मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 24

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 24

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

baliruvāca .

kenopāyena balavānsa tāta parijīyate .

ko'sāvatimahāvīryaḥ sarvaṃ prakathayāśu me

||1||

virocana uvāca .

mantriṇastasya tanaya nityājeyasthiterapi .

śrṛṇu vacmi susādhatvaṃ yenāsau parijīyate

||2||

putra yuktyā gṛhīto'sau kṣaṇādāyāti vaśyatām .

yuktiṃ vinā dahatyeṣa āśīviṣa ivoddhataḥ

||3||

bālavallālayitvainaṃ yuktyā niyamayanti ye .

rājānaṃ taṃ samālokya padamāsādayanti te

||4||

dṛṣṭe tasminmahīpāle sa mantrī vaśameti ca .

tasmiṃśca mantriṇyākrānte sa rājā dṛśyate punaḥ

||5||

yāvanna dṛṣṭo rājāsau tāvanmantrī na jīyate .

mantrī ca yāvanna jitastāvadrājā na dṛśyate

||6||

rājanyadṛṣṭe durmantrī sa duḥkhāya phalatyati .

mantriṇyanirjite rājā so'tyantaṃ yātyadṛśyatām

||7||

abhyāsenobhayaṃ tasmātsamameva samārabhet .

rājasaṃdarśanaṃ tasya mantriṇaśca parājayam

||8||

pauruṣeṇa prayatnena svabhyāsena śanaiḥśanaiḥ .

dvayaṃ saṃpādya yatnena deśamāpnoṣi taṃ śubham

||9||

tvamabhyāse phalībhūte taṃ deśamabhigacchasi .

yadi daityendra tadbhūyo manāgapi na śocasi

||10||

saṃśāntasakalāyāsā nityapramuditāśayāḥ .

sādhavastatra tiṣṭhanti praśāntāśeṣasaṃśayāḥ

||11||

śrṛṇu kaḥ putra deśo'sau sarvaṃ prakaṭayāmi te .

deśanāmnā mayoktaste mokṣaḥ sakaladuḥkhahā

||12||

rājā tu tatra bhagavānātmā sarvapadātigaḥ .

tena mantrī kṛtaḥ prājño mano nāma mahāmate

||13||

manoniṣṭhatayā viśvamidaṃ pariṇatiṃ gatam .

ghaṭatveneva mṛtpiṇḍo dhūmo'mbudatayaiva ca

||14||

tasmiñjite jitaṃ sarvaṃ sarvamāsāditaṃ bhavet .

durjayaṃ tadvijānīyātyuktyaiva parijīyate

||15||

baliruvāca .

yā yuktirbhagavaṃstasya cittasyākramaṇe sphuṭam .

tāṃ me kathaya tattāvadyathā jeṣyāmi dāruṇam

||16||

virocana uvāca .

viṣayānprati bhoḥ putra sarvāneva hi sarvathā .

anāsthā paramā hyeṣā sā yuktirmanaso jaye

||17||

eṣaiva paramā yuktiranayaiva mahāmadaḥ .

svamanomattamātaṅgo drāgityevāvadamyate

||18||

eṣā hyatyantaduṣprāpā suprāpā ca mahāmate .

anabhyastātiduṣprāpā svabhyastā prāpyate sukham

||19||

kramādabhyasyamānaiṣā viṣayāratirātmaja .

sarvataḥ sphuṭatāmeti sekasiktā latā yathā

||20||

nāsādyate hyanabhyastā kāṃkṣatāpi śaṭhātmanā .

putra śālirivāvyuptā tasmādenāṃ samāhara

||21||

tāvadbhramanti duḥkheṣu saṃsārāvaṭavāsinaḥ .

viratiṃ viṣayeṣvete yāvannāyānti dehinaḥ

||22||

abhyāsena vinā kaścinnāpnoti viṣayāratim .

