Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
iti siddhagaṇodgītā gītāḥ śrutvā mahīpatiḥ .
viṣādamājagāmāśu bhīrū raṇaravādiva
||1||jagāma parivāraṃ svamākarṣansvagṛhaṃ prati .
svatīravṛkṣānugataḥ saridogha ivārṇavam
||2||parivāramaśeṣeṇa visṛjya svaṃ svamālayam .
eka evārurohāgryaṃ gṛhamarka ivācalam
||3||tatra proḍḍayanālolakhagapakṣaticañcalāḥ .
ālokayaṃllokagatīrvilalāpedamākulaḥ
||4||hā kaṣṭamatikaṣṭāsu lokaloladaśāsvayam .
pāṣāṇeṣviva pāṣāṇā āluṭhāmi balādaham
||5||aparyantasya kālasya ko'pyaṃśo jīvyate mayā .
tasminbhāvaṃ nibadhnāmi dhiṅnāmadhamacetanam
||6||kiyanmātramidaṃ nāma rājyamājīvitaṃ mama .
kimetena vinā duḥkhaṃ tiṣṭhāmi hatadhīryathā
||7||ādāvante'pyananto'haṃ madhye pelavajīvitaḥ .
bālaścitrendunevāhaṃ kiṃ mudhā dhṛtimāsthitaḥ
||8||prapañcarahitenāhamindrajālena jālinā .
hā kaṣṭamatimuhyāmi kenāsmi parimohitaḥ
||9||yadvastu yacca vā ramyaṃ yadudāramakṛtrimam .
kiṃcittadiha nāstyeva kiṃniṣṭheha matirmama
||10||dūrasthamapyadūrasthaṃ yanme manasi vartate .
iti niścitya bāhyārthabhāvanāṃ saṃtyajāmyaham
||11||lokājavaṃ javībhāvaḥ salilāvartabhaṅguraḥ .
dṛṣṭo'dyāpi hi duḥkhāya keyamāsthā sukhaṃ prati
||12||pratyabdaṃ pratimāsaṃ ca pratyahaṃ ca pratikṣaṇam .
sukhāni duḥkhapiṇḍāni duḥkhāni tu punaḥ punaḥ
||13||parāmṛṣṭaṃ viśiṣṭaṃ hi dṛṣṭaṃ naṣṭaṃ na bhāvitam .
atrasthaṃ na tadastīha satāṃ yatrāstu saṃsthitiḥ
||14||adya ye mahatāṃ mūrdhni te dinairnipatantyadhaḥ .
hatacittamahattāyāṃ kaiṣā viśvastatā vata
||17||arajjureva baddho'hamapaṅko'smi kalaṅkitaḥ .
patitosmyuparisthopi hā mamātmanhatā sthitiḥ
||16||kasmādakasmānmohoyamāgato dhīmato'pi me .
asitaḥ pihitāloko bhāskarāgramivāmbudaḥ
||17||ka ime me mahābhogāḥ ka ime mama bāndhavāḥ .
bālo bhūtamayeneva saṃketenāhamākulaḥ
||18||svayameva nibadhnāmi jarāmaraṇarāgiṇīm .
kimimāmahameteṣu dhṛtimudvegakāriṇīm
||19||yātu tiṣṭhatu vā samyaṅ mamaitāṃ prati ko grahaḥ .
budbudaśrīrivaiṣā hi mithyaivetthamupasthitā
||20||te mahāvibhavā bhogāste santaḥ snigdhabāndhavāḥ .
sarvaṃ smṛtipathaṃ prāptaṃ vartamāne'pi kā dhṛtiḥ
||21||kva dhanāni mahīpānāṃ brahmaṇaḥ kva jaganti vā .
prāktanāni prayātāni keyaṃ viśvastatā mama
||22||gilitānīndralakṣāṇi budbudānīva vāriṇi .
māṃ jīvitanibaddhāsthaṃ vihasiṣyanti sādhavaḥ
||23||brahmaṇāṃ koṭayo yātā gatāḥ sargaparamparāḥ .
prayātāḥ pāṃsuvadbhūpāḥ kā dhṛtirmama jīvite
||24||saṃsārarātriduḥsvapne cetye dehamaye bhrame .
āsthāṃ cedanubadhnāmi tatremāṃ tu dhigasthitim
||25||ayaṃ so'hamiti vyarthakalpanā'satsvarūpiṇī .
ahaṃkārapiśācena kimajñavadahaṃ sthitaḥ
||26||hataṃ hatamidaṃ kasmādāyurātatayānayā .
paśyannapi na paśyāmi sūkṣmayā kālalekhayā
||27||pādapīṭhe kṛteśānāḥ śārṅgikrīḍanakandukāḥ .
kālakāpālikāgrastāḥ kimāsthe mayi valgasi
||28||ajasramupayāntyete yānti cādyāpi vāsarāḥ .
avinaṣṭaikasadvasturdṛṣṭo nādyāpi vāsaraḥ
||29||sārasāḥ sarasīvaite sarvasmiñjanacetasi .
bhogā eva sphurantyantarna tu svapadadṛṣṭayaḥ
||30||kaṣṭātkaṣṭataraṃ prāpto duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ .
adyāpi na viraktosmi hā dhiṅmāmadhamāśayam
||31||yeṣu yeṣu dṛḍhā baddhā bhāvanā bhavyavastuṣu .
tāni tāni vinaṣṭāni dṛṣṭāni kimihottamam
||32||yanmadhye yacca paryante yadāpāte manoramam .
sarvamevāpavitraṃ tadvināśāmedhyadūṣitam
||33||yeṣu yeṣu padārtheṣu dhṛtiṃ badhnāti mānavaḥ .
teṣu teṣveva tasyāyaṃ dṛṣṭo nāśodayo bhṛśam
||34||śvaḥśvaḥ pāpīyasīmeṣa śvaḥśvaḥ krūratarāmapi .
