मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Sthitiprakaraṇam — Sarga 57

3
Yoga Vāsiṣṭham · Sthitiprakaraṇam · 57

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

satyametattvayā brahmanyaduktaṃ sūktisundaram .

akartaiva hi kartātmā bhoktābhoktaiva bhūtakṛt

||1||

sarveśvaraḥ sarvagaśca cinmātramamalaṃ padam .

sthānaṃ bhuvi vapurdevaḥ sarvabhūtāntarasthitaḥ

||2||

hadayaṃgamatāṃ prāptamidānīṃ brahma me vibho .

tvaduktibhiryathāmbhodadhārābhirbhūbhṛdavyathaḥ

||3||

audāsīnyādanicchatvānna bhuṅkte na karoti ca .

samagrālokakāritvādbhuṃkte devaḥ karoti ca

||4||

kiṃtvayaṃ bhagavansphāraḥ saṃśayo me hṛdi sthitaḥ .

taṃ tvaṃ chindhi girā brahmandīdhityenduryathā tamaḥ

||5||

idaṃ sattadidaṃ vā'sadayaṃ so'hamidaṃ natu .

ayameko dvitīyo'yamityādikalanāmayam

||6||

ekasminvidyate'dhvānte nīhāra iva bhāskare .

idaṃ prathamamevācche kathamātmani saṃsthitam

||7||

śrīvasiṣṭha uvāca .

siddhāntakāla evāsya saṃpraśnasyottaraṃ sthiram .

kathayiṣyāmi te rāma yena jñāsyasi tattvataḥ

||8||

mokṣopāyasya siddhāntamasaṃprāpya na rāghava .

śrotuṃ praśnottarāṇyetānyalaṃ yogyo bhaviṣyasi

||9||

kāntāgītagirāṃ rāma taruṇo bhājanaṃ yathā .

praśnānāmuttamoktīnāṃ puṇyakṛdbhājanaṃ tathā

||10||

vṛthā bhavati bāleṣu yathā rāgamayī kathā .

nirarthakālpabodheṣu tathodārodayā kathā

||11||

kasmiṃścideva samaye kiṃcitpuṃso virājate .

phalamābhāti vṛkṣasya śaradyeva na mādhave

||12||

upadeśagiro vṛddhe rañjanā nirmale paṭe .

lagantyudāravijñānakathā cādhigatātmani

||13||

praśnasyāsyottaraṃ pūrvaṃ leśataḥ kathitaṃ mayā .

na vistareṇa tenaitanna jñātaṃ bhavatā sphuṭam

||14||

yadi tvamātmanātmānamadhigacchasi taṃ svayam .

etatpraśnottaraṃ sādhu jānāsyatra na saṃśayaḥ

||13||

mayā siddhāntakāle tu prāptabodhe tvayi sthite .

vaktavyo vistareṇaiva sādho praśnottarakramaḥ

||16||

jānātyātmānamātmaiva kṛta ātmātmanaiva hi .

ātmaiva saṃprasannaḥ sannātmānaṃ pratipadyate

||17||

tadetatkathitaṃ rāma kartrakartṛvicāraṇam .

ajñātatvāttu tāmetāmakṣīṇavāsano bhavet

||18||

baddho hi vāsanābaddho mokṣaḥ syādvāsanākṣayaḥ .

vāsanāstvaṃ parityajya mokṣārthitvamapi tyaja

||19||

tāmasīrvāsanāḥ pūrvaṃ tyaktvā viṣayavāsitāḥ .

maitryādibhāvanānāmnīṃ gṛhāṇāmalavāsanām

||20||

tāmapyantaḥ parityajya tābhirvyavaharannapi .

antaḥśāntasamasteho bhava cinmātravāsanaḥ

||21||

tāmapyatha parityajya manobuddhisamanvitām .

śeṣe sthirasamādhāno yena tyajasi tattyaja

||22||

cinmayaḥ kalanākālaprakāśatimirādikam .

vāsanāṃ vāsitāraṃ ca prāṇaspandanapūrvakam

||23||

samūlamapi saṃtyaktvā vyomasaumyapraśāntadhīḥ .

yastvaṃ bhavasi sadbuddhe sa bhavānastu satkṛtaḥ

||24||

hṛdayātsaṃparityajya sarvameva mahāmatiḥ .

yastiṣṭhati gatavyagraḥ sa muktaḥ parameśvaraḥ

||25||

samādhimatha karmāṇi mā karotu karotu vā .

hṛdayenāstasarvāstho mukta evottamāśayaḥ

||26||

naiṣkarmyeṇa na tasyārtho na tasyārtho'sti karmabhiḥ .

na samādhānajapyābhyāṃ yasya nirvāsanaṃ manaḥ

||27||

vicāritamalaṃ śāstraṃ ciramudgrāhitaṃ mithaḥ .

saṃtyaktavāsanānmaunādṛte nāstyuttamaṃ padam

||28||

dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakhilaṃ bhrāntvā bhrāntvā diśo daśa .

janāḥ katipayā eva yathāvastvavalokinaḥ

||29||

yadyadālokyate kiṃcitkaścidyattanna vidyate .

