Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
satyametattvayā brahmanyaduktaṃ sūktisundaram .
akartaiva hi kartātmā bhoktābhoktaiva bhūtakṛt
||1||sarveśvaraḥ sarvagaśca cinmātramamalaṃ padam .
sthānaṃ bhuvi vapurdevaḥ sarvabhūtāntarasthitaḥ
||2||hadayaṃgamatāṃ prāptamidānīṃ brahma me vibho .
tvaduktibhiryathāmbhodadhārābhirbhūbhṛdavyathaḥ
||3||audāsīnyādanicchatvānna bhuṅkte na karoti ca .
samagrālokakāritvādbhuṃkte devaḥ karoti ca
||4||kiṃtvayaṃ bhagavansphāraḥ saṃśayo me hṛdi sthitaḥ .
taṃ tvaṃ chindhi girā brahmandīdhityenduryathā tamaḥ
||5||idaṃ sattadidaṃ vā'sadayaṃ so'hamidaṃ natu .
ayameko dvitīyo'yamityādikalanāmayam
||6||ekasminvidyate'dhvānte nīhāra iva bhāskare .
idaṃ prathamamevācche kathamātmani saṃsthitam
||7||śrīvasiṣṭha uvāca .
siddhāntakāla evāsya saṃpraśnasyottaraṃ sthiram .
kathayiṣyāmi te rāma yena jñāsyasi tattvataḥ
||8||mokṣopāyasya siddhāntamasaṃprāpya na rāghava .
śrotuṃ praśnottarāṇyetānyalaṃ yogyo bhaviṣyasi
||9||kāntāgītagirāṃ rāma taruṇo bhājanaṃ yathā .
praśnānāmuttamoktīnāṃ puṇyakṛdbhājanaṃ tathā
||10||vṛthā bhavati bāleṣu yathā rāgamayī kathā .
nirarthakālpabodheṣu tathodārodayā kathā
||11||kasmiṃścideva samaye kiṃcitpuṃso virājate .
phalamābhāti vṛkṣasya śaradyeva na mādhave
||12||upadeśagiro vṛddhe rañjanā nirmale paṭe .
lagantyudāravijñānakathā cādhigatātmani
||13||praśnasyāsyottaraṃ pūrvaṃ leśataḥ kathitaṃ mayā .
na vistareṇa tenaitanna jñātaṃ bhavatā sphuṭam
||14||yadi tvamātmanātmānamadhigacchasi taṃ svayam .
etatpraśnottaraṃ sādhu jānāsyatra na saṃśayaḥ
||13||mayā siddhāntakāle tu prāptabodhe tvayi sthite .
vaktavyo vistareṇaiva sādho praśnottarakramaḥ
||16||jānātyātmānamātmaiva kṛta ātmātmanaiva hi .
ātmaiva saṃprasannaḥ sannātmānaṃ pratipadyate
||17||tadetatkathitaṃ rāma kartrakartṛvicāraṇam .
ajñātatvāttu tāmetāmakṣīṇavāsano bhavet
||18||baddho hi vāsanābaddho mokṣaḥ syādvāsanākṣayaḥ .
vāsanāstvaṃ parityajya mokṣārthitvamapi tyaja
||19||tāmasīrvāsanāḥ pūrvaṃ tyaktvā viṣayavāsitāḥ .
maitryādibhāvanānāmnīṃ gṛhāṇāmalavāsanām
||20||tāmapyantaḥ parityajya tābhirvyavaharannapi .
antaḥśāntasamasteho bhava cinmātravāsanaḥ
||21||tāmapyatha parityajya manobuddhisamanvitām .
śeṣe sthirasamādhāno yena tyajasi tattyaja
||22||cinmayaḥ kalanākālaprakāśatimirādikam .
vāsanāṃ vāsitāraṃ ca prāṇaspandanapūrvakam
||23||samūlamapi saṃtyaktvā vyomasaumyapraśāntadhīḥ .
yastvaṃ bhavasi sadbuddhe sa bhavānastu satkṛtaḥ
||24||hṛdayātsaṃparityajya sarvameva mahāmatiḥ .
yastiṣṭhati gatavyagraḥ sa muktaḥ parameśvaraḥ
||25||samādhimatha karmāṇi mā karotu karotu vā .
hṛdayenāstasarvāstho mukta evottamāśayaḥ
||26||naiṣkarmyeṇa na tasyārtho na tasyārtho'sti karmabhiḥ .
na samādhānajapyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ
||27||vicāritamalaṃ śāstraṃ ciramudgrāhitaṃ mithaḥ .
saṃtyaktavāsanānmaunādṛte nāstyuttamaṃ padam
||28||dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ bhrāntvā bhrāntvā diśo daśa .
janāḥ katipayā eva yathāvastvavalokinaḥ
||29||yadyadālokyate kiṃcitkaścidyattanna vidyate .
