Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ jīvāścito bhāvā bhavabhāvanayohitāḥ .
brahmaṇaḥ kalpitākārāllakṣaśo'pyatha koṭiśaḥ
||1||asaṃkhyātāḥ purā jātā jāyante cāpi vādya bhoḥ .
utpatiṣyanti caivāmbukaṇaughā iva nirjharāt
||2||svavāsanādaśāveśādāśāvivaśatāṃ gatā .
daśāsvativicitrāsu svayaṃ nigaḍitāśayāḥ
||3||anārataṃ pratidiśaṃ deśe deśe jale sthale .
jāyante vā mriyante vā budbudā iva vāriṇi
||4||kecitprathamajanmānaḥ kecijjanmaśatādhikāḥ .
kecidvā'janmasaṃkhyākāḥ keciddhitribhavāntarāḥ
||5||bhaviṣyajjātayaḥ kecitkecidbhūtabhavodbhavāḥ .
vartamānabhavāḥ kecitkecittvabhavatā gatāḥ
||6||kecitkalpasahasrāṇi jāyamānāḥ punaḥ punaḥ .
ekāmevāsthitā yoniṃ kecidyonyantaraṃ śritāḥ
||7||kecinmahāduḥkhasahāḥ kecidalpodayāḥ sthitāḥ .
kecidatyantamuditāḥ kecidarkādivoditāḥ
||8||kecitkiṃnaragandharvavidyādharamahoragāḥ .
kecidarkendravaruṇāstryakṣādhokṣajapadmajāḥ
||9||kecitkūśmāṇḍavetālayakṣarakṣaḥpiśācakāḥ .
kecidbrāhmaṇabhūpālā vaiśyaśūdragaṇāḥ sthitāḥ
||10||kecicchrapacacāṇḍālakirātāveśapuṣkasāḥ .
kecittṛṇauṣadhī kecitphalamūlapataṅgakāḥ
||11||kecitcitralatāgulmatṛṇopaladṛśo'bhitaḥ .
kecitkadambajambīraśālatālatamālakāḥ
||12||kecidvibhavasaṃsāramantrisāmantabhūmipāḥ .
keciccīrāmbarācchannā munimaunamupasthitāḥ
||13||kecidbhujaṅgagonāsakṛmikīṭapipīlikāḥ .
kecinmṛgendramahiṣamṛgājacamaraiṇakāḥ
||14||kecitsārasacakrāhvabalākābakakokilāḥ .
kecitkamalakahvārakumudotpalatāṃ gatāḥ
||15||kecitkalabhamātaṅgavarāhavṛṣagardabhāḥ .
kecidvirephamaśakāḥ puttikādaṃśavaṃśajāḥ
||16||kecidāpadvalākrāntāḥ kecitsaṃpadamāgatāḥ .
kecitsthitāḥ svargapure kecinnarakamāsthitāḥ
||17||ṛkṣacakragatāḥ kecihṛkṣarandhragatāḥ pare .
vātabhūtāḥ sthitāḥ kecitkecidvyomapadesthitāḥ
||18||sūryāṃśuṣu sthitāḥ kecitkecidindvaṃśuṣu sthitāḥ .
kecittṛṇalatāgulmarasasvāduṣvavasthitāḥ
||19||jīvanmuktā bhramantīha kecitkalyāṇabhājanāḥ .
ciramuktāḥ sthitāḥ kecinnūnaṃ pariṇatāḥ pare
||20||keciccireṇa kālena bhaviṣyanmuktayaḥ śivāḥ .
keciddviṣanti cidbhāvāḥ kevalībhāvamātmanaḥ
||21||kecidviśālāḥ kakubhaḥ kecinnadyo mahārayāḥ .
kecitstriyaḥ kāntadṛśaḥ kecitpaṇḍanapuṃsakāḥ
||22||kecitprabuddhamatayaḥ kecijjaḍatarāśayāḥ .
kecijjñānopadeṣṭāraḥ kecidāttasamādhayaḥ
||23||jīvāḥ svavāsanāveśavivaśāśayatāṃ gatāḥ .
etāsvetāsvavasthāsu saṃsthitā baddhabhāvanāḥ
||24||viharanti jagatkecinnipatantyutpatanti ca .
kandukā iva hastena mṛtyunā'virataṃ hatāḥ
||25||āśāpāśaśatābaddhā vāsanābhāvadhāriṇaḥ . .
kāyātkāyamupāyānti vṛkṣātvṛkṣamivāṇḍajāḥ
||26||anantānantasaṃkalpakalpanotpādamāyayā .
indrajālaṃ vitanvānā jaganmayamidaṃ mahat
||27||tāvadbhramanti saṃsāre vāriṇyāvartarāśayaḥ .
yāvanmūḍhā na paśyanti svamātmānamaninditam
||28||dṛṣṭvātmānamasattyaktvā satyāmāsādya saṃvidam .
kālena padamāgatya jāyante neha te punaḥ
||29||bhuktvā janmasahasrāṇi bhūyaḥ saṃsārasaṃkaṭe .
patanti kecidabudhāḥ saṃprāpyāpi vivekitām
||30||kecicchaktatvamapyuccaiḥ prāpya tucchatayā dhiyā .
punastiryaktvamāyānti tiryaktvānnarakānapi
||31||kecinmahādhiyaḥ santa utpadya brahmaṇaḥ padāt .
tadaiva janmanaikena tatraivāśu viśantyalam
||32||brahmāṇḍeṣvitareṣvanye teṣvanye jīvarāśayaḥ .
prayāntipadmodbhavatāmanye ca haratāmapi
||33||anye prayānti tiryaktvamanye ca suratāmapi .
anye'pi nāgatāṃ rāma yathaiveha tathaiva hi
||34||yatheyaṃ hi jagatsāraṃ tathānyāni jagantyapi .
vidyante samatītāni bhaviṣyanti ca bhūriśaḥ
||35||anyenānyena citreṇa krameṇānyena hetunā .
vicitrāḥ sṛṣṭayasteṣāmāpatanti patanti ca
||36||kaścidgandharvatāṃ yāti kaścidgacchati yakṣatām .
kaścitprayāti suratāṃ kaścidāyāti daityatām
||37||yenaiva vyavahāreṇa brahmāṇḍe'sminjanāḥ sthitāḥ .
tenaivānyeṣu tiṣṭhanti sanniveśavilakṣaṇāḥ
||38||svasvabhāvavaśāveśādanyonyaparighaṭṭanaiḥ .
sṛṣṭayaḥ parivartante taraṅgiṇyā ivormayaḥ
||39||āvirbhāvatirobhāvairunmajjananimajjanaiḥ .
sṛṣṭayaḥ parivartante taraṅgiṇyā ivormayaḥ
||40||niryāntyavirataṃ tasmātparasmājjīvarāśayaḥ .
anirdeśyāḥ svasaṃvedyāstatraivāśu sphuranti ca
||41||dīpādivālokadṛśaḥ sūryādiva marīcayaḥ .
kaṇāstaptāyasa iva sphuliṅgā iva pāvakāt
||42||kālādivartavaścitrā āmodāḥ kusumādiva .
śītalā iva varṣāṇupūrādabdherivormayaḥ
||43||utpattyotpattya kālena bhuktvā dehaparamparām .
svata eva pade yānti nilayaṃ jīvarāśayaḥ
||44||aviratamiyamātatā tathoccai-
rbhavati vinaśyati vardhate mudhaiva .
tribhuvanaracanādimohamāyā
paramapade laharīva vārirāśau
||45||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 sthitiprakaraṇe jīvanicayasthānopadeśo nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ .. 43 ..