īpsitānīpsitādanyanna tatra yatate janaḥ

||30||

ye kecana samārambhā ye janasya kriyākramāḥ .

te sarve dehamātrārthamātmārthaṃ natu kiṃcana

||31||

pātāle brahmaloke ca svarge ca vasudhātale .

vyomni katipayā eva dṛśyante dṛṣṭadṛṣṭayaḥ

||32||

idaṃ heyamupādeyamidamityasadutthitau .

niścayau galitau yasya jñasyāsāvatidurlabhaḥ

||33||

karotu bhuvane rājyaṃ viśatvambhodamambu vā .

nātmalābhādṛte janturviśrāntimadhigacchati

||34||

ye mahāmatayaḥ santaḥ śūrāścendriyaśatruṣu .

janmajvaravināśāya ta upāsyā mahādhiyaḥ

||35||

sarvatra pañcabhūtāni ṣaṣṭhaṃ kiṃcinna vidyate .

pātāle bhūtale svarge ratimetu kva dhīradhīḥ

||36||

yuktyā vai carato jñasya saṃsāro goṣpadākṛtiḥ .

dūrasaṃtyaktayuktestu mahāmattārṇavopamaḥ

||37||

kadambagolakaistulyaṃ brahmāṇḍaṃ sphāracetasaḥ .

kiṃ prayacchati kiṃ bhuṃkte prāpte'sminsakalepi saḥ

||38||

etadarthamabuddhīnāṃ yanmahāsamarakriyāḥ .

tanmanye rāma dhikkāryaṃ dvandvalakṣakṣayāvaham

||39||

kalpamātreṇa kālena sumahāpelavodare .

tasminnapi hi yo nāśaḥ sarvādhiramahādhiyām

||40||

ātmano jñasya sargāderyanmanāgapi nodgatam .

tasmiñjagattraye prāpte kiṃ cidātmā balī bhavet

||41||

itaḥ śailaśatairvyāptā tatheto jalarāśibhiḥ .

kiyānasya bhuvo deho yenodāraṃ prapūrayet

||42||

na tadasti jagatyasminsapātālasurālaye .

yannāmātmavato jñasya kiṃcitkāryataraṃ bhavet

||43||

ekatāmanuyātasya vyomavadvitatasya ca .

svasthasyātmavato jñasya sthitasyātmanyacetasaḥ

||44||

śarīrajālanīhāradhūsarā śūnyakoṭarā .

śāntasaṃsārasubhagā trilokīvipulātaṭī

||45||

sphārabrahmāmalāmbhodhiphenāḥ sarve kulācalāḥ .

cidādityamahābhāsamṛgatṛṣṇājalaśriyaḥ

||46||

ātmatattvamahāmbhodhivīcayaḥ sargarājayaḥ .

anuttamapadāmbhodavṛṣṭayaḥ śāstradṛṣṭayaḥ

||47||

candrāgnitapanālokā ghaṭakāṣṭhādisannibhāḥ .

prakāśanīyāścidrūpatviṣo malakaṇāstathā

||48||

viharanti svamātmānaḥ saṃsāravanacāriṇaḥ .

kāmabhogolapagrāsamṛgā narasurāsurāḥ

||49||

asthikhaṇḍārgalāmūrdhapidhānāḥ snāyuśrṛṃkhalāḥ .

jagaddehā jarajjīvaraktamāṃsasamuvadgakāḥ

||50||

vanamālāmṛgā mugdhāḥ purasaṃcārasaṃsthitau .

bālabuddhivinodāya yojitāścarmaputrikāḥ

||51||

naivaṃvidhodāramanā manāgapi mahāmatiḥ .

na jñaścalati bhogaudhairmandavātairivācalaḥ

||52||

tasminkila pade rāma jñastiṣṭhati mahottame .

yasmiṃścandrārkadeśo'pi na pātālamiva sthitaḥ

||53||

yasyālokāllokapālāḥ samālokāḥ suvedinaḥ .

śarīraṃ pāntyayamiva paśyanmūḍhāḥ kṣapārṇave

||54||

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī .

apyabhyāsagatāḥ sphārahṛdayaṃ khamivāmbudāḥ

||55||

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rañjayantyamī .

markaṭā iva nṛtyanto gaurīlāsyārthinaṃ haram

||56||

na kecana jagadbhāvāstattvajñaṃ rajayantyamī .

prāktanapratibimbaśrī ratnaṃ kumbhagataṃ yathā

||57||

vajrārpitopamamasanmayamambubhaṅga-

tuṅgaṃ taraṅgakṛtabimbamivāvalokya .

lolāṃ tadīhitasukheṣu ratiṃ na yāti

tajjñaḥ kuśaivalalaveṣviva rājahaṃsaḥ

||58||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe pūrṇāśayasvarūpavarṇanaṃ nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ .. 57 ..