Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
baliruvāca .
kenopāyena balavānsa tāta parijīyate .
ko'sāvatimahāvīryaḥ sarvaṃ prakathayāśu me
||1||virocana uvāca .
mantriṇastasya tanaya nityājeyasthiterapi .
śrṛṇu vacmi susādhatvaṃ yenāsau parijīyate
||2||putra yuktyā gṛhīto'sau kṣaṇādāyāti vaśyatām .
yuktiṃ vinā dahatyeṣa āśīviṣa ivoddhataḥ
||3||bālavallālayitvainaṃ yuktyā niyamayanti ye .
rājānaṃ taṃ samālokya padamāsādayanti te
||4||dṛṣṭe tasminmahīpāle sa mantrī vaśameti ca .
tasmiṃśca mantriṇyākrānte sa rājā dṛśyate punaḥ
||5||yāvanna dṛṣṭo rājāsau tāvanmantrī na jīyate .
mantrī ca yāvanna jitastāvadrājā na dṛśyate
||6||rājanyadṛṣṭe durmantrī sa duḥkhāya phalatyati .
mantriṇyanirjite rājā so'tyantaṃ yātyadṛśyatām
||7||abhyāsenobhayaṃ tasmātsamameva samārabhet .
rājasaṃdarśanaṃ tasya mantriṇaśca parājayam
||8||pauruṣeṇa prayatnena svabhyāsena śanaiḥśanaiḥ .
dvayaṃ saṃpādya yatnena deśamāpnoṣi taṃ śubham
||9||tvamabhyāse phalībhūte taṃ deśamabhigacchasi .
yadi daityendra tadbhūyo manāgapi na śocasi
||10||saṃśāntasakalāyāsā nityapramuditāśayāḥ .
sādhavastatra tiṣṭhanti praśāntāśeṣasaṃśayāḥ
||11||śrṛṇu kaḥ putra deśo'sau sarvaṃ prakaṭayāmi te .
deśanāmnā mayoktaste mokṣaḥ sakaladuḥkhahā
||12||rājā tu tatra bhagavānātmā sarvapadātigaḥ .
tena mantrī kṛtaḥ prājño mano nāma mahāmate
||13||manoniṣṭhatayā viśvamidaṃ pariṇatiṃ gatam .
ghaṭatveneva mṛtpiṇḍo dhūmo'mbudatayaiva ca
||14||tasmiñjite jitaṃ sarvaṃ sarvamāsāditaṃ bhavet .
durjayaṃ tadvijānīyātyuktyaiva parijīyate
||15||baliruvāca .
yā yuktirbhagavaṃstasya cittasyākramaṇe sphuṭam .
tāṃ me kathaya tattāvadyathā jeṣyāmi dāruṇam
||16||virocana uvāca .
viṣayānprati bhoḥ putra sarvāneva hi sarvathā .
anāsthā paramā hyeṣā sā yuktirmanaso jaye
||17||eṣaiva paramā yuktiranayaiva mahāmadaḥ .
svamanomattamātaṅgo drāgityevāvadamyate
||18||eṣā hyatyantaduṣprāpā suprāpā ca mahāmate .
anabhyastātiduṣprāpā svabhyastā prāpyate sukham
||19||kramādabhyasyamānaiṣā viṣayāratirātmaja .
sarvataḥ sphuṭatāmeti sekasiktā latā yathā
||20||nāsādyate hyanabhyastā kāṃkṣatāpi śaṭhātmanā .
putra śālirivāvyuptā tasmādenāṃ samāhara
||21||tāvadbhramanti duḥkheṣu saṃsārāvaṭavāsinaḥ .
viratiṃ viṣayeṣvete yāvannāyānti dehinaḥ
||22||abhyāsena vinā kaścinnāpnoti viṣayāratim .
apyatyantabalo dehī deśāntaramivāgatiḥ
||23||dhyeyatyāgamato'jasraṃ dhyāyatā dehadhāriṇā .
bhogeṣvaratirabhyāsādvṛddhiṃ neyā latā yathā
||24||puruṣārthādṛte putra neha saṃprāpyate śubham .
kriyāphalaṃ pariprāptuṃ harṣāmarṣavivarjitam
||25||daivamityucyate loke na daivaṃ dehavatkvacit .
avaśyaṃ bhavitavyākhyā svehayā niyatiśca yā
||26||ucyate daivaśabdena sā naraireva netaraiḥ .
yadyasyeha yadā yatra saṃpannaṃ samatāṃ gatam
||27||harṣāmarṣavināśāya taddaivamiti kathyate .
daivaṃ niyatirūpaṃ ca pauruṣeṇopajīyate
||28||samyagjñānavilāsena mṛgatṛṣṇābhramo yathā .
yathā saṃkalpyate yadyatpauruṣeṇa tathaiva tat
||29||phalavattāgṛhītatve phalavattāsukhapradam .
kartā no mana eveha yatkalpayati tattathā
||30||niyatiṃ yādṛśīmetatsaṃkalpayati sā tathā .
niyatāniyatānkāṃścidarthānaniyatānapi
||31||karoti cittaṃ tenaitaccittaṃ niyatiyojakam .
niyatyāṃ niyatiṃ kurvankadācitsvārthanāmikām
||32||sphuratyasmiñjagatkośe jīvo vyomnīva mārutaḥ .
niyatyā vihitaṃ kurvankadācinniyatiṃ caraḥ
||33||saṃjñārthaṃ rūḍhaniyatiśabdaḥ sphurati sānuvat .
tasmādyāvanmanastāvanna daivaṃ niyatirna ca
||34||manasyastaṃgate sādho yadbhavatyastu tattathā .
jīvo hi puruṣo jātaḥ pauruṣeṇa sa yadyathā
||39||saṃkalpayati loke'smiṃstattathā tasya nānyathā .
puruṣārthādṛte putra na kiṃcidiha vidyate
||36||paraṃ pauruṣamāśritya bhogeṣvaratimāharet .
na bhogeṣvaratiryāvajjāyate bhavanāśanī
||37||na parā nirvṛtistāvatprāpyate jayadāyinī .
viṣayeṣu ratiryāvatsthitā saṃmohakāriṇī
||38||tāvadbhavadaśādolā vilolāndolanasthitiḥ .
abhyāsena vinā putra na kadācana duḥkhadā
||39||bhogabhogibharaprotā kadāśā vinivartate
||40||baliruvāca
bhogeṣvaratirevāntaḥ kathaṃ sarvāsureśvara .
sthitimāyāti jīvasya dīrghajīvitadāyinī
||41||virocana uvāca .