īpsitānīpsitādanyanna tatra yatate janaḥ
||30||ye kecana samārambhā ye janasya kriyākramāḥ .
te sarve dehamātrārthamātmārthaṃ natu kiṃcana
||31||pātāle brahmaloke ca svarge ca vasudhātale .
vyomni katipayā eva dṛśyante dṛṣṭadṛṣṭayaḥ
||32||idaṃ heyamupādeyamidamityasadutthitau .
niścayau galitau yasya jñasyāsāvatidurlabhaḥ
||33||karotu bhuvane rājyaṃ viśatvambhodamambu vā .
nātmalābhādṛte janturviśrāntimadhigacchati
||34||ye mahāmatayaḥ santaḥ śūrāścendriyaśatruṣu .
janmajvaravināśāya ta upāsyā mahādhiyaḥ
||35||sarvatra pañcabhūtāni ṣaṣṭhaṃ kiṃcinna vidyate .
pātāle bhūtale svarge ratimetu kva dhīradhīḥ
||36||yuktyā vai carato jñasya saṃsāro goṣpadākṛtiḥ .
dūrasaṃtyaktayuktestu mahāmattārṇavopamaḥ
||37||kadambagolakaistulyaṃ brahmāṇḍaṃ sphāracetasaḥ .
kiṃ prayacchati kiṃ bhuṃkte prāpte'sminsakalepi saḥ
||38||etadarthamabuddhīnāṃ yanmahāsamarakriyāḥ .
tanmanye rāma dhikkāryaṃ dvandvalakṣakṣayāvaham
||39||kalpamātreṇa kālena sumahāpelavodare .
tasminnapi hi yo nāśaḥ sarvādhiramahādhiyām
||40||ātmano jñasya sargāderyanmanāgapi nodgatam .
tasmiñjagattraye prāpte kiṃ cidātmā balī bhavet
||41||itaḥ śailaśatairvyāptā tatheto jalarāśibhiḥ .
kiyānasya bhuvo deho yenodāraṃ prapūrayet
||42||na tadasti jagatyasminsapātālasurālaye .
yannāmātmavato jñasya kiṃcitkāryataraṃ bhavet
||43||ekatāmanuyātasya vyomavadvitatasya ca .
svasthasyātmavato jñasya sthitasyātmanyacetasaḥ
||44||śarīrajālanīhāradhūsarā śūnyakoṭarā .
śāntasaṃsārasubhagā trilokīvipulātaṭī
||45||sphārabrahmāmalāmbhodhiphenāḥ sarve kulācalāḥ .
cidādityamahābhāsamṛgatṛṣṇājalaśriyaḥ
||46||ātmatattvamahāmbhodhivīcayaḥ sargarājayaḥ .
anuttamapadāmbhodavṛṣṭayaḥ śāstradṛṣṭayaḥ
||47||candrāgnitapanālokā ghaṭakāṣṭhādisannibhāḥ .
prakāśanīyāścidrūpatviṣo malakaṇāstathā
||48||viharanti svamātmānaḥ saṃsāravanacāriṇaḥ .
kāmabhogolapagrāsamṛgā narasurāsurāḥ
||49||asthikhaṇḍārgalāmūrdhapidhānāḥ snāyuśrṛṃkhalāḥ .
jagaddehā jarajjīvaraktamāṃsasamuvadgakāḥ
||50||vanamālāmṛgā mugdhāḥ purasaṃcārasaṃsthitau .
bālabuddhivinodāya yojitāścarmaputrikāḥ
||51||naivaṃvidhodāramanā manāgapi mahāmatiḥ .
na jñaścalati bhogaudhairmandavātairivācalaḥ
||52||tasminkila pade rāma jñastiṣṭhati mahottame .
yasmiṃścandrārkadeśo'pi na pātālamiva sthitaḥ
||53||yasyālokāllokapālāḥ samālokāḥ suvedinaḥ .
śarīraṃ pāntyayamiva paśyanmūḍhāḥ kṣapārṇave
||54||na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī .
apyabhyāsagatāḥ sphārahṛdayaṃ khamivāmbudāḥ
||55||na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī .
markaṭā iva nṛtyanto gaurīlāsyārthinaṃ haram
||56||na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rajayantyamī .
prāktanapratibimbaśrī ratnaṃ kumbhagataṃ yathā
||57||vajrārpitopamamasanmayamambubhaṅga-
tuṅgaṃ taraṅgakṛtabimbamivāvalokya .
lolāṃ tadīhitasukheṣu ratiṃ na yāti
tajjñaḥ kuśaivalalaveṣviva rājahaṃsaḥ
||58||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe pūrṇāśayasvarūpavarṇanaṃ nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ .. 57 ..