मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 11

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 11

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

punaḥpunaridaṃ rāma prabodhārthaṃ mayocyate .

abhyāsena vinā sādho nābhyudetyātmabhāvanā

||1||

ajñānametadbalavadavidyetaranāmakam .

janmāntarasahasrotthaṃ ghanaṃ sthitimupāgatam

||2||

sabāhyābhyantaraṃ sarvairindriyairanubhūyate .

bhāvābhāveṣu dehasya tenātighanatāṃ gatam

||3||

ātmajñānaṃ tu sarveṣāmindriyāṇāmagocaram .

sattāṃ kevalamāyāti manaḥṣaṣṭhendriyakṣaye

||4||

prollaṅghayendriyajāṃ vṛttiṃ yatsthitaṃ tatkathaṃ kila .

yāti pratyakṣatāṃ jantoḥ pratyakṣātītavṛttimat

||5||

tvamavidyālatāmetāṃ prarūḍhāṃ hṛdayadrume .

jñānābhyāsavilāsāsipātaiśchindhi svasiddhaye

||6||

yathā viharati jñātajñeyo janakabhūpatiḥ .

ātmajñānābhyāsaparastathā vihara rāghava

||7||

niścayo'yamabhūttasya kāryākāryavihāriṇaḥ .

jāgratastiṣṭhato vāpi tajjñānāṃ tena satyatā

||8||

niścayena hariryena vividhācārakāriṇā .

yoniṣvavataratyurvyāṃ tattajjñatvamudāhṛtam

||9||

niścayo yastrinetrasya kāntayā saha tiṣṭhataḥ .

brahmaṇo vāpyarāgasya sa te bhavatu rāghava

||10||

yo niścayaḥ suragurorvākpaterbhārgavasya ca .

divākarasya śaśinaḥ pavanasyānalasya ca

||11||

nāradasya pulastyasya mama cāṅgirasastathā .

pracetaso bhṛgoścaiva kratoratreḥ śukasya ca

||12||

anyeṣāmeva viprendra rājarṣīṇāṃ ca rāghava .

yo niścayo vimuktānāṃ jīvatāṃ te bhavatvasau

||13||

śrīrāma uvāca .

yenaite bhagavandhīrā niścayena mahādhiyaḥ .

viśokāḥ saṃsthitāstanme brahmanprabrūhi tattvataḥ

||14||

śrīvasiṣṭha uvāca .

rājaputra mahābāho viditākhilavedya he .

sphuṭaṃ śrṛṇu yathā pṛṣṭamayameṣāṃ hi niścayaḥ

||15||

yadidaṃ kiṃcidābhogi jagajjālaṃ pradṛśyate .

tatsarvamamalaṃ brahma bhavatyetadvyavasthitam

||16||

brahma cidbrahma bhuvanaṃ brahma bhūtaparamparāḥ .

brahmāhaṃ brahma macchatrurbrahma sanmitrabāndhavāḥ

||17||

brahma kālatrayaṃ tacca brahmaṇyeva vyavasthitam .

taraṅgamālayāmbhodhiryathātmani vivardhate

||18||

tathā padārthalakṣmyetthamidaṃ brahma vivardhate .

gṛhyate brahmaṇā brahma bhujyate brahma brahmaṇā

||19||

brahma brahmaṇi bṛṃhābhirbrahmaśaktyeva bṛṃhati .

brahma macchatrurūpaṃ me brahmaṇo'priyakṛdyadi

||20||

tadbrahmaṇi brahmaniṣṭhaṃ kimanyatkasyacitkṛtam .

rāgādīnāmavasthānaṃ kalpitānāṃ khavṛkṣavat

||21||

asaṃkalpena naṣṭānāṃ kaḥ prasaṅgo'tra vardhate .

brahmaṇyeva hi sarvasmiṃścaraṇaspandanādikam

||22||

sphurati brahma sakalaṃ sukhitāduḥkhite kutaḥ .

brahma brahmaṇi saṃtṛptaṃ brahma brahmaṇi saṃsthitam

||23||

sphurati brahmaṇi brahma nāhamasmītarātmakaḥ .

ghaṭo brahma paṭo brahma brahmāhamidamātatam

||24||

ato rāgavirāgāṇāṃ mṛṣeva kalaneha kā .

maraṇabrahmaṇi svairaṃ dehabrahmaṇi saṃgate

||25||

duḥkhitānāma kaiva syādrajjusarpabhramopamā .

saṃbhogādau sukhaṃ brahmaṇyāsthite dehabrahmaṇi

||26||

saṃpannametanma iti mudhā syātkalanā kutaḥ .

vīcyambhasoḥ spandavatorna tvanyadambuno yathā

||27||

tvattāmatte tathā na sto brahmaṇi spandarūpiṇi .

yathāvartamṛte toye na kiṃcinmriyate kvacit

||28||

mṛtibrahmatvamāyāte dehabrahmaṇi vai tathā .

yathā calācale toye tvattāmatte na tiṣṭhataḥ

||29||

tathā jaḍājaḍe rūpe na sthite paramātmani .

kaṭakatvaṃ yathā hemno yathāvarto jalasya ca

||30||

tadatadbhāvarūpeyaṃ tathā prakṛtirātmanaḥ .

idaṃ hi jīvabhūtātma jaḍarūpamidaṃ bhavet

||31||

ityajñānātmano moho naca jñānātmanaḥ kvacit .

ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat

||32||

andhaṃ bhuvanamandhasya prakāśaṃ tu sacakṣuṣaḥ .

jagadekātmakaṃ jñasya mūrkhasyātīva duḥkhadam

||33||

śiśoriva sphuradyakṣā niśā puṃsastu kevalā .

asminbrahmaghaṭe nityamekasminsarvataḥ sthite

||34||

na kiṃcinmriyate nāma na ca kiṃcana jīvati .

yathollāsavilāseṣu na naśyati na jāyate

||35||

taraṅgādimahāmbhodhau bhūtavṛndaṃ tathātmani .

idaṃ nāstīdamastīti bhrāntirnāmātmanātmani

||36||

śaktirnirhetukaivāntaḥ sphurati sphaṭikāṃśuvat .

jagacchaktyātmanātmaiva brahma svātmani saṃsthitam

||37||

taraṅgakaṇajālena payasīva payo ghanam .

śarīranāśena kathaṃ brahmaṇo mṛtadhīrbhavet

||38||

brahmaṇo vyatiriktaṃ hi na śarīrādi vidyate .

payaso vyatirekeṇa taraṅgādi mahārṇave

||39||

yaḥ kaṇo yā ca kaṇikā yā vīciryastaraṅgakaḥ .

yaḥ pheno yā ca laharī tadyathā vāri vāriṇi

||40||

yo deho yā ca kalanā yaddṛśyaṃ yau kṣayākṣayau .

yā bhāvaracanā yo'rthastayā tadbrahma brahmaṇi

||41||

saṃsthānaracanā citrā brahmaṇaḥ kanakādiva .

nānyarūpā vimūḍhānāṃ mṛṣaiva dvitvabhāvanā

||42||

mano buddhirahaṃkārastanmātrāṇīndriyāṇi ca .

brahmaiva sarvaṃ nānātma sukhaṃ duḥkhaṃ na vidyate.

||43||

ayaṃ so'hamidaṃ cittamityādyarthotthayā girā .

śabdapratiśraveṇādrāvivātmātmani jṛmbhate

||44||

brahmaivājñātamajñatvamabhyāgatamiva sthitam .

tathā hi dṛśyate svapne cetasātmātmanātmanaḥ

||45||

abhāvitaṃ brahmatayā brahmājñānamalaṃ bhavet .

abhāvitaṃ hematayā yathā hema ca mṛdbhavet

||46||

svayaṃ prabhurmahātmaiva brahma brahmavido viduḥ .

aparijñātamajñānamajñānāmiti kathyate

||47||

jñātaṃ brahmatayā brahma brahmaiva bhavati kṣaṇāt .

jñātaṃ hematayā hema hemaiva bhavati kṣaṇāt

||48||

brahmātmā sarvaśaktirhi tadyathā bhāvayatyalam .

nirhetukaḥ svayaṃ śaktyā tattathāśu prapaśyati

||49||

akarmakartṛkaraṇamakāraṇamanāmayam .

svayaṃprabhuṃ mahātmānaṃ brahma brahmavido viduḥ

||50||

aparijñātamajñānāmajñānamiti kathyate .

parijñātaṃ bhavejjñānamajñānaparināśanam

||51||

bandhurevāparijñāto hyabandhuriti kathyate

parijñāto bhavedbandhurabandhubhramanāśanāt

||52||

idaṃ tvayuktamityantarjñāte sodeti bhāvanā .

yasmādayuktādvairasyādyayā kila virajyate

||93||

dvaitaṃ tvasatyamityantarjñāte sodeti bhāvanā .

tasmādvaitācca vairasyādyayā kila virajyate

||54||

ayaṃ nāhamiti jñāte sphuṭe sodeti bhāvanā .

mithyāhaṃkāratā tasmādyayā nūnaṃ virajyate

||55||

brahmaivāhamiti jñāne satye sodeti bhāvanā .

tasminsatye nije rūpe yathāntaḥ parilīyate

||56||

sati vistāraje tasminbrahmedamiti vedmyaham .

tvamahaṃtvādibādhe tatsadityādi jagadgatam

||57||

satyaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ brahmedamiti vedmyaham ..