apyatyantabalo dehī deśāntaramivāgatiḥ

||23||

dhyeyatyāgamato'jasraṃ dhyāyatā dehadhāriṇā .

bhogeṣvaratirabhyāsādvṛddhiṃ neyā latā yathā

||24||

puruṣārthādṛte putra neha saṃprāpyate śubham .

kriyāphalaṃ pariprāptuṃ harṣāmarṣavivarjitam

||25||

daivamityucyate loke na daivaṃ dehavatkvacit .

avaśyaṃ bhavitavyākhyā svehayā niyatiśca yā

||26||

ucyate daivaśabdena sā naraireva netaraiḥ .

yadyasyeha yadā yatra saṃpannaṃ samatāṃ gatam

||27||

harṣāmarṣavināśāya taddaivamiti kathyate .

daivaṃ niyatirūpaṃ ca pauruṣeṇopajīyate

||28||

samyagjñānavilāsena mṛgatṛṣṇābhramo yathā .

yathā saṃkalpyate yadyatpauruṣeṇa tathaiva tat

||29||

phalavattāgṛhītatve phalavattāsukhapradam .

kartā no mana eveha yatkalpayati tattathā

||30||

niyatiṃ yādṛśīmetatsaṃkalpayati sā tathā .

niyatāniyatānkāṃścidarthānaniyatānapi

||31||

karoti cittaṃ tenaitaccittaṃ niyatiyojakam .

niyatyāṃ niyatiṃ kurvankadācitsvārthanāmikām

||32||

sphuratyasmiñjagatkośe jīvo vyomnīva mārutaḥ .

niyatyā vihitaṃ kurvankadācinniyatiṃ caraḥ

||33||

saṃjñārthaṃ rūḍhaniyatiśabdaḥ sphurati sānuvat .

tasmādyāvanmanastāvanna daivaṃ niyatirna ca

||34||

manasyastaṃgate sādho yadbhavatyastu tattathā .

jīvo hi puruṣo jātaḥ pauruṣeṇa sa yadyathā

||39||

saṃkalpayati loke'smiṃstattathā tasya nānyathā .

puruṣārthādṛte putra na kiṃcidiha vidyate

||36||

paraṃ pauruṣamāśritya bhogeṣvaratimāharet .

na bhogeṣvaratiryāvajjāyate bhavanāśanī

||37||

na parā nirvṛtistāvatprāpyate jayadāyinī .

viṣayeṣu ratiryāvatsthitā saṃmohakāriṇī

||38||

tāvadbhavadaśādolā vilolāndolanasthitiḥ .

abhyāsena vinā putra na kadācana duḥkhadā

||39||

bhogabhogibharaprotā kadāśā vinivartate

||40||

baliruvāca

bhogeṣvaratirevāntaḥ kathaṃ sarvāsureśvara .

sthitimāyāti jīvasya dīrghajīvitadāyinī

||41||

virocana uvāca .

ātmāvalokanalatā phalinī phalati sphuṭam .

jīvasya bhogeṣvaratiṃ śaradīva mahālatā

||42||

ātmāvalokanenaiṣā viṣayāratiruttamā .

hṛdaye sthitimāyāti śrīrivāmbhojakoṭare

||43||

tasmātprajñānikāṣeṇa vicāreṇāticāruṇā .

devamālokayedbhogādratiṃ cāvaharetsamam

||44||

cittasya bhogairdvau bhāgau śāstreṇaikaṃ prapūrayet .

guruśuśrūṣayā caikamavyutpannasya satkrame

||45||

kiṃcidvyutpattiyuktasya bhāgaṃ bhogaiḥ prapūrayet .

guruśuśrūṣayā bhāgau bhāgaṃ śāstrārthacintayā

||46||

vyutpattimanuyātasya pūrayeccetaso'nvaham .

dvau bhāgau śāstravairāgyairdvau dhyānagurupūjayā

||47||

sādhutāmāgato jīvo yogyo jñānakathākrame .

nirmalākṛtirādatte paṭa uttamarañjanām

||48||

śanaiḥ śanairlālanīyaṃ yuktibhiḥ pāvanoktibhiḥ .

