Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
iti nirṇīya tatayā dhiyā dhavalayā muniḥ .
baddhapadmāsanastasthāvardhonmīlitalocanaḥ
||1||omityetatparaṃ brahma nirṇīya sa munistadā .
oṃkāroccārito yena tenāptaṃ paramaṃ padam
||2||oṃkāramakarottārasvaramūrdhvagatadhvanim .
samyagāhatalāṅgūlaṃ ghaṇṭākuṇḍamivāravam
||3||omuccārayatastasya saṃvittattve tadunmukhe .
yāvadoṃkāramūrdhasthe vitate vimalātmani
||4||sārdhatryaṃśātmamātrasya prathameṃ'śe sphuṭārave .
praṇavasya samākṣubdhaprāṇāraṇitadehake
||5||recakākhyo'khilaṃ kāyaṃ prāṇaniṣkramaṇakramaḥ .
riktīcakāra pītāmburagastya iva sāgaram
||6||atiṣṭhatprāṇapavanaścidrasāpūritāmbare .
tyaktadehaḥ parityaktanīḍaḥ khaga ivāmbare
||7||hṛdayāgnirjvalajjvālo dadāha nikhilaṃ vapuḥ .
utpātapavanodbhūto dāvaḥ śuṣkamiva drumam
||8||yāvaditthamavasthaiṣā praṇavaprathamakrame .
babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ
||9||athetarāṃśāvasare praṇavasya samasthitau .
niṣkampakumbhako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ
||10||na bahirnāntare nādho nordhvaṃ nāśāsu tatra te .
saṃkṣobhamagamanprāṇā āpaḥ saṃstambhitā iva
||11||dagdhadehapuro vahniḥ śaśāmāśanivatkṣaṇāt .
adṛśyata sitaṃ bhasma śārīraṃ himapāṇḍuram
||12||yatra karpūraśayyāyāṃ suptānīva sukhocitam .
śarīrāsthīni lakṣyante niṣpandāni sitāni ca
||13||tadbhasma pavanānītaṃ sāsthi vāyurayojayat .
svadehe bhṛśamutsanne trinetravratavāniva
||14||taccaṇḍapavanoddhūtamāvṛttya gaganaṃ kṣaṇāt .
śaradīvābhramihikā kvāpi bhasmāsthimadyayau
||15||yāvaditthamavasthaiṣā praṇavasyāpare krame .
babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ
||16||tatastṛtīyāvasare praṇavasyopaśāntide .
pūraṇaprapūrako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ
||17||asminnavasare prāṇāścetanāmṛtamadhyagāḥ .
vyomni śītalatāmīyurhimasaṃsparśasundarīm
||18||kramādgaganamadhyasthāścandramaṇḍalatāṃ yayuḥ .
dhūmā gaganakośasthāḥ śītalāmbudatāmiva
||19||kalākalāpasaṃpūrṇe te tasmiṃścandramaṇḍale .
puṇyarāśāvivāpūrṇe rasāyanamahārṇave
||20||rasāyanamayā dhārāḥ saṃpannāḥ prāṇavāyavaḥ .
maṇiyaṣṭisamākārā jāleṣvindorivāṃśavaḥ
||21||sā papātāmbarāddhārā śeṣe śārīrabhasmani .
rasāyanī haraśiraḥpatiteva surāpagā
||22||udabhūdindubimbābhaṃ caturbāhuvapustayā .
prasphuranmandarādabdheḥ pārijāta iva drumaḥ
||23||uddālakaśarīraṃ tannārāyaṇatayoditam .
praphullanetravaktrābjamābabhau dīptisundaram
||24||rasāyanamayāḥ prāṇāstaccharīramapūrayan .
salilaughā iva saro vṛkṣaṃ madhurasā iva
||25||antaḥkuṇḍalinīṃ prāṇāḥ pūrayāmāsurādṛtāḥ .
cakrānuvartaprasṛtāṃ payāṃsīva saridvarām
||26||prakṛtasthaṃ babhūvāsya taccharīraṃ dvijanmanaḥ .
prāvṛṭśarīravigame dhautaṃ talamivāvaneḥ
||27||atha padmāsanagataḥ kṛtvā dehe sthitiṃ dṛḍham .
ālāna iva mātaṅgaṃ nibaddhyendriyapañcakam
||28||nirvikalpasamādhyarthaṃ vyavasāyamupādade .
svabhāvaṃ svacchatāṃ netuṃ śaratkāla ivāmalam
||29||praśāntavātahariṇamāśādigaṇagāminam .
cintayā hṛdayaṃ ninye dūrādrajjveva kīlakam
||30||dhāvamānamadho mattaṃ cittaṃ vimalamākulam .
balātsaṃrodhayāmāsa seturjalamiva drutam
||31||nimimīla dṛśāvardhaṃ paripakṣmalapakṣmake .
nispandatārāmadhure saṃdhyākāla ivāmbuje
||32||saumyatāmanayanmaunī prāṇāpānajavaṃ mukhe .
