Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
punaḥpunaridaṃ rāma prabodhārthaṃ mayocyate .
abhyāsena vinā sādho nābhyudetyātmabhāvanā
||1||ajñānametadbalavadavidyetaranāmakam .
janmāntarasahasrotthaṃ ghanaṃ sthitimupāgatam
||2||sabāhyābhyantaraṃ sarvairindriyairanubhūyate .
bhāvābhāveṣu dehasya tenātighanatāṃ gatam
||3||ātmajñānaṃ tu sarveṣāmindriyāṇāmagocaram .
sattāṃ kevalamāyāti manaḥṣaṣṭhendriyakṣaye
||4||prollaṅghayendriyajāṃ vṛttiṃ yatsthitaṃ tatkathaṃ kila .
yāti pratyakṣatāṃ jantoḥ pratyakṣātītavṛttimat
||5||tvamavidyālatāmetāṃ prarūḍhāṃ hṛdayadrume .
jñānābhyāsavilāsāsipātaiśchindhi svasiddhaye
||6||yathā viharati jñātajñeyo janakabhūpatiḥ .
ātmajñānābhyāsaparastathā vihara rāghava
||7||niścayo'yamabhūttasya kāryākāryavihāriṇaḥ .
jāgratastiṣṭhato vāpi tajjñānāṃ tena satyatā
||8||niścayena hariryena vividhācārakāriṇā .
yoniṣvavataratyurvyāṃ tattajjñatvamudāhṛtam
||9||niścayo yastrinetrasya kāntayā saha tiṣṭhataḥ .
brahmaṇo vāpyarāgasya sa te bhavatu rāghava
||10||yo niścayaḥ suragurorvākpaterbhārgavasya ca .
divākarasya śaśinaḥ pavanasyānalasya ca
||11||nāradasya pulastyasya mama cāṅgirasastathā .
pracetaso bhṛgoścaiva kratoratreḥ śukasya ca
||12||anyeṣāmeva viprendra rājarṣīṇāṃ ca rāghava .
yo niścayo vimuktānāṃ jīvatāṃ te bhavatvasau
||13||śrīrāma uvāca .
yenaite bhagavandhīrā niścayena mahādhiyaḥ .
viśokāḥ saṃsthitāstanme brahmanprabrūhi tattvataḥ
||14||śrīvasiṣṭha uvāca .
rājaputra mahābāho viditākhilavedya he .
sphuṭaṃ śrṛṇu yathā pṛṣṭamayameṣāṃ hi niścayaḥ
||15||yadidaṃ kiṃcidābhogi jagajjālaṃ pradṛśyate .
tatsarvamamalaṃ brahma bhavatyetadvyavasthitam
||16||brahma cidbrahma bhuvanaṃ brahma bhūtaparamparāḥ .
brahmāhaṃ brahma macchatrurbrahma sanmitrabāndhavāḥ
||17||brahma kālatrayaṃ tacca brahmaṇyeva vyavasthitam .
taraṅgamālayāmbhodhiryathātmani vivardhate
||18||tathā padārthalakṣmyetthamidaṃ brahma vivardhate .
gṛhyate brahmaṇā brahma bhujyate brahma brahmaṇā
||19||brahma brahmaṇi bṛṃhābhirbrahmaśaktyeva bṛṃhati .
brahma macchatrurūpaṃ me brahmaṇo'priyakṛdyadi
||20||tadbrahmaṇi brahmaniṣṭhaṃ kimanyatkasyacitkṛtam .
rāgādīnāmavasthānaṃ kalpitānāṃ khavṛkṣavat
||21||asaṃkalpena naṣṭānāṃ kaḥ prasaṅgo'tra vardhate .
brahmaṇyeva hi sarvasmiṃścaraṇaspandanādikam
||22||sphurati brahma sakalaṃ sukhitāduḥkhite kutaḥ .
brahma brahmaṇi saṃtṛptaṃ brahma brahmaṇi saṃsthitam
||23||sphurati brahmaṇi brahma nāhamasmītarātmakaḥ .
ghaṭo brahma paṭo brahma brahmāhamidamātatam
||24||ato rāgavirāgāṇāṃ mṛṣeva kalaneha kā .
maraṇabrahmaṇi svairaṃ dehabrahmaṇi saṃgate
||25||duḥkhitānāma kaiva syādrajjusarpabhramopamā .
saṃbhogādau sukhaṃ brahmaṇyāsthite dehabrahmaṇi
||26||saṃpannametanma iti mudhā syātkalanā kutaḥ .
vīcyambhasoḥ spandavatorna tvanyadambuno yathā
||27||tvattāmatte tathā na sto brahmaṇi spandarūpiṇi .
