मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 54

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 54

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

iti nirṇīya tatayā dhiyā dhavalayā muniḥ .

baddhapadmāsanastasthāvardhonmīlitalocanaḥ

||1||

omityetatparaṃ brahma nirṇīya sa munistadā .

oṃkāroccārito yena tenāptaṃ paramaṃ padam

||2||

oṃkāramakarottārasvaramūrdhvagatadhvanim .

samyagāhatalāṅgūlaṃ ghaṇṭākuṇḍamivāravam

||3||

omuccārayatastasya saṃvittattve tadunmukhe .

yāvadoṃkāramūrdhasthe vitate vimalātmani

||4||

sārdhatryaṃśātmamātrasya prathameṃ'śe sphuṭārave .

praṇavasya samākṣubdhaprāṇāraṇitadehake

||5||

recakākhyo'khilaṃ kāyaṃ prāṇaniṣkramaṇakramaḥ .

riktīcakāra pītāmburagastya iva sāgaram

||6||

atiṣṭhatprāṇapavanaścidrasāpūritāmbare .

tyaktadehaḥ parityaktanīḍaḥ khaga ivāmbare

||7||

hṛdayāgnirjvalajjvālo dadāha nikhilaṃ vapuḥ .

utpātapavanodbhūto dāvaḥ śuṣkamiva drumam

||8||

yāvaditthamavasthaiṣā praṇavaprathamakrame .

babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ

||9||

athetarāṃśāvasare praṇavasya samasthitau .

niṣkampakumbhako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ

||10||

na bahirnāntare nādho nordhvaṃ nāśāsu tatra te .

saṃkṣobhamagamanprāṇā āpaḥ saṃstambhitā iva

||11||

dagdhadehapuro vahniḥ śaśāmāśanivatkṣaṇāt .

adṛśyata sitaṃ bhasma śārīraṃ himapāṇḍuram

||12||

yatra karpūraśayyāyāṃ suptānīva sukhocitam .

śarīrāsthīni lakṣyante niṣpandāni sitāni ca

||13||

tadbhasma pavanānītaṃ sāsthi vāyurayojayat .

svadehe bhṛśamutsanne trinetravratavāniva

||14||

taccaṇḍapavanoddhūtamāvṛttya gaganaṃ kṣaṇāt .

śaradīvābhramihikā kvāpi bhasmāsthimadyayau

||15||

yāvaditthamavasthaiṣā praṇavasyāpare krame .

babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ

||16||

tatastṛtīyāvasare praṇavasyopaśāntide .

pūraṇaprapūrako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ

||17||

asminnavasare prāṇāścetanāmṛtamadhyagāḥ .

vyomni śītalatāmīyurhimasaṃsparśasundarīm

||18||

kramādgaganamadhyasthāścandramaṇḍalatāṃ yayuḥ .

dhūmā gaganakośasthāḥ śītalāmbudatāmiva

||19||

kalākalāpasaṃpūrṇe te tasmiṃścandramaṇḍale .

puṇyarāśāvivāpūrṇe rasāyanamahārṇave

||20||

rasāyanamayā dhārāḥ saṃpannāḥ prāṇavāyavaḥ .

maṇiyaṣṭisamākārā jāleṣvindorivāṃśavaḥ

||21||

sā papātāmbarāddhārā śeṣe śārīrabhasmani .

rasāyanī haraśiraḥpatiteva surāpagā

||22||

udabhūdindubimbābhaṃ caturbāhuvapustayā .

prasphuranmandarādabdheḥ pārijāta iva drumaḥ

||23||

uddālakaśarīraṃ tannārāyaṇatayoditam .

praphullanetravaktrābjamābabhau dīptisundaram

||24||

rasāyanamayāḥ prāṇāstaccharīramapūrayan .

salilaughā iva saro vṛkṣaṃ madhurasā iva

||25||

antaḥkuṇḍalinīṃ prāṇāḥ pūrayāmāsurādṛtāḥ .

cakrānuvartaprasṛtāṃ payāṃsīva saridvarām

||26||

prakṛtasthaṃ babhūvāsya taccharīraṃ dvijanmanaḥ .

prāvṛṭśarīravigame dhautaṃ talamivāvaneḥ

||27||

atha padmāsanagataḥ kṛtvā dehe sthitiṃ dṛḍham .

ālāna iva mātaṅgaṃ nibaddhyendriyapañcakam

||28||

nirvikalpasamādhyarthaṃ vyavasāyamupādade .

svabhāvaṃ svacchatāṃ netuṃ śaratkāla ivāmalam

||29||

praśāntavātahariṇamāśādigaṇagāminam .

cintayā hṛdayaṃ ninye dūrādrajjveva kīlakam

||30||

dhāvamānamadho mattaṃ cittaṃ vimalamākulam .

balātsaṃrodhayāmāsa seturjalamiva drutam

||31||

nimimīla dṛśāvardhaṃ paripakṣmalapakṣmake .

nispandatārāmadhure saṃdhyākāla ivāmbuje

||32||

saumyatāmanayanmaunī prāṇāpānajavaṃ mukhe .

