मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 67

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 67

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

manastvayogyo jīvo'yaṃ ko bhavetparamātmanaḥ .

kathaṃ vāsminsamutpannaḥ ko vāyaṃ vada me punaḥ

||1||

śrīvasiṣṭha uvāca .

samastaśaktikhacitaṃ brahma sarveśvaraṃ sadā .

yayaiva śaktyā sphurati prāptāṃ tāmeva paśyati

||2||

svayaṃ yāṃ vetti sarvātmā ciraṃ cetanarūpiṇīm .

sā proktā jīvaśabdena saiva saṃkalpakāriṇī

||3||

svabhāvātkāraṇaṃ dvitvaṃ pūrvasaṃkalpacitsvayam .

nānākāraṇatāṃ paścādyāti janmamṛtisthiteḥ

||4||

śrīrāma uvāca .

evaṃ sthite muniśreṣṭha daivaṃ nāma kimucyate .

kimucyate tathā karma kāraṇaṃ ca kimucyate

||5||

śrīvasiṣṭha uvāca .

spandāspandasvabhāvaṃ hi cinmātramiha vidyate .

khe vāta iva tatspandātsollāsaṃ śāntamanyathā

||6||

cittvaṃ cittaṃ bhāvitaṃ satspanda ityucyate budhaiḥ .

dṛśyatvabhāvitaṃ caitadaspandanamiti smṛtam

||7||

spandātsphurati citsargo niḥspandādbrahma śāśvatam .

jīvakāraṇakarmādyā citspandasyābhidhā smṛtā

||8||

ya evānubhavātmāyaṃ citspando'sti sa eva hi .

jīvakāraṇakarmākhyo bījametaddhi saṃsṛteḥ

||9||

kṛtadvitvacidābhāsavaśāddehamupasthitam .

saṃkalpādvividhārthatvaṃ citspando yāti sṛṣṭiṣu

||10||

nānākāraṇatāṃ yātaścitspando mucyate cirāt .

kaścijjanmasahasreṇa kaścidekena janmanā

||11||

svabhāvātkāraṇādvitvaṃ citsametyādhigacchati .

svargāpavarganarakabandhakāraṇatāṃ śanaiḥ

||12||

hemnīva kaṭakāditvaṃ kāṣṭhaloṣṭasamasthitau .

dehe tiṣṭhati nānātvaṃ jaḍe bhāvavikārajam

||13||

ajātamapyasadrūpaṃ paśyatīdaṃ manobhramaḥ .

jātaḥ sthitomṛto'smīti bhramārtaḥ pattanaṃ yathā

||14||

ahaṃmametyasadrūpameva cetaḥ prapaśyati .

adṛṣṭaparamārthatvādāśāvivaśasaṃsthiti

||15||

mathurādhipate rājño yathā śvapacasaṃbhramaḥ .

āsīdevaṃ hi cittasya sphuratīyaṃ jagatsthitiḥ

||16||

sarvameva manomātrabhrāntyullāsavijṛmbhaṇam .

idaṃ jagattayā rāma prasphuratyambubhaṅgavat

||17||

śivātprākkāraṇātpūrvaṃ ciccetyakalanonmukhī .

udeti saumyājjaladheḥ payaḥspando manāgiva

||18||

sphuraṇājjīvacakratvameti cittormitāṃ dadhat .

cidvāribrahmajaladhau kurute sargabudbudān

||19||

svasthaḥ saumya samasyaitadyatsiṃhasya vijṛmbhaṇam .

brahmaṇaḥ saṃvidābhāsastatsaṃcetyamiva svayam

||20||

citsaṃvittyocyate jīvaḥ saṃkalpātsa mano bhavet .

buddhiścittamahaṃkāro māyetyādyabhidhaṃ tataḥ

||21||

tanmātrakalpanā pūrvaṃ tanotīdaṃ jaganmanaḥ .

asatyaṃ satyasaṃkāśaṃ gandharvanagaraṃ yathā

||22||

yathā śūnye dṛśaḥ sphārānmuktāvalyādidarśanam .

yathā svapne bhramaścaiva tathā cittasya saṃsṛtiḥ

||23||

śuddha ātmā nityatṛpta iva śāntaḥ samasthitaḥ .

apaśyanpaśyatīvemaṃ cittākhyaṃ svapnavibhramam

||24||

saṃsṛtirjāgradityuktaṃ svapnaṃ vidurahaṃkṛtim .

cittaṃ suṣuptabhāvaḥ syāccinmātraṃ turyamucyate

||25||

atyantaśuddhe sanmātre pariṇāmanirāmayam .

turyātītaṃ padaṃ tatsyāttatstho bhūyo na śocati

||26||

tasminsarvamudetīdaṃ tasminneva pralīyate .

na cedaṃ na ca tatredaṃ dṛṣṭau muktāvalī yathā

||27||

arodhakatvātkhaṃ heturyathā vṛkṣasamunnateḥ .

