Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
manastvayogyo jīvo'yaṃ ko bhavetparamātmanaḥ .
kathaṃ vāsminsamutpannaḥ ko vāyaṃ vada me punaḥ
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
samastaśaktikhacitaṃ brahma sarveśvaraṃ sadā .
yayaiva śaktyā sphurati prāptāṃ tāmeva paśyati
||2||svayaṃ yāṃ vetti sarvātmā ciraṃ cetanarūpiṇīm .
sā proktā jīvaśabdena saiva saṃkalpakāriṇī
||3||svabhāvātkāraṇaṃ dvitvaṃ pūrvasaṃkalpacitsvayam .
nānākāraṇatāṃ paścādyāti janmamṛtisthiteḥ
||4||śrīrāma uvāca .
evaṃ sthite muniśreṣṭha daivaṃ nāma kimucyate .
kimucyate tathā karma kāraṇaṃ ca kimucyate
||5||śrīvasiṣṭha uvāca .
spandāspandasvabhāvaṃ hi cinmātramiha vidyate .
khe vāta iva tatspandātsollāsaṃ śāntamanyathā
||6||cittvaṃ cittaṃ bhāvitaṃ satspanda ityucyate budhaiḥ .
dṛśyatvabhāvitaṃ caitadaspandanamiti smṛtam
||7||spandātsphurati citsargo niḥspandādbrahma śāśvatam .
jīvakāraṇakarmādyā citspandasyābhidhā smṛtā
||8||ya evānubhavātmāyaṃ citspando'sti sa eva hi .
jīvakāraṇakarmākhyo bījametaddhi saṃsṛteḥ
||9||kṛtadvitvacidābhāsavaśāddehamupasthitam .
saṃkalpādvividhārthatvaṃ citspando yāti sṛṣṭiṣu
||10||nānākāraṇatāṃ yātaścitspando mucyate cirāt .
kaścijjanmasahasreṇa kaścidekena janmanā
||11||svabhāvātkāraṇādvitvaṃ citsametyādhigacchati .
svargāpavarganarakabandhakāraṇatāṃ śanaiḥ
||12||hemnīva kaṭakāditvaṃ kāṣṭhaloṣṭasamasthitau .
dehe tiṣṭhati nānātvaṃ jaḍe bhāvavikārajam
||13||ajātamapyasadrūpaṃ paśyatīdaṃ manobhramaḥ .
jātaḥ sthitomṛto'smīti bhramārtaḥ pattanaṃ yathā
||14||ahaṃmametyasadrūpameva cetaḥ prapaśyati .
adṛṣṭaparamārthatvādāśāvivaśasaṃsthiti
||15||mathurādhipate rājño yathā śvapacasaṃbhramaḥ .
āsīdevaṃ hi cittasya sphuratīyaṃ jagatsthitiḥ
||16||sarvameva manomātrabhrāntyullāsavijṛmbhaṇam .
idaṃ jagattayā rāma prasphuratyambubhaṅgavat
||17||śivātprākkāraṇātpūrvaṃ ciccetyakalanonmukhī .
udeti saumyājjaladheḥ payaḥspando manāgiva
||18||sphuraṇājjīvacakratvameti cittormitāṃ dadhat .
cidvāribrahmajaladhau kurute sargabudbudān
||19||svasthaḥ saumya samasyaitadyatsiṃhasya vijṛmbhaṇam .
brahmaṇaḥ saṃvidābhāsastatsaṃcetyamiva svayam
||20||citsaṃvittyocyate jīvaḥ saṃkalpātsa mano bhavet .
buddhiścittamahaṃkāro māyetyādyabhidhaṃ tataḥ
||21||tanmātrakalpanā pūrvaṃ tanotīdaṃ jaganmanaḥ .
asatyaṃ satyasaṃkāśaṃ gandharvanagaraṃ yathā
||22||yathā śūnye dṛśaḥ sphārānmuktāvalyādidarśanam .
yathā svapne bhramaścaiva tathā cittasya saṃsṛtiḥ
||23||śuddha ātmā nityatṛpta iva śāntaḥ samasthitaḥ .
apaśyanpaśyatīvemaṃ cittākhyaṃ svapnavibhramam
||24||saṃsṛtirjāgradityuktaṃ svapnaṃ vidurahaṃkṛtim .
cittaṃ suṣuptabhāvaḥ syāccinmātraṃ turyamucyate
||25||atyantaśuddhe sanmātre pariṇāmanirāmayam .
turyātītaṃ padaṃ tatsyāttatstho bhūyo na śocati
||26||tasminsarvamudetīdaṃ tasminneva pralīyate .
na cedaṃ na ca tatredaṃ dṛṣṭau muktāvalī yathā
||27||arodhakatvātkhaṃ heturyathā vṛkṣasamunnateḥ .
akartāpi tathā kartā cetanābdhirjagatsthiteḥ
||28||saṃnidhānādyathā lauhaḥ pratibimbasya hetutām .
