मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 124

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 124

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

yathā sattvamupekṣya svaṃ śanairvipro durīhayā .

aṅgīkaroti śūdratvaṃ tathā jīvatvamīśvaraḥ

||1||

bhūtāni dvividhānyeva pratisarge sphuranti vai .

ādyavispandajātāni tāni niṣkāraṇāni vai

||2||

īśvarātsamupāgatya punarjanmāntarāṇi ca .

bhūtānyanubhavatyaṅga svakṛtaireva karmabhiḥ

||3||

kāryakāraṇabhāvo'yamīdṛśo janmakarmaṇoḥ .

akāraṇamupāyānti sarve jīvā parātpadāt

||4||

paścātteṣāṃ svakarmāṇi kāraṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ .

ātmajñānātsamutpannaḥ saṃkalpaḥ karmakāraṇam

||5||

saṃkalpitvaṃ hi bandhasya kāraṇaṃ tatparityaja .

mokṣastu niḥsaṃkalpitvaṃ tadabhyāsaparo bhava

||6||

sāvadhāno bhava tvaṃ ca grāhyagrāhakasaṃbhrame .

ajasrameva saṃkalpadaśāḥ pariharañchanaiḥ

||7||

mā bhava grāhyabhāvātmā grāhyakātmā ca mā bhava .

bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava

||8||

ajasraṃ yaṃ yamevārthaṃ patatyakṣagaṇo'nagha .

badhyate tatra rāgeṇa tatrārāgeṇa mucyate

||9||

kiṃcidyadrocate tubhyaṃ tadbaddho'si bhavasthitau .

na kiṃcidrocate citte tanmukto'si bhavasthitau

||10||

tasmātpadārthanicayātsaha sthāvarajaṅgamāt .

tṛṇāderdevakāyāntānmā kiṃcittava rocatām

||11||

yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .

na kartāsi na bhoktāsi tatra muktamatiḥ śamī

||12||

santo'tītaṃ na śocanti bhaviṣyaccintayanti no .

vartamānaṃ ca gṛhṇanti karma prāptamakhaṇḍitam

||13||

manasi grathitā bhāvāstṛṣṇāmohamadādayaḥ .

manasaiva mano rāma cchedanīyaṃ vijānatā

||14||

vivekenātitīkṣṇena balādaya ivāyasā .

manasaiva manaśchindhi sarvabhramasya śāntaye

||15||

kṣālayanti malenaiva malaṃ kṣālanakovidāḥ .

vārayantyastramastreṇa viṣaṃ prati viṣeṇa ca

||16||

jīvasya trīṇi rūpāṇi sthūlasūkṣmaparāṇi ca .

tatrāsya yatparaṃ rūpaṃ tadbhaja dve parityaja

||17||

pāṇipādamayo yo'yaṃ deho bhogāya valgati .

bhogārthametajjīvasya rūpaṃ sthūlamihāsthitam

||18||

svasaṃkalpamayākāraṃ yāvatsaṃsārabhāvi yat .

cittaṃ tadviddhi jīvasya rūpaṃ rāmātivāhikam

||19||

ādyantarahitaṃ satyaṃ cinmātraṃ nirvikalpakam .

yattadviddhi paraṃ rūpaṃ tṛtīyaṃ viśvarūpakam

||20||

etatturyapadaṃ śuddhamatra baddhapado bhava .

saṃparityajya pūrve dve mā tatrātmamatirbhava

||21||

śrīrāma uvāca .

jāgratsvapnasuṣupteṣu sthitaṃ triṣvapyalakṣitam .

turyaṃ brūhi viśeṣeṇa vivicya munināyaka

||22||

śrīvasiṣṭha uvāca .

ahaṃbhāvānahaṃbhāvau tyaktvā sadasatī tathā .

yadasaktaṃ samaṃ svacchaṃ sthitaṃ tatturyamucyate

||23||

yā svacchā samatā śāntā jīvanmuktavyavasthitiḥ .

sākṣyavasthā vyavahṛtau sā turyakalanocyate

||24||

naitajjāgranna ca svapnaṃ saṃkalpānāmasaṃbhavāt .

suṣuptabhāvo nāpyetadabhāvājjaḍatā sthiteḥ

||25||

śāntaṃ samyakprabuddhānāṃ yathāsthitamidaṃ jagat .

vilīnaṃ turyamevāhurabuddhānāṃ sthiraṃ sthitam

||26||

ahaṃkārakalātyāge samatāyāḥ samudbhave .

viśarārau kṛte citte turyāvasthopatiṣṭhate

||27||

athemaṃ śrṛṇu dṛṣṭāntaṃ kathyamānaṃ mayādhunā .

prabuddho'pi yathā bodhamupaiṣi vibudhopama

||28||

kasmiṃścitkānanābhoge mahāmaunaṃ vyavasthitam .

dṛṣṭvādbhutamidaṃ kiṃcinmuniṃ papraccha lubdhakaḥ

||29||

paścādupagato bāṇabhinnaṃ mṛgamabhidrutam .

mune madīyabāṇena viddho mṛga ihāgataḥ

||30||

kva prayāto mṛga iti pratyuvāca sa taṃ muniḥ .

samaśīlā vayaṃ sādho munayo vanavāsinaḥ

||31||

nāsmākamastyahaṃkāro vyavahāreṣu yaḥ kṣamaḥ .

sarvāṇīndriyakarmāṇi karoti hi sakhe manaḥ

||32||

ahaṃkāramayaṃ tanme nūnaṃ pragalitaṃ ciram .

jāgratsvapnasuṣuptākhyā daśā vedmi na kāścana

||33||

turya eva hi tiṣṭhe'haṃ tatra dṛśyaṃ na vidyate .

iti tasya vacaḥ śrutvā munināthasya rāghava

||34||

lubdhako'rthamavijñāya jagāmābhimatāṃ diśam .

ato vacmi mahābāho nāsti turyetarā daśā

||35||

nirvikalpā hi citturyaṃ tadevāstīha netarat .

jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ trayaṃ rūpaṃ hi cetasaḥ

||36||

ghoraṃ śāntaṃ ca mūḍhaṃ ca ātmacittamihāsthitam .

ghoraṃ jāgranmayaṃ cittaṃ śāntaṃ svapnamayaṃ sthitam

||37||

mūḍhaṃ suṣuptabhāvasthaṃ tribhirhīnaṃ mṛtaṃ bhavet .

yacca cittaṃ mṛtaṃ tatra sattvamekaṃ sthitaṃ samam .

tadeva yoginaḥ sarve yatnātsaṃpādayanti hi

||38||

samastasaṃkalpavilāsamuktaṃ

turye pade tiṣṭha nirāmayātmā .

yatra sthitāḥ sādhu sadaiva muktāḥ

praśāntamedā munayo mahāntaḥ

||39||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 mṛgavyādhīyaṃ nāma caturviṃśatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 124..