śvaḥśvaḥ svedakarīmeti daśāmiha jaḍo janaḥ
||35||ajñānaikahato bālye yauvane madanāhataḥ .
śeṣe kalatracintārtaḥ kiṃ karoti kadā jaḍaḥ
||36||āgamāpāyi virasaṃ daśāvaiṣamyadūṣitam .
asārasāraṃ saṃsāraṃ kiṃ tatpaśyati durmatiḥ
||37||rājasūyāśvamedhādyairiṣṭvā yajñaśatairapi .
mahākalpāntamapyaṃśaṃ svargaṃ prāpnoti nādhikam
||38||ko'sau svargo'sti bhūmau vā pātāle vā pradeśakaḥ .
na yatrābhibhavantyetā durbhramarya ivāpadaḥ
||39||nijacetovilavyālāḥ śarīrasthalapallavāḥ .
ādhayo vyādhayaścaite nivāryante kathaṃ kila
||40||sato'sattā sthitā mūrdhni mūrdhni ramyeṣvaramyatā .
sukheṣu mūrdhni duḥkhāni kimekaṃ saṃśrayāmyaham
||41||jāyante ca mriyante ca prākṛtāḥ kṣudrajantavaḥ .
dharā taireva nīrandhrā durlabhāḥ sādhusādhavaḥ
||42||nīlotpalālinayanāḥ paramapremabhūṣaṇāḥ .
hāsāyaiva vilāsinyaḥ kṣaṇabhaṅgitayā sthitāḥ
||43||yeṣāṃ nimeṣaṇonmeṣairjagatāṃ pralayodayau .
tādṛśāḥ puruṣāḥ santi mādṛśāṃ gaṇanaiva kā
||44||santi ramyatarādramyāḥ susthirādapi susthirāḥ .
cintāparyavasāneyaṃ padārthaśrīḥ kimīhase
||45||saṃpadaśca vicitrā yāstāśceccittena saṃmatāḥ .
tattā api mahārambhā hanta manye mahāpadaḥ
||46||āpado'pi vicitrā yāstāścenmanasi saṃmatāḥ .
tattā api mahārambhā manye manasi saṃpadaḥ
||47||manomātravivarte'smiñjagatyabdhīndubhaṅgure .
mamedamityapūrveyaṃ kutastyā'kṣaramālikā
||48||kākatālīyayogena saṃpannāyāṃ jagatsthitau .
dhūrtena kalpitā vyarthaṃ heyopādeyabhāvanā
||4||iyattācchinnataptāsu sukhanāmnīṣu dṛṣṭiṣu .
kāsvetāsvanurakto'smi pataṅgo'gniśikhāsviva
||50||varamekāntadāheṣu luṭhanaṃ rauravāgniṣu .
natvālūnavivartāsu sthitaṃ saṃsāravṛttiṣu
||51||saṃsāra eva duḥkhānāṃ sīmānta iti kathyate .
tanmadhyapatite dehe sukhamāsādyate katham
||52||akṛtrimamahāduḥkhe saṃsāre ye vyavasthitāḥ .
ta ete'nyāni duḥkhāni jānate madhurāṇyalam
||53||ahamapyadhamotkṛṣṭakāṣṭhaloṣṭasamasthitiḥ .
ajñairevāgataḥ sāmyaṃ paramāmṛṣṭavastubhiḥ
||54||sahasrāṅkuraśākhātmaphalapallavaśālinaḥ .
asya saṃsāravṛkṣasya mano mūlamahāṅkuraḥ
||55||saṃkalpameva tanmanye saṃkalpopaśamena tat .
śoṣayāmi yathā śoṣameti saṃsārapādapaḥ
||55||ākāramātraramyāsu manomarkaṭavṛttiṣu .
parijñātāsvihādyaiva na rame nāśanīṣvaham
||57||āśāpāśaśataprotāḥ pātotpātopatāpadāḥ .
saṃsāravṛttayo bhuktā idānīṃ viśramāmyaham
||58||hā hato'smi vinaṣṭo'smi mṛto'smīti punaḥpunaḥ .
śocitaṃ gatamevāhamidānīṃ nānurodimi
||59||prabuddho'smi prahṛṣṭo'smi dṛṣṭaścoro'yamātmanaḥ .
mano nāma nihanmyenaṃ manasāsmi ciraṃ hataḥ
||60||etāvantamimaṃ kālaṃ manomuktāphalaṃ mama .
aviddhamāsīdadhunā viddhaṃ tu guṇamarhati
||61||manastuṣārakaṇikā vivekārkātapena me .
cirapravṛttaye nūnamacirāllayameṣyati
||62||vividhaiḥ sādhubhiḥ siddhairahaṃ sādhu prabodhitaḥ .
ātmānamanugacchāmi paramānandasādhanam
||63||ātmānaṃ maṇimekānte labdhvaivālokayansukham .
tiṣṭhāmyastamitānyehaḥ śāradīvācale'mbudaḥ
||64||ayamahamidamātataṃ mameti
sphuritamapāsya balādasatyamantaḥ .
ripumatibalinaṃ mano nihatya
praśamamupaimi namo'stu te viveka
||65||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo. upaśamaprakaraṇe janakavitarko nāma navamaḥ sargaḥ .. 9 ..