na me duḥkhaṃ na karmāṇi na me moho na vāñchitam

||58||

samaḥ svastho viśoko'smi brahmāhamiti satyatā .

kalākalaṅkamukto'smi sarvamasmi nirāmayaḥ

||59||

na tyajāmi na vāñchāmi brahmāhamiti satyatā .

ahaṃ raktamahaṃ māṃsamahamasthīnyahaṃ vapuḥ

||60||

cidahaṃ cetanaṃ cāhaṃ brahmāhamiti satyatā .

dyaurahaṃ khamahaṃ sārkamahamāśā bhuvo'pyaham

||61||

ahaṃ ghaṭapaṭākāro brahmāhamiti satyatā .

ahaṃ tṛṇamahaṃ corvī gulmo'haṃ kānanādyaham

||62||

śailasāgarasārtho'haṃ brahmaikatvaṃ kila sthitam .

ādānadānasaṃkocapūrvikā bhūtaśaktayaḥ

||63||

sarvameva cidātmāsmi brahmaṇyātatarūpadhṛk .

latāgulmāṅkurādīnāmahaṃsaṃbhavanaiṣiṇām

||64||

cidātmāntargataṃ śāntaṃ paraṃ brahma rasātmakam .

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat

||65||

yo mataḥ sarva ekātmā paraṃ brahmeti niścayaḥ .

cidātmā brahma satsatyamṛtaṃ jña iti nāmabhiḥ

||66||

procyate sarvagaṃ tattvaṃ cinmātraṃ cetyavarjitam .

ābhāsamātramamalaṃ sarvabhūtātmabodhakam

||67||

sarvatrāvasthitaṃ śāntaṃ cidbrahmetyanubhūyate .

manobuddhīndriyavrātasamastakalanānvitam

||68||

bhedaṃ tyaktvā svamābhāsaṃ cidbrahmāhamanāmayam .

śabdādīnāmaśeṣāṇāṃ kāraṇānāṃ jagatsthiteḥ

||69||

tattvāvakāśakaṃ svacchaṃ cidbrahmāsmi na me kṣayaḥ .

anāratagalatsvacchaciddhārāgahanātmakam

||70||

ālokaḥ sumanomaunaṃ cidbrahmāsmyamṛtaṃ param .

anāratagaladrūpaṃ nityaṃ cānubhavāmṛtam

||71||

ahaniḥśeṣacakrāṇi cidbrahmāhamalepakam .

suṣuptasadṛśaṃ śāntamālokavimalātmakam

||72||

saṃbhogottamamābhāsaṃ cidbrahmāsmyapavāsanam .

khaṇḍādisvādusaṃvittirīṣanmātrā tu tiṣṭhati

||73||

cittādiṣvavabuddheṣu taddhi brahmāhamacyutaḥ .

kāntāsaṃsaktacittasya candre samudite sati

||74||

candrapratyayasattvātma cidbrahmāhamanāmayam .

bhūmiṣṭhanaradṛṣṭīnāṃ lagnānāṃ khe niśākare

||75||

yā khasthā nanu cicchaktistaccidbrahmāsti nirmalam .

sukhaduḥkhādikalanāvikalo nirmalastathā

||76||

-

satyānubhavarūpātma cidbrahmātmāsmi śāśvataḥ .

asaṃstutādhvagāloke manasyanyatra saṃsthite

||77||

yā pratītiranāgaskā taccidbrahmāsmi sarvagaḥ .

bhūvāryanilabījānāṃ saṃbandhe'ṅkurakarmasu

||78||

śaktirudgamanīyāntastaccidbrahmāhamātatam .

kharjūranimbabimbānāṃ svayamātmani tiṣṭhatām

||79||

yā svādasattā līnāntastadbrahma cidahaṃ samaḥ .

khedānandavimuktāntaḥ saṃvittirmananodayā

||80||

lābhālābhavidhau tulyā cidbrahmāsmi nirāmayam .

yāvadbhūmyarkametāvaddṛṣṭisūtraṃ yadātatam

||81||

tanmadhyasadṛśaṃ śāntaṃ nirmalaṃ cidahaṃ tatam .

jāgratyapi suṣupte'pi tatsvapne'pi tathoditam

||82||

turyaṃ rūpamanādyantaṃ cidbrahmāhamanāmayam .

puṃsāṃ kṣetraśatotthānāmikṣūṇāṃ svāduvatsthitam

||83||

sarveṣāmekarūpaṃ taccidbrahmāsmi samaḥ sthitaḥ .

sarvagā prakṛtā svaccharūpā bhānoriva prabhā

||84||

ālokakāriṇī kāntā cidbrahmedamahaṃ tatam .

saṃbhogānandalavavadamṛtāsvādaśaktivat

||85||

svānubhūtyaikamātraṃ yaccidbrahmāsmi tadavyayam .

protāṅgamapi guptāsyaṃ dehe tanturbise yathā

||86||

chede bhede sphuradrūpaṃ cidbrahmāhamanāmayam .