akartāpi tathā kartā cetanābdhirjagatsthiteḥ

||28||

saṃnidhānādyathā lauhaḥ pratibimbasya hetutām .

yātyādarśastathaivāyaṃ cinmayo'pyarthavedane

||29||

bījamaṅkurapatrādiyuktyā yadvatphalaṃ bhavet .

cinmātraṃ cittajīvādiyuktyā tadvanmano bhavet

||30||

svatobījaphalā vipruḍ yathā bījaṃ punarbhavet .

tathā ciccetyacittādi tyaktvā svasthā na tiṣṭhati

||31||

yadyapyabodhe bodhe vā bījāntastarubījayoḥ .

iyānbhedo'sti na jagadbrahmaṇorapi cittayoḥ

||32||

tathāpi vyajyate bodhe satyātmakamakhaṇḍitam .

rūpaśrīriva dīpena cinmātrālokarūpi yat

||33||

yadyannikhanyate bhūmeryathā tattannabho bhavet .

yā yā vicāryate vidyā tathā sā sā paraṃ bhavet

||34||

sphaṭikāntaḥsanniveśaḥ sthāṇutā'vedanādyathā .

śuddhe'nānāpi nāneva tathā brahmodare jagat

||35||

brahma sarvaṃ jagadvastu piṇḍamekamakhaṇḍitam .

phalapatralatāgulmapīṭhabījamiva sthitam

||36||

śrīrāma uvāca .

aho citraṃ jagadidamasatsadiva bhāsate .

aho bṛhadaho svasthamaho sphuṭamaho tanu

||37||

brahmaṇi pratibhāsātmā tanmātraguṇagolakaḥ .

avaśyāyakaṇābhāso yathā sphurati tacchrutam

||38||

yathā'sau yāti vaipulyaṃ yathā bhavati cātmabhūḥ .

yathā svabhāvasiddhārthāttathā kathaya me prabho

||39||

śrīvasiṣṭha uvāca .

atyantāsaṃbhavadrūpamananyatsvasvabhāvataḥ .

atyantānanubhūtaṃ satsvānubhūtamivāgrataḥ

||40||

ullāsaphullo phullāṅga iti bālahṛdi sphuṭam .

yathodeti tathodeti pare brahmaṇi jīvatā

||41||

mānameyātmikā śuddhā satyaivāsatyavatsthitā .

bhinneva ca na bhinnā syādbrahmaṇo braṃhmaṇātmikā

||42||

yathā brahma bhavatyāśu jīvaḥ kalanajīvitaḥ .

tathā jīvo bhavatyāśu mano mananavedanāt

||43||

cittaṃ tanmātramananaṃ paśyatyāśu svarūpavat .

eṣa sadyo'nilalavaprakhyaḥ sphurati khāntare

||44||

astanimeṣo'nubhavatyavaśyāyakaṇopamam .

saṃvedanātmakaṃ kālakalitaṃ kāntamātmani

||45||

ahaṃ kimiti śabdārthavedanābhogasaṃvidam .

saṃvidaṃ tattvaśabdārthaṃ jīvaḥ paśyati sārthakam

||46||

tādṛkṣavedanātso'tha rasaśabdārthavedanam .

bhāvijihvārthanāmnaikadeśe'nubhavati kṣaṇāt

||47||

tādṛkṣavedanāttejaḥśabdārthonmukhatāṃ gataḥ .

bhaviṣyannetranāmnaikadeśe bhavati bhāsanam

||48||

tādṛkṣavedanātso'tha ghrāṇaṃ taddṛṣṭivedanāt .

sthito yasminbhavatīti tāvaddṛśyāditā sthitā

||49||

evaṃprāyaḥ sa jīvātmā kākatālīyavacchanaiḥ .

viśiṣṭasaṃniveśatvaṃ bhāvitaṃ paśyati svataḥ

||50||

sa tasya saṃniveśasya tvasato'pi sataḥ sataḥ .

śabdabhāvaikadeśatvaṃ śravaṇārthena vindati

||51||

sparśabhāvaikadeśatvaṃ tvakśabdārthena vindati .

rasabhāvaikadeśatvaṃ rasanātvena vindati

||52||

rūpabhāvaikadeśatvaṃ netrārthākṛti paśyati .

gandhabhāvaikadeśatvaṃ nāsikātvena paśyati

||53||

evaṃ bhāvamayaiḥ sattāprakaṭīkaraṇakṣamam .

bhaviṣyadindriyākhyaṃ sa randhraṃ paśyati dehake

||54||

ityevamādi jīvasya rāghavādyatanasya ca .

udeti pratibhāsātmā deha evātivāhikaḥ

||55||

anākhyeyaṃ parā sattāsyātivāhikatāmiva .

sā gacchatyapyagacchantī tādṛksatyātmabhāvanāt

||56||

mātṛmeyapramāṇādi yadā brahmaiva vedanāt .

tadātivāhikoktīnāṃ kaḥ prasaṅgastadeva tat

||57||

anyatvavedanādanyaḥ parasmādātivāhikaḥ .