ātmāvalokanalatā phalinī phalati sphuṭam .
jīvasya bhogeṣvaratiṃ śaradīva mahālatā
||42||ātmāvalokanenaiṣā viṣayāratiruttamā .
hṛdaye sthitimāyāti śrīrivāmbhojakoṭare
||43||tasmātprajñānikāṣeṇa vicāreṇāticāruṇā .
devamālokayedbhogādratiṃ cāvaharetsamam
||44||cittasya bhogairdvau bhāgau śāstreṇaikaṃ prapūrayet .
guruśuśrūṣayā caikamavyutpannasya satkrame
||45||kiṃcidvyutpattiyuktasya bhāgaṃ bhogaiḥ prapūrayet .
guruśuśrūṣayā bhāgau bhāgaṃ śāstrārthacintayā
||46||vyutpattimanuyātasya pūrayeccetaso'nvaham .
dvau bhāgau śāstravairāgyairdvau dhyānagurupūjayā
||47||sādhutāmāgato jīvo yogyo jñānakathākrame .
nirmalākṛtirādatte paṭa uttamarañjanām
||48||śanaiḥ śanairlālanīyaṃ yuktibhiḥ pāvanoktibhiḥ .
śāstrārthapariṇāmena pālayeccittabālakam
||49||pare pariṇataṃ jñāne śithilībhūtadurgraham .
jyotsnā'hīnasphaṭikavaccetaḥ śītaṃ virājate
||50||prajñayā parayā ṛjvyā bhogānāmīśvarasya ca .
samamevātha dehasya rūpamāśvavalokayet
||51||prajñāvicāravaśataḥ samameva sadā suta .
ātmāvalokanaṃ tṛṣṇāsaṃtyāgaṃ ca samāharet
||52||paradṛṣṭau vitṛṣṇatvaṃ tṛṣṇābhāve ca dṛkparā .
ete mithaḥ sthite dṛṣṭī tejodīpadaśe yathā
||53||bhogapūge gatāsvāde dṛṣṭe deve parāvare .
pare brahmaṇi viśrāntiranantodeti śāśvatī
||54||viṣayākalitānandamanantodeti nirvṛtiḥ .
na kadācana jīvānāmātmaviśravaṇādṛte
||55||yajñadānatapastīrthasevābhirjāyate sukham .
na tapobhirna dānena na tīrthairapi jāyate
||56||bhogeṣu viratirjantoḥ svabhāvālokanādṛte .
kayācidapi no yuktyā buddhirātmāvalokane
||57||svaprayatnādṛte puṃsaḥ śreyase saṃpravartate .
bhogasaṃtyāgasaṃprāptaparamārthādṛte suta
||58||na brahmapadaviśrāntisukhamāsādyate param .
ābrahmastambaparyante jagatyasminna kutracit .. '
||59||tadvadāśvasyate bhāte parame kāraṇe yathā .
pauruṣaṃ yatnamāśritya daivaṃ kṛtvā sudūrataḥ
||60||bhogānvigarhayetprājñaḥ śreyodvāradṛḍhārgalān .
prauḍhāyāṃ bhogagarhāyāṃ vicāra upajāyate
||61||vṛddhāyāṃ prāvṛṣi śrīmāṃśaratkāla ivāmalaḥ .
vicāro bhogagarhāto vicārādbhogagarhaṇam
||62||anyonyamete pūryete samudrajaladāviva .
bhogagarhāvicāraśca svātmālokaśca śāśvataḥ
||63||anyonyaṃ sādhayantyarthaṃ susnigdhāḥ suhṛdo yathā .
pūrvaṃ daivamanādṛtya pauruṣeṇa prayatnataḥ
||64||dantairdantānprasaṃpīḍya bhogeṣvaratimāharet .
deśācārāviruddhena bāndhavaikamatena ca
||65||pauruṣeṇa krameṇādau dhanāni samupārjayet .
dhanairabhyāharedbhavyānsujanānguṇaśālinaḥ
||66||pravartate samāsaṅgātteṣāṃ bhogavigarhaṇā .
tato vicārastadanu jñānaṃ śāstrārthasaṃgrahaḥ
||67||tataḥ krameṇa paramapadaprāptiḥ prajāyate .
yadā tūparate kāle viṣayebhyo viramyase
||68||tadā vicāravaśataḥ paramaṃ padameṣyasi .
samyakprāpsyasi viśrāntimātmanyatyantapāvane
||69||na punaḥ kalpanāpaṅke duḥkhāya nipatiṣyasi .
sthitāpi nāsthā te śuddha namaste'stu sadāśiva
||70||deśakrameṇa dhanamalpavigarhaṇena
tenāṅga sādhujanamarjaya mānapūrvam .
tatsaṃgamotthaviṣayādyavahelanena
samyagvicāravibhavena tavātmalābhaḥ
||71||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittavicikitsāyogopadeśo nāma caturviṃśaḥ sargaḥ ..24..