śāstrārthapariṇāmena pālayeccittabālakam

||49||

pare pariṇataṃ jñāne śithilībhūtadurgraham .

jyotsnā'hīnasphaṭikavaccetaḥ śītaṃ virājate

||50||

prajñayā parayā ṛjvyā bhogānāmīśvarasya ca .

samamevātha dehasya rūpamāśvavalokayet

||51||

prajñāvicāravaśataḥ samameva sadā suta .

ātmāvalokanaṃ tṛṣṇāsaṃtyāgaṃ ca samāharet

||52||

paradṛṣṭau vitṛṣṇatvaṃ tṛṣṇābhāve ca dṛkparā .

ete mithaḥ sthite dṛṣṭī tejodīpadaśe yathā

||53||

bhogapūge gatāsvāde dṛṣṭe deve parāvare .

pare brahmaṇi viśrāntiranantodeti śāśvatī

||54||

viṣayākalitānandamanantodeti nirvṛtiḥ .

na kadācana jīvānāmātmaviśravaṇādṛte

||55||

yajñadānatapastīrthasevābhirjāyate sukham .

na tapobhirna dānena na tīrthairapi jāyate

||56||

bhogeṣu viratirjantoḥ svabhāvālokanādṛte .

kayācidapi no yuktyā buddhirātmāvalokane

||57||

svaprayatnādṛte puṃsaḥ śreyase saṃpravartate .

bhogasaṃtyāgasaṃprāptaparamārthādṛte suta

||58||

na brahmapadaviśrāntisukhamāsādyate param .

ābrahmastambaparyante jagatyasminna kutracit .. '

||59||

tadvadāśvasyate bhāte parame kāraṇe yathā .

pauruṣaṃ yatnamāśritya daivaṃ kṛtvā sudūrataḥ

||60||

bhogānvigarhayetprājñaḥ śreyodvāradṛḍhārgalān .

prauḍhāyāṃ bhogagarhāyāṃ vicāra upajāyate

||61||

vṛddhāyāṃ prāvṛṣi śrīmāṃśaratkāla ivāmalaḥ .

vicāro bhogagarhāto vicārādbhogagarhaṇam

||62||

anyonyamete pūryete samudrajaladāviva .

bhogagarhāvicāraśca svātmālokaśca śāśvataḥ

||63||

anyonyaṃ sādhayantyarthaṃ susnigdhāḥ suhṛdo yathā .

pūrvaṃ daivamanādṛtya pauruṣeṇa prayatnataḥ

||64||

dantairdantānprasaṃpīḍya bhogeṣvaratimāharet .

deśācārāviruddhena bāndhavaikamatena ca

||65||

pauruṣeṇa krameṇādau dhanāni samupārjayet .

dhanairabhyāharedbhavyānsujanānguṇaśālinaḥ

||66||

pravartate samāsaṅgātteṣāṃ bhogavigarhaṇā .

tato vicārastadanu jñānaṃ śāstrārthasaṃgrahaḥ

||67||

tataḥ krameṇa paramapadaprāptiḥ prajāyate .

yadā tūparate kāle viṣayebhyo viramyase

||68||

tadā vicāravaśataḥ paramaṃ padameṣyasi .

samyakprāpsyasi viśrāntimātmanyatyantapāvane

||69||

na punaḥ kalpanāpaṅke duḥkhāya nipatiṣyasi .

sthitāpi nāsthā te śuddha namaste'stu sadāśiva

||70||

deśakrameṇa dhanamalpavigarhaṇena

tenāṅga sādhujanamarjaya mānapūrvam .

tatsaṃgamotthaviṣayādyavahelanena

samyagvicāravibhavena tavātmalābhaḥ

||71||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittavicikitsāyogopadeśo nāma caturviṃśaḥ sargaḥ ..24..