śvasanaṃ śreyase deśe praśastaḥ samayo yathā

||33||

tilebhya iva tailāni pṛthak cakre prayatnataḥ .

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ kūrmo'ṅgānīva gopayan

||34||

bāhyasparśānaśeṣeṇa jahau dūre sa dhīradhīḥ .

sahasā kuṇḍakacchanno maṇirdūratviṣo yathā

||35||

vilīnānāntarāṃścakre sparśānujjhitadarśanāt .

rasānviṭapakośasthānmārgaśīrṣa iva drumaḥ

||36||

rurodha gudasaṃkoccānnavadvārānilānatha .

mukhasaṃsthagitaḥ kumbho randhrakośānivetarān

||37||

svātmaratnaprakāśāḍhyāṃ spaṣṭāṃ kusumalāñchitām .

dadhāra kandharāṃ dhīro meruḥ śṛṅgaśikhāmiva

||38||

babhāra hṛdayākāśe manaḥ saṃyamamāgatam .

vindhyakhāta ivonmattaṃ gajaṃ yuktivaśīkṛtam

||39||

śarannabhovadāsādya nirmalāmatisaumyatām .

jahāra paripūrṇābdhernirvātasyācalāṃ śriyam

||40||

dudhāvātivikalpaughānpratibhāsamupeyuṣaḥ .

puraḥ parisphuradrūpānmaśakāniva mārutaḥ

||41||

āgacchato yathākāmaṃ pratibhāsānpunaḥ punaḥ .

acchinanmanasā śūraḥ khaṅgeneva raṇe ripūn

||42||

vikalpaughe parālūne so'paśyaddhadayāmbare .

tamacchannavivekārkaṃ lolakajjalamecakam

||43||

tamapyunmārjayāmāsa samyaksvāntavivasvatā .

samyagjñānoditenāśu pavaneneva kajjalam

||44||

tamasyuparate kāntaṃ tejaḥpuñjaṃ dadarśa saḥ .

śārvare timire śānte prātaḥsaṃdhyāmivāmbujam

||45||

tallulāva sthalābjānāṃ vanaṃ bāla iva dvipaḥ .

apibaccāpyasṛkpūraṃ vetāla iva vegataḥ

||46||

tejasyuparate tasya ghūrṇamānaṃ mano muneḥ .

niśābjavadagānnidrā lolaṃ kṣībavadeva vā

||47||

meghamālāmiva marudvyālo nīlābjinīmiva .

yāminīmiva tīkṣṇāṃśustāmapyāśu lulāva saḥ

||48||

nidrāvyapagame tasya bhāvayāmāsa tanmanaḥ .

vyomaśyāmaladṛgjanturnabhasīva śikhaṇḍakān

||49||

payoda iva tāpicchaṃ nīhāramiva mārutaḥ .

dīpastama ivācchātma tadapyāśu mamārja saḥ

||50||

vyomasaṃvidi naṣṭāyāṃ mūḍhaṃ tasyābhavanmanaḥ .

nidrāyāṃ tu vilīnāyāṃ maireyamadavāniva

||51||

mohamapyeṣa manasastaṃ mamārja mahāśayaḥ .

yāminījanitaṃ jāḍyaṃ bhuvanādiva bhāskaraḥ

||52||

tatastejastamonidrāmohādiparivarjitam .

kāmapyavasthāmāsādya viśaśrāma manaḥ kṣaṇam

||53||

viśramyāśu papātāṅga saṃvidaṃ viśvarūpiṇīm .

seturuddhaṃ sarovāri pratīpaṃ svamivāspadam

||54||

cirānusaṃdhānavaśātsvadanācca svasaṃvidaḥ .

tataścinmayatāmāgāddhema nūpuratāmiva

||55||

cittatvamatha saṃtyajya cittaṃ cittattvatāṃ gatam .

anyadeva babhūvāśu paṅkaḥ kumbhasthito yathā

||56||

cetyaṃ saṃtyajya cicchuddhā citsāmānyamathāyayau .

tyaktavīcyādibhedo'bdhirvāḥsāmānyamivaikadhīḥ

||57||

tyaktabhūtaughamananaṃ tato viśvaṃbharaṃ mahat .

cidākāśaṃ tataḥ śuddhaṃ so'bhavadbodhamāgataḥ

||58||

tatra prāpadathānandaṃ dṛśyadarśanavarjitam .

anantamuttamāsvādaṃ rasāyanamivārṇavam

||59||

śarīrātsamaveto'sau kāmapyavanimāgataḥ .

sattāsāmānyarūpātmā babhūvānandasāgaraḥ

||60||

dvijacetanahaṃso'sāvānandasarasi sthitaḥ .

atiṣṭhaccharadacche khe kalāpūrṇa ivoḍupaḥ

||61||

babhūvāvātadīpābho lipikarmārpitopamaḥ .

vītavīcyambudhiprakhyo vṛṣṭamūkāmbudasthitiḥ

||62||

athaitasminmahāloke tiṣṭhannuddālakaściram .

apaśyadvyomagānsiddhānamarānapi bhūriśaḥ

||63||

āgatāni vicitrāṇi siddhijālāni cābhitaḥ .

