मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 33

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 33

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

candrārdhaśekharadhara cittattvasya mahātmanaḥ .

anantasyaikarūpasya dvitvaṃ kathamupāgatam

||1||

kathaṃ ca tanmahādeva rūḍhaṃ paryāyasaṃkulam .

bhavedduḥkhopaghātāya prajñayā vinivāritam

||2||

īśvara uvāca .

sarvaśakti hi tadbrahma sadekaṃ vidyate yadā .

tadā nirmūla evāyaṃ dvitvaikatvakalodayaḥ

||3||

sati dvitve kilaikaṃ syātsatyekatve dvirūpatā .

kale dve api cidrūpe cidrūpatvāttadapyasat

||4||

ekābhāvādabhāvo'tra ekatvadvitvayordvayoḥ .

ekaṃ vinā na dvitīyaṃ na dvitīyaṃ vinaikatā

||5||

kāryakāraṇayorekasāratvādekarūpatā .

phalāntasyāpi bījādervikārādiha kalpanā

||6||

cittvaṃ cetyavikalpena svayaṃ sphurati tanmayam .

vikārādi tadevāntastatsāratvānna bhidyate

||7||

vikārādivikalpo'yaṃ tata utthāya vastuṣu .

yāti sārthakatāṃ nānākāryakāraṇatādibhiḥ

||8||

taraṅgāḥ salile ye'pi toye śailasya te samāḥ .

śaśaśrṛṅgasamaḥ so'pi yasya satyaḥ śaśāṅkuraḥ

||9||

vastubodho'tra saṃdhatte tatrālaṃ vāgvikalpanaiḥ .

vyavacchedādi duśchedyaṃ vacovācyātkila dvija

||10||

brahmaṇaḥ sarvaśaktitvaṃ tattvato na vibhidyate .

taraṅgakaṇakallolajalaugha iva vāriṇaḥ

||11||

puṣpapallavapatrādi latāyā netaradyathā .

dvitvaikatvajagattvādi tvantvāhantvaṃ tathā citeḥ

||12||

deśakālavikārādiḥ kṛto bhedaścitastu yaḥ .

taccidetadasatproktaṃ na praśno'tra tavocitaḥ

||13||

deśakālakriyāsattāniyatyādyāśca śaktayaḥ .

cidātmikā eva citaḥ sattvātsaṃpatitāḥ svataḥ

||14||

cittattvaṃ cittacetyehaṃ cidbrahmādyabhidhā smṛtā .

yathā vīcyādyabhidhārhaṃ sthitamambutaraṅgakam

||15||

asaṃbhavattaraṅgasya cidvilāsamahāmbudheḥ .

taraṅgitatvamiva yattattāvaccetyasaṅgitā

||16||

tadetatparamaṃ brahma satyeśvaraśivādibhiḥ .

śūnyaikaparamātmādināmabhiḥ parigīyate

||17||

evaṃ rūpapadātītaṃ yadrūpaṃ paramātmanaḥ .

yattu nāmāhamamalaṃ viṣayo na girāṃ ca tat

||18||

yadidaṃ dṛśyate tasyāstallatāyā mahāciteḥ .

phalapallavapuṣpādi na bhinnaṃ tanmayaṃ yataḥ

||19||

mahāvidyopanayanā cidbhavatyabhidhā satī .

sā jīvatvena bāhyatvaṃ tadā dvīndviva paśyati

||20||

svayamanyaivamasmīti bhāvayitvā svabhāvataḥ .

anyatāmiva saṃyāti svavikalpātmikāṃ svataḥ

||21||

akalaṅkena rūpeṇa rūpaṃ yatsakalaṅkavat .

saṃsārasaritaṃ prāpya cetanenaiva cetati

||22||

cidvapuḥ svayametena hyekatāmeti jīvatām .

cittattvasyāvabhāsena jīvo jīvati tanmayaḥ

||23||

ātivāhikadeho'pi jīvatāṃ samupāgataḥ .

bhāvanāpañcakaṃ bhūtvā dravyamasmīti vettyalam

||24||

taddravyaṃ prāṇinā bhuktamāśu gacchati vīryatām .

tato'haṃ prāṇavāñjāto vettītyanubhavātmakam

||25||

ahaṃtādikrameṇāśu pañcakānubhavabhramāt .

