Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
yathā sattvamupekṣya svaṃ śanairvipro durīhayā .
aṅgīkaroti śūdratvaṃ tathā jīvatvamīśvaraḥ
||1||bhūtāni dvividhānyeva pratisarge sphuranti vai .
ādyavispandajātāni tāni niṣkāraṇāni vai
||2||īśvarātsamupāgatya punarjanmāntarāṇi ca .
bhūtānyanubhavatyaṅga svakṛtaireva karmabhiḥ
||3||kāryakāraṇabhāvo'yamīdṛśo janmakarmaṇoḥ .
akāraṇamupāyānti sarve jīvā parātpadāt
||4||paścātteṣāṃ svakarmāṇi kāraṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ .
ātmajñānātsamutpannaḥ saṃkalpaḥ karmakāraṇam
||5||saṃkalpitvaṃ hi bandhasya kāraṇaṃ tatparityaja .
mokṣastu niḥsaṃkalpitvaṃ tadabhyāsaparo bhava
||6||sāvadhāno bhava tvaṃ ca grāhyagrāhakasaṃbhrame .
ajasrameva saṃkalpadaśāḥ pariharañchanaiḥ
||7||mā bhava grāhyabhāvātmā grāhyakātmā ca mā bhava .
bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava
||8||ajasraṃ yaṃ yamevārthaṃ patatyakṣagaṇo'nagha .
badhyate tatra rāgeṇa tatrārāgeṇa mucyate
||9||kiṃcidyadrocate tubhyaṃ tadbaddho'si bhavasthitau .
na kiṃcidrocate citte tanmukto'si bhavasthitau
||10||tasmātpadārthanicayātsaha sthāvarajaṅgamāt .
tṛṇāderdevakāyāntānmā kiṃcittava rocatām
||11||yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .
na kartāsi na bhoktāsi tatra muktamatiḥ śamī
||12||santo'tītaṃ na śocanti bhaviṣyaccintayanti no .
vartamānaṃ ca gṛhṇanti karma prāptamakhaṇḍitam
||13||manasi grathitā bhāvāstṛṣṇāmohamadādayaḥ .
manasaiva mano rāma cchedanīyaṃ vijānatā
||14||vivekenātitīkṣṇena balādaya ivāyasā .
manasaiva manaśchindhi sarvabhramasya śāntaye
||15||kṣālayanti malenaiva malaṃ kṣālanakovidāḥ .
vārayantyastramastreṇa viṣaṃ prati viṣeṇa ca
||16||jīvasya trīṇi rūpāṇi sthūlasūkṣmaparāṇi ca .
tatrāsya yatparaṃ rūpaṃ tadbhaja dve parityaja
||17||pāṇipādamayo yo'yaṃ deho bhogāya valgati .
bhogārthametajjīvasya rūpaṃ sthūlamihāsthitam
||18||svasaṃkalpamayākāraṃ yāvatsaṃsārabhāvi yat .
cittaṃ tadviddhi jīvasya rūpaṃ rāmātivāhikam
||19||ādyantarahitaṃ satyaṃ cinmātraṃ nirvikalpakam .
yattadviddhi paraṃ rūpaṃ tṛtīyaṃ viśvarūpakam
||20||etatturyapadaṃ śuddhamatra baddhapado bhava .
saṃparityajya pūrve dve mā tatrātmamatirbhava
||21||śrīrāma uvāca .
jāgratsvapnasuṣupteṣu sthitaṃ triṣvapyalakṣitam .
turyaṃ brūhi viśeṣeṇa vivicya munināyaka
||22||śrīvasiṣṭha uvāca .
ahaṃbhāvānahaṃbhāvau tyaktvā sadasatī tathā .
yadasaktaṃ samaṃ svacchaṃ sthitaṃ tatturyamucyate
||23||yā svacchā samatā śāntā jīvanmuktavyavasthitiḥ .
sākṣyavasthā vyavahṛtau sā turyakalanocyate
||24||naitajjāgranna ca svapnaṃ saṃkalpānāmasaṃbhavāt .
suṣuptabhāvo nāpyetadabhāvājjaḍatā sthiteḥ
||25||śāntaṃ samyakprabuddhānāṃ yathāsthitamidaṃ jagat .
vilīnaṃ turyamevāhurabuddhānāṃ sthiraṃ sthitam
||26||ahaṃkārakalātyāge samatāyāḥ samudbhave .
viśarārau kṛte citte turyāvasthopatiṣṭhate
||27||athemaṃ śrṛṇu dṛṣṭāntaṃ kathyamānaṃ mayādhunā .
prabuddho'pi yathā bodhamupaiṣi vibudhopama
||28||kasmiṃścitkānanābhoge mahāmaunaṃ vyavasthitam .
dṛṣṭvādbhutamidaṃ kiṃcinmuniṃ papraccha lubdhakaḥ
||29||paścādupagato bāṇabhinnaṃ mṛgamabhidrutam .
mune madīyabāṇena viddho mṛga ihāgataḥ
||30||kva prayāto mṛga iti pratyuvāca sa taṃ muniḥ .
samaśīlā vayaṃ sādho munayo vanavāsinaḥ
||31||nāsmākamastyahaṃkāro vyavahāreṣu yaḥ kṣamaḥ .
sarvāṇīndriyakarmāṇi karoti hi sakhe manaḥ
||32||ahaṃkāramayaṃ tanme nūnaṃ pragalitaṃ ciram .
jāgratsvapnasuṣuptākhyā daśā vedmi na kāścana
||33||turya eva hi tiṣṭhe'haṃ tatra dṛśyaṃ na vidyate .
iti tasya vacaḥ śrutvā munināthasya rāghava
||34||lubdhako'rthamavijñāya jagāmābhimatāṃ diśam .
ato vacmi mahābāho nāsti turyetarā daśā
||35||nirvikalpā hi citturyaṃ tadevāstīha netarat .
jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ trayaṃ rūpaṃ hi cetasaḥ
||36||ghoraṃ śāntaṃ ca mūḍhaṃ ca ātmacittamihāsthitam .
ghoraṃ jāgranmayaṃ cittaṃ śāntaṃ svapnamayaṃ sthitam
||37||mūḍhaṃ suṣuptabhāvasthaṃ tribhirhīnaṃ mṛtaṃ bhavet .
yacca cittaṃ mṛtaṃ tatra sattvamekaṃ sthitaṃ samam .
tadeva yoginaḥ sarve yatnātsaṃpādayanti hi
||38||samastasaṃkalpavilāsamuktaṃ
turye pade tiṣṭha nirāmayātmā .
yatra sthitāḥ sādhu sadaiva muktāḥ
praśāntamedā munayo mahāntaḥ
||39||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 mṛgavyādhīyaṃ nāma caturviṃśatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 124..