yathāvartamṛte toye na kiṃcinmriyate kvacit
||28||mṛtibrahmatvamāyāte dehabrahmaṇi vai tathā .
yathā calācale toye tvattāmatte na tiṣṭhataḥ
||29||tathā jaḍājaḍe rūpe na sthite paramātmani .
kaṭakatvaṃ yathā hemno yathāvarto jalasya ca
||30||tadatadbhāvarūpeyaṃ tathā prakṛtirātmanaḥ .
idaṃ hi jīvabhūtātma jaḍarūpamidaṃ bhavet
||31||ityajñānātmano moho naca jñānātmanaḥ kvacit .
ajñasya duḥkhaughamayaṃ jñasyānandamayaṃ jagat
||32||andhaṃ bhuvanamandhasya prakāśaṃ tu sacakṣuṣaḥ .
jagadekātmakaṃ jñasya mūrkhasyātīva duḥkhadam
||33||śiśoriva sphuradyakṣā niśā puṃsastu kevalā .
asminbrahmaghaṭe nityamekasminsarvataḥ sthite
||34||na kiṃcinmriyate nāma na ca kiṃcana jīvati .
yathollāsavilāseṣu na naśyati na jāyate
||35||taraṅgādimahāmbhodhau bhūtavṛndaṃ tathātmani .
idaṃ nāstīdamastīti bhrāntirnāmātmanātmani
||36||śaktirnirhetukaivāntaḥ sphurati sphaṭikāṃśuvat .
jagacchaktyātmanātmaiva brahma svātmani saṃsthitam
||37||taraṅgakaṇajālena payasīva payo ghanam .
śarīranāśena kathaṃ brahmaṇo mṛtadhīrbhavet
||38||brahmaṇo vyatiriktaṃ hi na śarīrādi vidyate .
payaso vyatirekeṇa taraṅgādi mahārṇave
||39||yaḥ kaṇo yā ca kaṇikā yā vīciryastaraṅgakaḥ .
yaḥ pheno yā ca laharī tadyathā vāri vāriṇi
||40||yo deho yā ca kalanā yaddṛśyaṃ yau kṣayākṣayau .
yā bhāvaracanā yo'rthastayā tadbrahma brahmaṇi
||41||saṃsthānaracanā citrā brahmaṇaḥ kanakādiva .
nānyarūpā vimūḍhānāṃ mṛṣaiva dvitvabhāvanā
||42||mano buddhirahaṃkārastanmātrāṇīndriyāṇi ca .
brahmaiva sarvaṃ nānātma sukhaṃ duḥkhaṃ na vidyate.
||43||ayaṃ so'hamidaṃ cittamityādyarthotthayā girā .
śabdapratiśraveṇādrāvivātmātmani jṛmbhate
||44||brahmaivājñātamajñatvamabhyāgatamiva sthitam .
tathā hi dṛśyate svapne cetasātmātmanātmanaḥ
||45||abhāvitaṃ brahmatayā brahmājñānamalaṃ bhavet .
abhāvitaṃ hematayā yathā hema ca mṛdbhavet
||46||svayaṃ prabhurmahātmaiva brahma brahmavido viduḥ .
aparijñātamajñānamajñānāmiti kathyate
||47||jñātaṃ brahmatayā brahma brahmaiva bhavati kṣaṇāt .
jñātaṃ hematayā hema hemaiva bhavati kṣaṇāt
||48||brahmātmā sarvaśaktirhi tadyathā bhāvayatyalam .
nirhetukaḥ svayaṃ śaktyā tattathāśu prapaśyati
||49||akarmakartṛkaraṇamakāraṇamanāmayam .
svayaṃprabhuṃ mahātmānaṃ brahma brahmavido viduḥ
||50||aparijñātamajñānāmajñānamiti kathyate .
parijñātaṃ bhavejjñānamajñānaparināśanam
||51||bandhurevāparijñāto hyabandhuriti kathyate
parijñāto bhavedbandhurabandhubhramanāśanāt
||52||idaṃ tvayuktamityantarjñāte sodeti bhāvanā .
yasmādayuktādvairasyādyayā kila virajyate
||93||dvaitaṃ tvasatyamityantarjñāte sodeti bhāvanā .
tasmādvaitācca vairasyādyayā kila virajyate
||54||ayaṃ nāhamiti jñāte sphuṭe sodeti bhāvanā .
mithyāhaṃkāratā tasmādyayā nūnaṃ virajyate
||55||brahmaivāhamiti jñāne satye sodeti bhāvanā .
tasminsatye nije rūpe yathāntaḥ parilīyate
||56||sati vistāraje tasminbrahmedamiti vedmyaham .
tvamahaṃtvādibādhe tatsadityādi jagadgatam
||57||satyaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ brahmedamiti vedmyaham ..