śvasanaṃ śreyase deśe praśastaḥ samayo yathā
||33||tilebhya iva tailāni pṛthak cakre prayatnataḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ kūrmo'ṅgānīva gopayan
||34||bāhyasparśānaśeṣeṇa jahau dūre sa dhīradhīḥ .
sahasā kuṇḍakacchanno maṇirdūratviṣo yathā
||35||vilīnānāntarāṃścakre sparśānujjhitadarśanāt .
rasānviṭapakośasthānmārgaśīrṣa iva drumaḥ
||36||rurodha gudasaṃkoccānnavadvārānilānatha .
mukhasaṃsthagitaḥ kumbho randhrakośānivetarān
||37||svātmaratnaprakāśāḍhyāṃ spaṣṭāṃ kusumalāñchitām .
dadhāra kandharāṃ dhīro meruḥ śṛṅgaśikhāmiva
||38||babhāra hṛdayākāśe manaḥ saṃyamamāgatam .
vindhyakhāta ivonmattaṃ gajaṃ yuktivaśīkṛtam
||39||śarannabhovadāsādya nirmalāmatisaumyatām .
jahāra paripūrṇābdhernirvātasyācalāṃ śriyam
||40||dudhāvātivikalpaughānpratibhāsamupeyuṣaḥ .
puraḥ parisphuradrūpānmaśakāniva mārutaḥ
||41||āgacchato yathākāmaṃ pratibhāsānpunaḥ punaḥ .
acchinanmanasā śūraḥ khaṅgeneva raṇe ripūn
||42||vikalpaughe parālūne so'paśyaddhadayāmbare .
tamacchannavivekārkaṃ lolakajjalamecakam
||43||tamapyunmārjayāmāsa samyaksvāntavivasvatā .
samyagjñānoditenāśu pavaneneva kajjalam
||44||tamasyuparate kāntaṃ tejaḥpuñjaṃ dadarśa saḥ .
śārvare timire śānte prātaḥsaṃdhyāmivāmbujam
||45||tallulāva sthalābjānāṃ vanaṃ bāla iva dvipaḥ .
apibaccāpyasṛkpūraṃ vetāla iva vegataḥ
||46||tejasyuparate tasya ghūrṇamānaṃ mano muneḥ .
niśābjavadagānnidrā lolaṃ kṣībavadeva vā
||47||meghamālāmiva marudvyālo nīlābjinīmiva .
yāminīmiva tīkṣṇāṃśustāmapyāśu lulāva saḥ
||48||nidrāvyapagame tasya bhāvayāmāsa tanmanaḥ .
vyomaśyāmaladṛgjanturnabhasīva śikhaṇḍakān
||49||payoda iva tāpicchaṃ nīhāramiva mārutaḥ .
dīpastama ivācchātma tadapyāśu mamārja saḥ
||50||vyomasaṃvidi naṣṭāyāṃ mūḍhaṃ tasyābhavanmanaḥ .
nidrāyāṃ tu vilīnāyāṃ maireyamadavāniva
||51||mohamapyeṣa manasastaṃ mamārja mahāśayaḥ .
yāminījanitaṃ jāḍyaṃ bhuvanādiva bhāskaraḥ
||52||tatastejastamonidrāmohādiparivarjitam .
kāmapyavasthāmāsādya viśaśrāma manaḥ kṣaṇam
||53||viśramyāśu papātāṅga saṃvidaṃ viśvarūpiṇīm .
seturuddhaṃ sarovāri pratīpaṃ svamivāspadam
||54||cirānusaṃdhānavaśātsvadanācca svasaṃvidaḥ .
tataścinmayatāmāgāddhema nūpuratāmiva
||55||cittatvamatha saṃtyajya cittaṃ cittattvatāṃ gatam .
anyadeva babhūvāśu paṅkaḥ kumbhasthito yathā
||56||cetyaṃ saṃtyajya cicchuddhā citsāmānyamathāyayau .
tyaktavīcyādibhedo'bdhirvāḥsāmānyamivaikadhīḥ
||57||tyaktabhūtaughamananaṃ tato viśvaṃbharaṃ mahat .
cidākāśaṃ tataḥ śuddhaṃ so'bhavadbodhamāgataḥ
||58||tatra prāpadathānandaṃ dṛśyadarśanavarjitam .
anantamuttamāsvādaṃ rasāyanamivārṇavam
||59||śarīrātsamaveto'sau kāmapyavanimāgataḥ .
sattāsāmānyarūpātmā babhūvānandasāgaraḥ
||60||dvijacetanahaṃso'sāvānandasarasi sthitaḥ .
atiṣṭhaccharadacche khe kalāpūrṇa ivoḍupaḥ
||61||babhūvāvātadīpābho lipikarmārpitopamaḥ .
vītavīcyambudhiprakhyo vṛṣṭamūkāmbudasthitiḥ
||62||athaitasminmahāloke tiṣṭhannuddālakaściram .
apaśyadvyomagānsiddhānamarānapi bhūriśaḥ
||63||āgatāni vicitrāṇi siddhijālāni cābhitaḥ .
