā sāraścinmātratāṃ vinā .
na labhyate'sāvaparaṃ vyomevātra kva viśvatā
||5||vido vittvaṃ jagadbhrāntiravittvaṃ tu na vibhramaḥ .
vittvāvittve tvadāyatte cittācitte yathā tava
||6||paramākāśarūpatvāccidvyomno vitatākṛteḥ .
na svabhāvaviparyāsaḥ kaścitsaṃbhavati kvacit
||7||tanmayasyāsya viśvasya na svabhāvavikāritā .
vidyate prekṣyamāṇāpi kimu sāsya bhaviṣyati
||8||sarvaṃ cidvyoma caivedaṃ na sattvamahamityapi .
vikārādyasti na jñaptāvajñaptiṃ na labhetkvacit
||9||sarvaṃ śāntaṃ śivaṃ śuddhaṃ tvamahaṃtādivibhramam .
na kiṃcidapi paśyāmi vyomajaṃ kānanaṃ yathā
||10||saṃvidākāśaśūnyatvaṃ yattadviddhi vaco mama .
idaṃ tvatsaṃvidākāśe svayamātmani tiṣṭhati
||11||padamāhuḥ paraṃ sadyadanicchodayamāsitam .
pāṣāṇapuruṣasyeva citrasthasyeva cāsanam
||12||sa viśrāntamanā maunī yasya prakṛtakarmasu .
spando dārunarasyeva vigatecchamanākulam
||13||antaḥśūnyaṃ bahiḥśūnyaṃ virasaṃ gatavāsanam .
jagadveṇoriva jñasya jīvato bhāti jīvanam
||14||yasya na svadate dṛśyamadṛśyaṃ svadate hṛdi .
sabāhyābhyantaraṃ śāntaḥ sa vitīrṇo bhavārṇavāt
||15||ucyantāṃ śabdajālāni vaṃśavadgatavāsanam .
rasenānaṅgalagnena prakṛtānanyacodanaiḥ
||16||spṛśyantāṃ sparśanīyāni yathāprāptānyavāsanam .
kūṭāgāravadakṣubdhamanicchamamanodayam
||17||svādyantāṃ rasajālāni vigatecchābhayaiṣaṇam .
aparāgābhilaṣaṇaṃ yathāprāptāni darvivat
||18||dṛśyantāṃ rūpajālāni punaḥ prāptānyavāsanam .
arasaṃ nirmanomānamagarvaṃ citranetravat
||19||jighryantāṃ gandhapuṣpāṇi vigatecchamavāsanam .
spandabandhopalagnāni tyāgāya vanavātavat
||20||iti cedvirasatvena bodhayitvā cikitsitāḥ .
na bhogarogāstadvacca śāntyai nāsti kathaiva ca
||21||yaḥ svādayanbhogaviṣaṃ ratimeti dine dine .
so'gnau svamūrti jvalite kakṣamakṣayamujjhati
||22||niricchatvaṃ samādhānamāhurāgamabhūṣaṇāḥ .
yathā śāmyenmano'nicchaṃ nopadeśaśataistathā
||23||icchodayo yathā duḥkhamicchāśāntiryathā sukham .
tathā na narake nāpi brahmaloke'nubhūyate
||24||icchāmātraṃ viduścittaṃ tacchāntirmokṣa ucyate .
etāvantyeva śāstrāṇi tapāṃsi niyamā yamāḥ
||25||yāvatī yāvatī jantoricchodeti yathā yathā .
tāvatī tāvatī duḥkhabījamuṣṭiḥ prarohati
||26||yathā yathecchā tanutāṃ yāti jantorvivekataḥ .
tathā tathopaśāmyanti duḥkhacintāviṣūcikāḥ
||27||yathā yathecchā ghanatāṃ yāti lokasya rāgataḥ .
tathā tathā vivardhante duḥkhacintāviṣormayaḥ
||28||icchā cikitsyate vyādhirna svayatnauṣadhena cet .
tadatra balavanmanye vidyate nauṣadhāntaram
||29||icchopaśamanaṃ kartuṃ yadi kṛtsnaṃ na śakyate .
svalpamapyanugantavyaṃ mārgastho nāvasīdati
||30||yastvicchātānave yatnaṃ na karoti narādhamaḥ .
so'ndhakūpe svamātmānaṃ dinānudinamujjhati
||31||duḥkhaprasavaśālinyā bījamicchaiva saṃsṛteḥ .
samyagjñānāgnidagdhā sā na bhūyaḥ parirohati
||32||icchāmātraṃ hi saṃsāro nirvāṇaṃ tadavedanam .
icchānutpādane yatnaḥ kriyatāṃ kiṃ vṛthābhramaiḥ
||33||śāstropadeśaguravaḥ prekṣyante kimanarthakam .
kimicchānanusaṃdhānasamādhirnādhigamyate
||34||yasyecchānanusaṃdhānamātre duḥsādhyatā mateḥ .
gurūpadeśaśāstrādi tasya nūnaṃ nirarthakam
||35||icchāviṣavikāriṇyāmanta eva nṛṇāmalam .
duḥkhaprasarakāriṇyā hariṇyā janma jaṅgale
||36||na bālīkriyate tvīṣadātmajñānāya cedasau .
icchopaśāntiḥ kriyatāṃ tayālaṃ tadavāpyate
||37||niricchataiva nirvāṇaṃ secchataiva hi bandhanam .
yathāśakti jayedicchāṃ kimetāvati duṣkaram
||38||jarāmaraṇajanmādi karañjakhadirāvaleḥ .
bījamicchā sadaivāntardahyatāṃ śamavahninā
||39||yato yato niricchatvaṃ muktataiva tatastataḥ .
yāvadgati yathāprāṇaṃ hanyādicchāṃ samutthitām
||40||yato yataśca secchatvaṃ bandhapāśāstatastataḥ .
puṇyapāpamayā duḥkharāśayo vitatārtayaḥ
||41||icchānirāsarahite gate sādhoḥ kṣaṇe'pi ca .
dasyubhirmuṣitasyeva yuktamākrandituṃ ciram
||42||yathā yathāsya puṃso'ntaricchā samupaśāmyati .
tathā tathāsya kalyāṇaṃ mokṣāya parivardhate
||43||ātmano nirvivekasya yadicchāparipūraṇam .
saṃsāraviṣavṛkṣasya tadeva pariṣecanam
||44||hṛdvṛkṣajāḥ svasukhaduḥkhakubījakośau
vairādivāśrayakṛtādaśubhācchubhācca .
āsādya duṣkṛtakṛśānuśikhāḥ śitāntā
icchāśchamacchamiti puṃspaśumādahanti
||45||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe saṃsārabījakathanaṃ nāma ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ .. 36 ..