na me duḥkhaṃ na karmāṇi na me moho na vāñchitam
||58||samaḥ svastho viśoko'smi brahmāhamiti satyatā .
kalākalaṅkamukto'smi sarvamasmi nirāmayaḥ
||59||na tyajāmi na vāñchāmi brahmāhamiti satyatā .
ahaṃ raktamahaṃ māṃsamahamasthīnyahaṃ vapuḥ
||60||cidahaṃ cetanaṃ cāhaṃ brahmāhamiti satyatā .
dyaurahaṃ khamahaṃ sārkamahamāśā bhuvo'pyaham
||61||ahaṃ ghaṭapaṭākāro brahmāhamiti satyatā .
ahaṃ tṛṇamahaṃ corvī gulmo'haṃ kānanādyaham
||62||śailasāgarasārtho'haṃ brahmaikatvaṃ kila sthitam .
ādānadānasaṃkocapūrvikā bhūtaśaktayaḥ
||63||sarvameva cidātmāsmi brahmaṇyātatarūpadhṛk .
latāgulmāṅkurādīnāmahaṃsaṃbhavanaiṣiṇām
||64||cidātmāntargataṃ śāntaṃ paraṃ brahma rasātmakam .
yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat
||65||yo mataḥ sarva ekātmā paraṃ brahmeti niścayaḥ .
cidātmā brahma satsatyamṛtaṃ jña iti nāmabhiḥ
||66||procyate sarvagaṃ tattvaṃ cinmātraṃ cetyavarjitam .
ābhāsamātramamalaṃ sarvabhūtātmabodhakam
||67||sarvatrāvasthitaṃ śāntaṃ cidbrahmetyanubhūyate .
manobuddhīndriyavrātasamastakalanānvitam
||68||bhedaṃ tyaktvā svamābhāsaṃ cidbrahmāhamanāmayam .
śabdādīnāmaśeṣāṇāṃ kāraṇānāṃ jagatsthiteḥ
||69||tattvāvakāśakaṃ svacchaṃ cidbrahmāsmi na me kṣayaḥ .
anāratagalatsvacchaciddhārāgahanātmakam
||70||ālokaḥ sumanomaunaṃ cidbrahmāsmyamṛtaṃ param .
anāratagaladrūpaṃ nityaṃ cānubhavāmṛtam
||71||ahaniḥśeṣacakrāṇi cidbrahmāhamalepakam .
suṣuptasadṛśaṃ śāntamālokavimalātmakam
||72||saṃbhogottamamābhāsaṃ cidbrahmāsmyapavāsanam .
khaṇḍādisvādusaṃvittirīṣanmātrā tu tiṣṭhati
||73||cittādiṣvavabuddheṣu taddhi brahmāhamacyutaḥ .
kāntāsaṃsaktacittasya candre samudite sati
||74||candrapratyayasattvātma cidbrahmāhamanāmayam .
bhūmiṣṭhanaradṛṣṭīnāṃ lagnānāṃ khe niśākare
||75||yā khasthā nanu cicchaktistaccidbrahmāsti nirmalam .
sukhaduḥkhādikalanāvikalo nirmalastathā
||76||-
satyānubhavarūpātma cidbrahmātmāsmi śāśvataḥ .
asaṃstutādhvagāloke manasyanyatra saṃsthite
||77||yā pratītiranāgaskā taccidbrahmāsmi sarvagaḥ .
bhūvāryanilabījānāṃ saṃbandhe'ṅkurakarmasu
||78||śaktirudgamanīyāntastaccidbrahmāhamātatam .
kharjūranimbabimbānāṃ svayamātmani tiṣṭhatām
||79||yā svādasattā līnāntastadbrahma cidahaṃ samaḥ .
khedānandavimuktāntaḥ saṃvittirmananodayā
||80||lābhālābhavidhau tulyā cidbrahmāsmi nirāmayam .
yāvadbhūmyarkametāvaddṛṣṭisūtraṃ yadātatam
||81||tanmadhyasadṛśaṃ śāntaṃ nirmalaṃ cidahaṃ tatam .
jāgratyapi suṣupte'pi tatsvapne'pi tathoditam
||82||turyaṃ rūpamanādyantaṃ cidbrahmāhamanāmayam .
puṃsāṃ kṣetraśatotthānāmikṣūṇāṃ svāduvatsthitam
||83||sarveṣāmekarūpaṃ taccidbrahmāsmi samaḥ sthitaḥ .
sarvagā prakṛtā svaccharūpā bhānoriva prabhā
||84||ālokakāriṇī kāntā cidbrahmedamahaṃ tatam .
saṃbhogānandalavavadamṛtāsvādaśaktivat
||85||svānubhūtyaikamātraṃ yaccidbrahmāsmi tadavyayam .
protāṅgamapi guptāsyaṃ dehe tanturbise yathā
||86||chede bhede sphuradrūpaṃ cidbrahmāhamanāmayam .