sthāvaraṃ jaṃgamaṃ sarvaṃ vetti tattadbhavatyalam

||26||

kākatālīyayogena dṛḍhābhyāsakṣayeṇa ca .

vāsanāntarasaṃśleṣātsūkṣmamākāramujjhati

||27||

dvitvasvasaṃvidā dvitvamekasyaiva pravartate .

puṃso vetālasaṃkalpādvetāla iva bhāsuraḥ

||28||

advitvavedanādvitvamātmano'pi nivartate .

na karomīti saṃkalpātpuruṣasyeva kartṛtā

||29||

dvitvasaṃkalpato dvitvamekasyaiva pravartate .

advitvasaṃvidā dvitvamanekasyāpi naśyati

||30||

paramātmatayā dvitvaṃ na kilātmani vidyate .

avikārādimattvena sarvagatvena sarvadā

||31||

yatsvasaṃkalparacitamasaṃkalpakṣayaṃ hi tat .

yathā mune manorājyaṃ gandharvanagaraṃ yathā

||32||

tathā saṃkalpane kleśo na saṃkalpavināśane .

saṃkalpayakṣo gandharvapuryāḥ sṛṣṭau na tu kṣaye

||33||

puṣṭasaṃkalpamātreṇa yadidaṃ duḥkhamāgatam .

tadasaṃkalpamātreṇa kṣayi kātra kadarthanā

||34||

yatkiṃcidapi saṃkalpya naro duḥkhe nimajjati .

na kiṃcidapi saṃkalpya sukhamavyayamaśnute

||35||

saṃkalpavyālanirmuktā na yadā tava cetanā .

na tadā nandanodyāne tvamuccaiḥ parirājase

||36||

svavivekānilaiḥ kṛtvā saṃkalpajaladakṣayam .

parāṃ nirmalatāmehi śaradīva nabhontaram

||37||

saṃkalpasaritaṃ mattāṃ maṇimantreṇa śoṣaya .

tatrohyamānamātmānaṃ samāśvāsya bhavāmanāḥ

||38||

saṃkalpānilanirdhūtaṃ bhrāntaṃ parṇatṛṇāṃśavat .

bhūtākāśe cidātmānamavalambya vilokaya

||39||

svasaṃkalpanakāluṣyaṃ vinivāryātmanātmanaḥ .

paraṃ prasādamāsādya paramānandavānbhava

||40||

sarvaśaktimayo hyātmā yadyathā bhāvayatyalam .

tattathā paśyati tadā svasaṃkalpavijṛmbhitam

||41||

saṃkalpamātramevedaṃ jaganmithyātvamutthitam .

asaṃkalpanamātreṇa brahmankvāpi vilīyate

||42||

saṃkalpavātavalitaṃ janmajālakadambakam .

asaṃkalpānilasparśādviśrāmyati pare pade

||43||

tṛṣṇākarañjalatikāmimāṃ rūḍhimupāgatām .

saṃkalpamūloddharaṇātpariśoṣavatīṃ kuru

||44||

pratibhāsasamutthānaṃ pratibhāsaparikṣayam .

yathā gandharvanagaraṃ tathā saṃsṛtivibhramaḥ

||45||

prabhurasmīti vismṛtya tāvacchocati bhūmipaḥ .

bhūmipo'smīti saṃjātā yāvannāsya hṛdi smṛtiḥ

||46||

nāsya tajjātayā brahmanprāksmṛtirvartamānayā .

śaradevopagatayā prāvṛḍ jāḍyāpavāriṇī

||47||

ghanapravāhayā'kasmāccittehā saiva vardhate .

ya evoccaiḥsvarastantryāḥ sa evākrāmati śrutim

||48||

ahameko'hamātmāsmītyekāṃ bhāvaya bhāvanām .

tayā bhāvanayā yuktaḥ sa eva tvaṃ bhavasyalam

||49||

evaṃ hyasaṃbhavadidaṃ tvavirāgabhāsya-

ttatsattvamuttamapadaṃ paramekadevaḥ .

pūjāsu pūjakasupūjanapūjyarūpaṃ

kiṃcinnakiṃcidiva cittapadaikamūrtiḥ

||50||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 dvaitaikyapratipādanaṃ nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ .. 33 ..