yātyādarśastathaivāyaṃ cinmayo'pyarthavedane
||29||bījamaṅkurapatrādiyuktyā yadvatphalaṃ bhavet .
cinmātraṃ cittajīvādiyuktyā tadvanmano bhavet
||30||svatobījaphalā vipruḍ yathā bījaṃ punarbhavet .
tathā ciccetyacittādi tyaktvā svasthā na tiṣṭhati
||31||yadyapyabodhe bodhe vā bījāntastarubījayoḥ .
iyānbhedo'sti na jagadbrahmaṇorapi cittayoḥ
||32||tathāpi vyajyate bodhe satyātmakamakhaṇḍitam .
rūpaśrīriva dīpena cinmātrālokarūpi yat
||33||yadyannikhanyate bhūmeryathā tattannabho bhavet .
yā yā vicāryate vidyā tathā sā sā paraṃ bhavet
||34||sphaṭikāntaḥsanniveśaḥ sthāṇutā'vedanādyathā .
śuddhe'nānāpi nāneva tathā brahmodare jagat
||35||brahma sarvaṃ jagadvastu piṇḍamekamakhaṇḍitam .
phalapatralatāgulmapīṭhabījamiva sthitam
||36||śrīrāma uvāca .
aho citraṃ jagadidamasatsadiva bhāsate .
aho bṛhadaho svasthamaho sphuṭamaho tanu
||37||brahmaṇi pratibhāsātmā tanmātraguṇagolakaḥ .
avaśyāyakaṇābhāso yathā sphurati tacchrutam
||38||yathā'sau yāti vaipulyaṃ yathā bhavati cātmabhūḥ .
yathā svabhāvasiddhārthāttathā kathaya me prabho
||39||śrīvasiṣṭha uvāca .
atyantāsaṃbhavadrūpamananyatsvasvabhāvataḥ .
atyantānanubhūtaṃ satsvānubhūtamivāgrataḥ
||40||ullāsaphullo phullāṅga iti bālahṛdi sphuṭam .
yathodeti tathodeti pare brahmaṇi jīvatā
||41||mānameyātmikā śuddhā satyaivāsatyavatsthitā .
bhinneva ca na bhinnā syādbrahmaṇo braṃhmaṇātmikā
||42||yathā brahma bhavatyāśu jīvaḥ kalanajīvitaḥ .
tathā jīvo bhavatyāśu mano mananavedanāt
||43||cittaṃ tanmātramananaṃ paśyatyāśu svarūpavat .
eṣa sadyo'nilalavaprakhyaḥ sphurati khāntare
||44||astanimeṣo'nubhavatyavaśyāyakaṇopamam .
saṃvedanātmakaṃ kālakalitaṃ kāntamātmani
||45||ahaṃ kimiti śabdārthavedanābhogasaṃvidam .
saṃvidaṃ tattvaśabdārthaṃ jīvaḥ paśyati sārthakam
||46||tādṛkṣavedanātso'tha rasaśabdārthavedanam .
bhāvijihvārthanāmnaikadeśe'nubhavati kṣaṇāt
||47||tādṛkṣavedanāttejaḥśabdārthonmukhatāṃ gataḥ .
bhaviṣyannetranāmnaikadeśe bhavati bhāsanam
||48||tādṛkṣavedanātso'tha ghrāṇaṃ taddṛṣṭivedanāt .
sthito yasminbhavatīti tāvaddṛśyāditā sthitā
||49||evaṃprāyaḥ sa jīvātmā kākatālīyavacchanaiḥ .
viśiṣṭasaṃniveśatvaṃ bhāvitaṃ paśyati svataḥ
||50||sa tasya saṃniveśasya tvasato'pi sataḥ sataḥ .
śabdabhāvaikadeśatvaṃ śravaṇārthena vindati
||51||sparśabhāvaikadeśatvaṃ tvakśabdārthena vindati .
rasabhāvaikadeśatvaṃ rasanātvena vindati
||52||rūpabhāvaikadeśatvaṃ netrārthākṛti paśyati .
gandhabhāvaikadeśatvaṃ nāsikātvena paśyati
||53||evaṃ bhāvamayaiḥ sattāprakaṭīkaraṇakṣamam .
bhaviṣyadindriyākhyaṃ sa randhraṃ paśyati dehake
||54||ityevamādi jīvasya rāghavādyatanasya ca .
udeti pratibhāsātmā deha evātivāhikaḥ
||55||anākhyeyaṃ parā sattāsyātivāhikatāmiva .
sā gacchatyapyagacchantī tādṛksatyātmabhāvanāt
||56||mātṛmeyapramāṇādi yadā brahmaiva vedanāt .
tadātivāhikoktīnāṃ kaḥ prasaṅgastadeva tat
||57||anyatvavedanādanyaḥ parasmādātivāhikaḥ .