brahmatvavedanādbrahma sā saṃvittirhi nānyajā

||58||

śrīrāma uvāca .

asaṃbhavādasaṃvitterbrahmātmaikatayāthavā .

ko mokṣaḥ ko vicāraścetyalaṃ bhedavikalpanaiḥ

||59||

śrīvasiṣṭha uvāca .

siddhāntakāla evaiṣa praśnaste rāma rājate .

akālapuṣpamālā hi śobhanāpi na śobhate

||60||

sārthaivānarthikā'kālamālā vilasitā yathā .

tathaivā'kālamijjantau sarvaṃ kāle hi śobhate

||61||

pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti dṛśyate .

nanu sarvapadārthānāṃ kālena phalayogataḥ

||62||

evameva sa jīvātmā svapnātmā samupasthitaḥ .

pitāmahatvamucchūnaṃ paśyannātmani kālataḥ

||63||

oṃmuccāraṇasaṃvittivedanācca prapaśyati .

yatkaroti manorājyaṃ bhavatyāśu sa tanmayaḥ

||64||

idamevamasatsarvamiva vyomni tatātmani .

parvatoccākṛtirvyoma jagadvyomni vijṛmbhate

||65||

neha prajāyate kiṃcinneha kiṃcidvinaśyati .

jagadgandharvanagararūpeṇa brahma jṛmbhate

||66||

yathaiva padmajādīnāṃ jīvānāṃ sadasanmayī .

sattā tathaiva sarveṣāmāsarīsṛpamāsuram

||67||

saṃvitsaṃbhrama evāyamevamabhyutthito'pyasan .

ābrahmakīṭasaṃvitteḥ samyaksaṃvedanātkṣayaḥ

||68||

yathā saṃpadyate brahmā kīṭaḥ saṃpadyate tathā .

kīṭastu rūḍhabhūtaughavalanāttucchakarmakaḥ

||69||

yadeva jīvanaṃ jīve cetyonmukhacidātmakam .

tadeva pauruṣaṃ tasminsāraṃ karma tadeva ca

||70||

brahmaṇaḥ sukṛtātpāpātkīṭakasya samutthiteḥ .

cittanmātrātmikā bhrāntiḥ prekṣāmātraṃ bhavetkṣayaḥ

||71||

mātṛmānaprameyāṇi na cinmātretaradyataḥ .

tato dvaitaikyavādārthaḥ śaśaśṛṅgājjinīsamaḥ

||72||

bhāvadārḍhyātmakaṃ mithyā brahmānando vibhāvyate .

ātmaiva kośakāreṇa lālādārḍhyātmakaṃ yathā

||73||

manasā brahmaṇā yadyadyathā dṛṣṭaṃ vibhāvitam .

tattathā dṛśyate tajjñaiḥ svabhāvasyaiva niścayaḥ

||74||

yathā yaduditaṃ vastu tattattanna vinā bhavet .

nimeṣamapi kalpaṃ vā svabhāvasyaiṣa niścayaḥ

||75||

alīkamidamutpannamalīkaṃ ca vivardhate .

alīkameva svadate tathālīkaṃ vilīyate

||76||

śuddhaṃ sarvagataṃ brahmānantamadvitīyaṃ duḥkhabodhavaśāda

śuddhamivāsadivānekamivāsarvagamivāvabudhyate

||77||

jalamanyattaraṅgo'nya iti bālakukalpanayā bhedaḥ

kalpyata evamavāstavastasmādyo yo'yamābhāti bhedaḥ

sa kevalamatattvavidbhiḥ parikalpito rajjvāṃ sarpa

iva evaṃ bhedābhedaśaktyorarimitrayoreva brahmaṇyeva

saṃbhavet

||78||

tenātmanā'dvitīyenaiva dvitvamivātataṃ yathāsali-

lena taraṃgakalpanayā suvarṇena kaṭakakalpanayaivamiti

atastena svayamevātmanātmānya iva cetyate

||79||

ataḥ kalanā jātā saiva sphāratāṃ prāpya manaḥ

saṃpannaṃ tenāhaṃbhāvaḥ kalpito nirvikalpapratyakṣarūpa-

metatprathamaṃ tanmanastadahaṃ bhavati kṣipramahaṃśabdārtha-

bhāvanāt

||80||

tato manohaṃkārābhyāṃ smṛtiranusaṃhitā taistribhistadanubhūtatanmātrāṇi kalpitāni tanmātreṣu jīvena

cittātmanā svayaṃ kākatālīyavadbrahmopādānādi

yānsaṃniveśaḥ kalpito dṛśyate

||81||

evaṃ yadeva manaḥ kalpayati tadeva paśyati . sadvā bhavatvasadvā cittaṃ yatkalpayatyabhineviṣṭam . tattatpaśyati yāsyati sadiva pratibhāsamupagataṃ sadyaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāye utpattiprakaraṇe satyopadeśo nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 67 ..