ākrāntabhuvanāpyabhramāleva spandaśālinī
||87||durlakṣyāṇumayākārā cicchaktirahamātatā .
anubhūtimayāntasthā snehamātropalakṣitā
||88||kṣīrāddhṛtasya satteva cidahaṃ kṣayavarjitā .
kaṭakāṅgadakeyūraracanā tadatanmayī
||89||hemnīva saṃsthitā dehe cidbrahmātmāsmi sarvagaḥ .
padārthaughasya śailāderbahirantaśca sarvadā
||90||sattāsāmānyarūpeṇa yā citso'hamalepakaḥ .
sarvāsāmanubhūtīnāmādarśo yo hyakṛtrimaḥ
||91||agamyo malalekhānāṃ taccittattvamahaṃ mahat .
sarvasaṃkalpaphaladaṃ sarvatejaḥprakāśakam
||92||sarvopādeyasīmāntaṃ cidātmānamupāsmahe .
sarvāvayavaviśrāntaṃ samastāvayavātigam
||93||anāratakacadrūpaṃ cidātmānamupāsmahe .
ghaṭe paṭe taṭe kūpe spandamānaṃ sadā tanau
||94||jāgratyapi suṣuptasthaṃ cidātmānamupāsmahe .
uṣṇamagnau hime śītaṃ mṛṣṭamanne śitaṃ kṣure
||95||kṛṣṇaṃ dhvānte sitaṃ candre cidātmānamupāsmahe .
ālokaṃ bahirantasthaṃ sthitaṃ ca svātmavastuni
||96||adūramapi dūrasthaṃ cidātmānamupāsmahe .
mādhuryādiṣu mādhuryaṃ tīkṣṇādiṣu ca tīkṣṇatām
||97||gataṃ padārthajāteṣu cidātmānamupāsmahe .
jāgratsvapnasuṣupteṣu turyāturyātige pade
||98||samaṃ sadaiva sarvatra cidātmānamupāsmahe .
praśāntasarvasaṃkalpaṃ vigatākhilakautukam
||99||vigatāśeṣasaṃrambhaṃ cidātmānamupāsmahe .
niṣkautukaṃ nirārambhaṃ nirīhaṃ sarvameva ca
||100||niraṃśaṃ nirahaṃkāraṃ cidātmānamupāsmahe .
sarvasyāntaḥsthitaṃ sarvamapyapāraikarūpiṇam
||101||aparyantacidārambhaṃ cidātmānamupāgataḥ .
trailokyadehamuktānāṃ tantumunnatamātatam
||102||pracārasaṃkocakaraṃ cidātmānamupāgataḥ .
līnamantarbahiḥsvāptānkroḍīkṛtya jagatkhagān
||103||citraṃ bṛhajjālamiva cidātmānamupāgataḥ .
sarvaṃ yatredamastyeva nāstyeva ca manāgapi
||104||sadasadrūpamekaṃ taṃ cidātmānamupāgataḥ .
paramapratyayaṃ pūrṇamāspadaṃ sarvasaṃpadām
||105||sarvākāravihārasthaṃ cidātmānamupāgataḥ .
snehādhāramatho'śāntaṃ jaḍavātāhatibhramaiḥ
||106||yuktaṃ muktaṃ ca ciddīpaṃ bahirantarupāsmahe .
hṛtsaraḥpadminīkandaṃ tantuṃ sarvāṅgasundaram
||107||janatājīvanopāyaṃ cidātmānamupāgataḥ .
akṣīrārṇavasaṃbhūtamaśaśāṅkamupasthitam
||108||ahāryamamṛtaṃ satyaṃ cidātmānamupāsmahe .
śabdarūparasasparśagandhairābhāsamāgatam
||109||taireva rahitaṃ śāntaṃ cidātmānamupāgataḥ .
ākāśakośaviśadaṃ sarvalokasya rañjanam
||110||na rañjanaṃ na cākāśaṃ cidātmānamupāgataḥ .
mahāmahimnā sahitaṃ rahitaṃ sarvabhūtibhiḥ .
kartṛtve vāpyakartāraṃ cidātmānamupāgataḥ
||111||akhilamidamahaṃ mamaiva sarvaṃ
tvahamapi nāhamathetaracca nāham .
iti viditavato jagatkṛtaṃ me
sthiramathavāstu gatajvaro bhavāmi
||112||ityārṣe śrīvā0rāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 jīvanmuktaniścayayogopadeśo nāmaikādaśaḥ sargaḥ .. 11 ..