ākrāntabhuvanāpyabhramāleva spandaśālinī

||87||

durlakṣyāṇumayākārā cicchaktirahamātatā .

anubhūtimayāntasthā snehamātropalakṣitā

||88||

kṣīrāddhṛtasya satteva cidahaṃ kṣayavarjitā .

kaṭakāṅgadakeyūraracanā tadatanmayī

||89||

hemnīva saṃsthitā dehe cidbrahmātmāsmi sarvagaḥ .

padārthaughasya śailāderbahirantaśca sarvadā

||90||

sattāsāmānyarūpeṇa yā citso'hamalepakaḥ .

sarvāsāmanubhūtīnāmādarśo yo hyakṛtrimaḥ

||91||

agamyo malalekhānāṃ taccittattvamahaṃ mahat .

sarvasaṃkalpaphaladaṃ sarvatejaḥprakāśakam

||92||

sarvopādeyasīmāntaṃ cidātmānamupāsmahe .

sarvāvayavaviśrāntaṃ samastāvayavātigam

||93||

anāratakacadrūpaṃ cidātmānamupāsmahe .

ghaṭe paṭe taṭe kūpe spandamānaṃ sadā tanau

||94||

jāgratyapi suṣuptasthaṃ cidātmānamupāsmahe .

uṣṇamagnau hime śītaṃ mṛṣṭamanne śitaṃ kṣure

||95||

kṛṣṇaṃ dhvānte sitaṃ candre cidātmānamupāsmahe .

ālokaṃ bahirantasthaṃ sthitaṃ ca svātmavastuni

||96||

adūramapi dūrasthaṃ cidātmānamupāsmahe .

mādhuryādiṣu mādhuryaṃ tīkṣṇādiṣu ca tīkṣṇatām

||97||

gataṃ padārthajāteṣu cidātmānamupāsmahe .

jāgratsvapnasuṣupteṣu turyāturyātige pade

||98||

samaṃ sadaiva sarvatra cidātmānamupāsmahe .

praśāntasarvasaṃkalpaṃ vigatākhilakautukam

||99||

vigatāśeṣasaṃrambhaṃ cidātmānamupāsmahe .

niṣkautukaṃ nirārambhaṃ nirīhaṃ sarvameva ca

||100||

niraṃśaṃ nirahaṃkāraṃ cidātmānamupāsmahe .

sarvasyāntaḥsthitaṃ sarvamapyapāraikarūpiṇam

||101||

aparyantacidārambhaṃ cidātmānamupāgataḥ .

trailokyadehamuktānāṃ tantumunnatamātatam

||102||

pracārasaṃkocakaraṃ cidātmānamupāgataḥ .

līnamantarbahiḥsvāptānkroḍīkṛtya jagatkhagān

||103||

citraṃ bṛhajjālamiva cidātmānamupāgataḥ .

sarvaṃ yatredamastyeva nāstyeva ca manāgapi

||104||

sadasadrūpamekaṃ taṃ cidātmānamupāgataḥ .

paramapratyayaṃ pūrṇamāspadaṃ sarvasaṃpadām

||105||

sarvākāravihārasthaṃ cidātmānamupāgataḥ .

snehādhāramatho'śāntaṃ jaḍavātāhatibhramaiḥ

||106||

yuktaṃ muktaṃ ca ciddīpaṃ bahirantarupāsmahe .

hṛtsaraḥpadminīkandaṃ tantuṃ sarvāṅgasundaram

||107||

janatājīvanopāyaṃ cidātmānamupāgataḥ .

akṣīrārṇavasaṃbhūtamaśaśāṅkamupasthitam

||108||

ahāryamamṛtaṃ satyaṃ cidātmānamupāsmahe .

śabdarūparasasparśagandhairābhāsamāgatam

||109||

taireva rahitaṃ śāntaṃ cidātmānamupāgataḥ .

ākāśakośaviśadaṃ sarvalokasya rañjanam

||110||

na rañjanaṃ na cākāśaṃ cidātmānamupāgataḥ .

mahāmahimnā sahitaṃ rahitaṃ sarvabhūtibhiḥ .

kartṛtve vāpyakartāraṃ cidātmānamupāgataḥ

||111||

akhilamidamahaṃ mamaiva sarvaṃ

tvahamapi nāhamathetaracca nāham .

iti viditavato jagatkṛtaṃ me

sthiramathavāstu gatajvaro bhavāmi

||112||

ityārṣe śrīvā0rāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 jīvanmuktaniścayayogopadeśo nāmaikādaśaḥ sargaḥ .. 11 ..