brahmatvavedanādbrahma sā saṃvittirhi nānyajā
||58||śrīrāma uvāca .
asaṃbhavādasaṃvitterbrahmātmaikatayāthavā .
ko mokṣaḥ ko vicāraścetyalaṃ bhedavikalpanaiḥ
||59||śrīvasiṣṭha uvāca .
siddhāntakāla evaiṣa praśnaste rāma rājate .
akālapuṣpamālā hi śobhanāpi na śobhate
||60||sārthaivānarthikā'kālamālā vilasitā yathā .
tathaivā'kālamijjantau sarvaṃ kāle hi śobhate
||61||pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti dṛśyate .
nanu sarvapadārthānāṃ kālena phalayogataḥ
||62||evameva sa jīvātmā svapnātmā samupasthitaḥ .
pitāmahatvamucchūnaṃ paśyannātmani kālataḥ
||63||oṃmuccāraṇasaṃvittivedanācca prapaśyati .
yatkaroti manorājyaṃ bhavatyāśu sa tanmayaḥ
||64||idamevamasatsarvamiva vyomni tatātmani .
parvatoccākṛtirvyoma jagadvyomni vijṛmbhate
||65||neha prajāyate kiṃcinneha kiṃcidvinaśyati .
jagadgandharvanagararūpeṇa brahma jṛmbhate
||66||yathaiva padmajādīnāṃ jīvānāṃ sadasanmayī .
sattā tathaiva sarveṣāmāsarīsṛpamāsuram
||67||saṃvitsaṃbhrama evāyamevamabhyutthito'pyasan .
ābrahmakīṭasaṃvitteḥ samyaksaṃvedanātkṣayaḥ
||68||yathā saṃpadyate brahmā kīṭaḥ saṃpadyate tathā .
kīṭastu rūḍhabhūtaughavalanāttucchakarmakaḥ
||69||yadeva jīvanaṃ jīve cetyonmukhacidātmakam .
tadeva pauruṣaṃ tasminsāraṃ karma tadeva ca
||70||brahmaṇaḥ sukṛtātpāpātkīṭakasya samutthiteḥ .
cittanmātrātmikā bhrāntiḥ prekṣāmātraṃ bhavetkṣayaḥ
||71||mātṛmānaprameyāṇi na cinmātretaradyataḥ .
tato dvaitaikyavādārthaḥ śaśaśṛṅgājjinīsamaḥ
||72||bhāvadārḍhyātmakaṃ mithyā brahmānando vibhāvyate .
ātmaiva kośakāreṇa lālādārḍhyātmakaṃ yathā
||73||manasā brahmaṇā yadyadyathā dṛṣṭaṃ vibhāvitam .
tattathā dṛśyate tajjñaiḥ svabhāvasyaiva niścayaḥ
||74||yathā yaduditaṃ vastu tattattanna vinā bhavet .
nimeṣamapi kalpaṃ vā svabhāvasyaiṣa niścayaḥ
||75||alīkamidamutpannamalīkaṃ ca vivardhate .
alīkameva svadate tathālīkaṃ vilīyate
||76||śuddhaṃ sarvagataṃ brahmānantamadvitīyaṃ duḥkhabodhavaśāda
śuddhamivāsadivānekamivāsarvagamivāvabudhyate
||77||jalamanyattaraṅgo'nya iti bālakukalpanayā bhedaḥ
kalpyata evamavāstavastasmādyo yo'yamābhāti bhedaḥ
sa kevalamatattvavidbhiḥ parikalpito rajjvāṃ sarpa
iva evaṃ bhedābhedaśaktyorarimitrayoreva brahmaṇyeva
saṃbhavet
||78||tenātmanā'dvitīyenaiva dvitvamivātataṃ yathāsali-
lena taraṃgakalpanayā suvarṇena kaṭakakalpanayaivamiti
atastena svayamevātmanātmānya iva cetyate
||79||ataḥ kalanā jātā saiva sphāratāṃ prāpya manaḥ
saṃpannaṃ tenāhaṃbhāvaḥ kalpito nirvikalpapratyakṣarūpa-
metatprathamaṃ tanmanastadahaṃ bhavati kṣipramahaṃśabdārtha-
bhāvanāt
||80||tato manohaṃkārābhyāṃ smṛtiranusaṃhitā taistribhistadanubhūtatanmātrāṇi kalpitāni tanmātreṣu jīvena
cittātmanā svayaṃ kākatālīyavadbrahmopādānādi
yānsaṃniveśaḥ kalpito dṛśyate
||81||evaṃ yadeva manaḥ kalpayati tadeva paśyati . sadvā bhavatvasadvā cittaṃ yatkalpayatyabhineviṣṭam . tattatpaśyati yāsyati sadiva pratibhāsamupagataṃ sadyaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāye utpattiprakaraṇe satyopadeśo nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ .. 67 ..