śakrārkapadadātṝṇi nīrandhrāṇyapsarogaṇaiḥ

||64||

tāni nādarayāṃcakre siddhivṛndāni sa dvijaḥ .

gambhīramatirakṣubdho vilāsāniva śaiśavān

||65||

siddhisārthamanādṛtya tasminnānandamandire .

atiṣṭhadatha ṣaṇmāsāndiktaṭe'rka ivottare

||66||

jīvanmuktapadaṃ tattadyāvatsaṃprāptavāndvijaḥ .

tatra siddhāḥ surāḥ sādhyāḥ sthitā brahmaharādayaḥ

||67||

ānande pariṇāmitvādanānandapadaṃ gataḥ .

nānande na nirānande tatastatsaṃvidābabhau

||68||

kṣaṇaṃ varṣasahasraṃ vā tatra labdhvā sthitiṃ manaḥ .

ratimeti na bhogaughe dṛṣṭasvarga ivāvanau

||69||

tatpadaṃ sā gatiḥ śāntā tacchreyaḥ śāśvataṃ śivam .

tatra viśrāntimāptasya bhūyo no bādhate bhramaḥ

||70||

tatpadaṃ sādhavaḥ prāpya dṛśyadṛṣṭimimāṃ punaḥ .

nāyānti khadirodyānaṃ labdhacaitrarathā iva

||71||

tāṃ mahānandapadavīṃ cittādāsādya dehinaḥ .

dṛśyaṃ na bahu manyante rājāno dīnatāmiva

||72||

cetastatpadaviśrāntaṃ buddhaṃ dṛśyadaśāṃ prati .

kadarthādbodhamāyāti nāyātyevāthavānagha

||73||

uddālako'tra ṣaṇmāsāndūrotsāritasiddhibhūḥ .

uṣitvonmiṣitombhodakośādarko madhāviva

||74||

dadarśa saṃprabuddhātmā punaḥ paramatejasaḥ .

praṇāmalālasāḥ snigdhāścandravimbavapurdharāḥ

||75||

ramaṇīrgauramandārareṇubhramaracāmarāḥ .

sphuratpatākāpaṭalā dyuvimānaparamparāḥ

||76||

asmadādīnmunīndarbhapavitrāṅkakarāmbujān .

vidyādharībhirvalitānvidyādharapatīnapi

||77||

te tamūcurmahātmānamuddālakamuniṃ tathā .

prasādena praṇāmānno bhagavannavalokaya

||78||

āruhyedaṃ vimānaṃ tvamehi traiviṣṭapaṃ puram .

svarga eva hi sīmānto jagatsaṃbhogasaṃpadām

||79||

ākalpamucitānbhuṅkṣva bhogānabhimatānvibho .

svargādiphalabhogārthamevāśeṣatapaḥkriyāḥ

||80||

hāracāmaradhāriṇyo vidyādharavarāṅganāḥ .

paśyemāstvamupāsīnāḥ kariṇyaḥ kariṇaṃ yathā

||81||

kāmo dharmārthayoḥ sāraḥ kāmasārāḥ suyoṣitaḥ .

vasanta iva mañjaryaḥ svarga eva bhavanti tāḥ

||82||

evaṃ kathayataḥ sarvānatithīnityasau muniḥ .

paripūjya yathānyāyamatiṣṭhadgatasaṃbhramam

||83||

nābhyanandanna tatyāja tāṃ vibhūtiṃ sa dhīradhīḥ .

bho siddhā vrajatetyuktvā svavyāpāraparo'bhavat

||84||

atha svadharmanirataṃ bhogeṣvaratimāgatam .

tamupāsya yayuḥ siddhā dinaiḥ katipayaiḥ svayam

||85||

jīvanmuktaḥ sa ca munirvijahāra yathāsukham .

yāvadicchaṃ vanānteṣu munīnāmāśrameṣu ca

||86||

merumandarakailāsahimavadvindhyasānuṣu .

dvīpopavanadikkuñjajaṅgalāraṇyabhūmiṣu

||87||

tataḥprabhṛti saṃprāptapadamuddālako dvijaḥ .

guhāsu girikukṣīṇāmavasaddhyānalīlayā

||88||

kadācidahnā māsena kadācidvatsareṇa ca .

kadācidvatsaraugheṇa dhyānāsakto vyabudhyata

||89||

uddālakastadārabhya vyavahāraparo'pi san .

susamāhita evāsau cittattvaikatvamāgataḥ

||90||

cittattvaikaghanābhyāsānmahācittvamupetya saḥ .

babhūva sarvatra samastejaḥ sauramivāvanau

||91||

citsāmānyacirābhyāsātsattāsāmānyametya saḥ .

dṛśye'smiṃścitraravivannāstamāyānna codayam

||92||

śamaparapadalābhaprāptisaṃśāntacetā

galitajananapāśaḥ kṣīṇasaṃdehadolaḥ .

śaradi khamiva śāntaṃ vyātataṃ corjitaṃ ca

sphuṭamamalamacetastadvapuḥ saṃbabhāra

||93||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakaviśrāntirnāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ .. 54 ..