Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
candrārdhaśekharadhara cittattvasya mahātmanaḥ .
anantasyaikarūpasya dvitvaṃ kathamupāgatam
||1||kathaṃ ca tanmahādeva rūḍhaṃ paryāyasaṃkulam .
bhavedduḥkhopaghātāya prajñayā vinivāritam
||2||īśvara uvāca .
sarvaśakti hi tadbrahma sadekaṃ vidyate yadā .
tadā nirmūla evāyaṃ dvitvaikatvakalodayaḥ
||3||sati dvitve kilaikaṃ syātsatyekatve dvirūpatā .
kale dve api cidrūpe cidrūpatvāttadapyasat
||4||ekābhāvādabhāvo'tra ekatvadvitvayordvayoḥ .
ekaṃ vinā na dvitīyaṃ na dvitīyaṃ vinaikatā
||5||kāryakāraṇayorekasāratvādekarūpatā .
phalāntasyāpi bījādervikārādiha kalpanā
||6||cittvaṃ cetyavikalpena svayaṃ sphurati tanmayam .
vikārādi tadevāntastatsāratvānna bhidyate
||7||vikārādivikalpo'yaṃ tata utthāya vastuṣu .
yāti sārthakatāṃ nānākāryakāraṇatādibhiḥ
||8||taraṅgāḥ salile ye'pi toye śailasya te samāḥ .
śaśaśrṛṅgasamaḥ so'pi yasya satyaḥ śaśāṅkuraḥ
||9||vastubodho'tra saṃdhatte tatrālaṃ vāgvikalpanaiḥ .
vyavacchedādi duśchedyaṃ vacovācyātkila dvija
||10||brahmaṇaḥ sarvaśaktitvaṃ tattvato na vibhidyate .
taraṅgakaṇakallolajalaugha iva vāriṇaḥ
||11||puṣpapallavapatrādi latāyā netaradyathā .
dvitvaikatvajagattvādi tvantvāhantvaṃ tathā citeḥ
||12||deśakālavikārādiḥ kṛto bhedaścitastu yaḥ .
taccidetadasatproktaṃ na praśno'tra tavocitaḥ
||13||deśakālakriyāsattāniyatyādyāśca śaktayaḥ .
cidātmikā eva citaḥ sattvātsaṃpatitāḥ svataḥ
||14||cittattvaṃ cittacetyehaṃ cidbrahmādyabhidhā smṛtā .
yathā vīcyādyabhidhārhaṃ sthitamambutaraṅgakam
||15||asaṃbhavattaraṅgasya cidvilāsamahāmbudheḥ .
taraṅgitatvamiva yattattāvaccetyasaṅgitā
||16||tadetatparamaṃ brahma satyeśvaraśivādibhiḥ .
śūnyaikaparamātmādināmabhiḥ parigīyate
||17||evaṃ rūpapadātītaṃ yadrūpaṃ paramātmanaḥ .
yattu nāmāhamamalaṃ viṣayo na girāṃ ca tat
||18||yadidaṃ dṛśyate tasyāstallatāyā mahāciteḥ .
phalapallavapuṣpādi na bhinnaṃ tanmayaṃ yataḥ
||19||mahāvidyopanayanā cidbhavatyabhidhā satī .
sā jīvatvena bāhyatvaṃ tadā dvīndviva paśyati
||20||svayamanyaivamasmīti bhāvayitvā svabhāvataḥ .
anyatāmiva saṃyāti svavikalpātmikāṃ svataḥ
||21||akalaṅkena rūpeṇa rūpaṃ yatsakalaṅkavat .
saṃsārasaritaṃ prāpya cetanenaiva cetati
||22||cidvapuḥ svayametena hyekatāmeti jīvatām .
cittattvasyāvabhāsena jīvo jīvati tanmayaḥ
||23||ātivāhikadeho'pi jīvatāṃ samupāgataḥ .
bhāvanāpañcakaṃ bhūtvā dravyamasmīti vettyalam
||24||taddravyaṃ prāṇinā bhuktamāśu gacchati vīryatām .
tato'haṃ prāṇavāñjāto vettītyanubhavātmakam
||25||ahaṃtādikrameṇāśu pañcakānubhavabhramāt .