śakrārkapadadātṝṇi nīrandhrāṇyapsarogaṇaiḥ
||64||tāni nādarayāṃcakre siddhivṛndāni sa dvijaḥ .
gambhīramatirakṣubdho vilāsāniva śaiśavān
||65||siddhisārthamanādṛtya tasminnānandamandire .
atiṣṭhadatha ṣaṇmāsāndiktaṭe'rka ivottare
||66||jīvanmuktapadaṃ tattadyāvatsaṃprāptavāndvijaḥ .
tatra siddhāḥ surāḥ sādhyāḥ sthitā brahmaharādayaḥ
||67||ānande pariṇāmitvādanānandapadaṃ gataḥ .
nānande na nirānande tatastatsaṃvidābabhau
||68||kṣaṇaṃ varṣasahasraṃ vā tatra labdhvā sthitiṃ manaḥ .
ratimeti na bhogaughe dṛṣṭasvarga ivāvanau
||69||tatpadaṃ sā gatiḥ śāntā tacchreyaḥ śāśvataṃ śivam .
tatra viśrāntimāptasya bhūyo no bādhate bhramaḥ
||70||tatpadaṃ sādhavaḥ prāpya dṛśyadṛṣṭimimāṃ punaḥ .
nāyānti khadirodyānaṃ labdhacaitrarathā iva
||71||tāṃ mahānandapadavīṃ cittādāsādya dehinaḥ .
dṛśyaṃ na bahu manyante rājāno dīnatāmiva
||72||cetastatpadaviśrāntaṃ buddhaṃ dṛśyadaśāṃ prati .
kadarthādbodhamāyāti nāyātyevāthavānagha
||73||uddālako'tra ṣaṇmāsāndūrotsāritasiddhibhūḥ .
uṣitvonmiṣitombhodakośādarko madhāviva
||74||dadarśa saṃprabuddhātmā punaḥ paramatejasaḥ .
praṇāmalālasāḥ snigdhāścandravimbavapurdharāḥ
||75||ramaṇīrgauramandārareṇubhramaracāmarāḥ .
sphuratpatākāpaṭalā dyuvimānaparamparāḥ
||76||asmadādīnmunīndarbhapavitrāṅkakarāmbujān .
vidyādharībhirvalitānvidyādharapatīnapi
||77||te tamūcurmahātmānamuddālakamuniṃ tathā .
prasādena praṇāmānno bhagavannavalokaya
||78||āruhyedaṃ vimānaṃ tvamehi traiviṣṭapaṃ puram .
svarga eva hi sīmānto jagatsaṃbhogasaṃpadām
||79||ākalpamucitānbhuṅkṣva bhogānabhimatānvibho .
svargādiphalabhogārthamevāśeṣatapaḥkriyāḥ
||80||hāracāmaradhāriṇyo vidyādharavarāṅganāḥ .
paśyemāstvamupāsīnāḥ kariṇyaḥ kariṇaṃ yathā
||81||kāmo dharmārthayoḥ sāraḥ kāmasārāḥ suyoṣitaḥ .
vasanta iva mañjaryaḥ svarga eva bhavanti tāḥ
||82||evaṃ kathayataḥ sarvānatithīnityasau muniḥ .
paripūjya yathānyāyamatiṣṭhadgatasaṃbhramam
||83||nābhyanandanna tatyāja tāṃ vibhūtiṃ sa dhīradhīḥ .
bho siddhā vrajatetyuktvā svavyāpāraparo'bhavat
||84||atha svadharmanirataṃ bhogeṣvaratimāgatam .
tamupāsya yayuḥ siddhā dinaiḥ katipayaiḥ svayam
||85||jīvanmuktaḥ sa ca munirvijahāra yathāsukham .
yāvadicchaṃ vanānteṣu munīnāmāśrameṣu ca
||86||merumandarakailāsahimavadvindhyasānuṣu .
dvīpopavanadikkuñjajaṅgalāraṇyabhūmiṣu
||87||tataḥprabhṛti saṃprāptapadamuddālako dvijaḥ .
guhāsu girikukṣīṇāmavasaddhyānalīlayā
||88||kadācidahnā māsena kadācidvatsareṇa ca .
kadācidvatsaraugheṇa dhyānāsakto vyabudhyata
||89||uddālakastadārabhya vyavahāraparo'pi san .
susamāhita evāsau cittattvaikatvamāgataḥ
||90||cittattvaikaghanābhyāsānmahācittvamupetya saḥ .
babhūva sarvatra samastejaḥ sauramivāvanau
||91||citsāmānyacirābhyāsātsattāsāmānyametya saḥ .
dṛśye'smiṃścitraravivannāstamāyānna codayam
||92||śamaparapadalābhaprāptisaṃśāntacetā
galitajananapāśaḥ kṣīṇasaṃdehadolaḥ .
śaradi khamiva śāntaṃ vyātataṃ corjitaṃ ca
sphuṭamamalamacetastadvapuḥ saṃbabhāra
||93||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakaviśrāntirnāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ .. 54 ..