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ sarvaṃ vetti tattadbhavatyalam
||26||kākatālīyayogena dṛḍhābhyāsakṣayeṇa ca .
vāsanāntarasaṃśleṣātsūkṣmamākāramujjhati
||27||dvitvasvasaṃvidā dvitvamekasyaiva pravartate .
puṃso vetālasaṃkalpādvetāla iva bhāsuraḥ
||28||advitvavedanādvitvamātmano'pi nivartate .
na karomīti saṃkalpātpuruṣasyeva kartṛtā
||29||dvitvasaṃkalpato dvitvamekasyaiva pravartate .
advitvasaṃvidā dvitvamanekasyāpi naśyati
||30||paramātmatayā dvitvaṃ na kilātmani vidyate .
avikārādimattvena sarvagatvena sarvadā
||31||yatsvasaṃkalparacitamasaṃkalpakṣayaṃ hi tat .
yathā mune manorājyaṃ gandharvanagaraṃ yathā
||32||tathā saṃkalpane kleśo na saṃkalpavināśane .
saṃkalpayakṣo gandharvapuryāḥ sṛṣṭau na tu kṣaye
||33||puṣṭasaṃkalpamātreṇa yadidaṃ duḥkhamāgatam .
tadasaṃkalpamātreṇa kṣayi kātra kadarthanā
||34||yatkiṃcidapi saṃkalpya naro duḥkhe nimajjati .
na kiṃcidapi saṃkalpya sukhamavyayamaśnute
||35||saṃkalpavyālanirmuktā na yadā tava cetanā .
na tadā nandanodyāne tvamuccaiḥ parirājase
||36||svavivekānilaiḥ kṛtvā saṃkalpajaladakṣayam .
parāṃ nirmalatāmehi śaradīva nabhontaram
||37||saṃkalpasaritaṃ mattāṃ maṇimantreṇa śoṣaya .
tatrohyamānamātmānaṃ samāśvāsya bhavāmanāḥ
||38||saṃkalpānilanirdhūtaṃ bhrāntaṃ parṇatṛṇāṃśavat .
bhūtākāśe cidātmānamavalambya vilokaya
||39||svasaṃkalpanakāluṣyaṃ vinivāryātmanātmanaḥ .
paraṃ prasādamāsādya paramānandavānbhava
||40||sarvaśaktimayo hyātmā yadyathā bhāvayatyalam .
tattathā paśyati tadā svasaṃkalpavijṛmbhitam
||41||saṃkalpamātramevedaṃ jaganmithyātvamutthitam .
asaṃkalpanamātreṇa brahmankvāpi vilīyate
||42||saṃkalpavātavalitaṃ janmajālakadambakam .
asaṃkalpānilasparśādviśrāmyati pare pade
||43||tṛṣṇākarañjalatikāmimāṃ rūḍhimupāgatām .
saṃkalpamūloddharaṇātpariśoṣavatīṃ kuru
||44||pratibhāsasamutthānaṃ pratibhāsaparikṣayam .
yathā gandharvanagaraṃ tathā saṃsṛtivibhramaḥ
||45||prabhurasmīti vismṛtya tāvacchocati bhūmipaḥ .
bhūmipo'smīti saṃjātā yāvannāsya hṛdi smṛtiḥ
||46||nāsya tajjātayā brahmanprāksmṛtirvartamānayā .
śaradevopagatayā prāvṛḍ jāḍyāpavāriṇī
||47||ghanapravāhayā'kasmāccittehā saiva vardhate .
ya evoccaiḥsvarastantryāḥ sa evākrāmati śrutim
||48||ahameko'hamātmāsmītyekāṃ bhāvaya bhāvanām .
tayā bhāvanayā yuktaḥ sa eva tvaṃ bhavasyalam
||49||evaṃ hyasaṃbhavadidaṃ tvavirāgabhāsya-
ttatsattvamuttamapadaṃ paramekadevaḥ .
pūjāsu pūjakasupūjanapūjyarūpaṃ
kiṃcinnakiṃcidiva cittapadaikamūrtiḥ
||50||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 dvaitaikyapratipādanaṃ nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ .. 33 ..