Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
vyādha uvāca .
anantaraṃ muniśreṣṭha tasminhṛdi tadojasi .
sthitasya tava kiṃ vṛttaṃ nāmato bhrāntirūpiṇi
||1||muniruvāca .
anantaraṃ tadā tatra śrṛṇu kiṃvṛttamaṅga me .
tejodhātuniṣaṇṇasya tajjīvāvalitākṛteḥ
||2||tasmiṃstadā vartamāne ghore kalpāntasaṃbhrame .
tṛṇavatprauḍhaśailendre vahati pralayānile
||3||girivṛṣṭirjhaṭityeva kuto'pi samupāyayau .
uhyamānavanābhogaśikharagrāmapattanā ..
tasyāntastatra saṃprāptaṃ tadā pariṇataṃ yadā .
tadā tadeva sūkṣmo'hamapaśyaṃ śailavarṣaṇam
||5||tenānnalavaśailoccapūreṇa pratipiṇḍitaḥ .
suṣuptamandhatāmiśramahamanvabhavaṃ ghanam
||6||atha kaṃcittadā kālamanubhūya suṣuptatām .
tadā padmākara iva śanairbodhonmukho'bhavam
||7||yathā dṛṣṭiścirāddhvānte bhāti cakrakarūpiṇī .
suṣuptameva tatrāsīttathā svapnatvamāgatam
||8||tathā suṣuptaviśrānteḥ svapne nidrāmahaṃ viśam .
apaśyaṃ dṛśyamojo'ntaḥ svamūrmitvamivārṇavaḥ
||9||saṃvitkośātmakaṃ dṛśyaṃ tattathā māmupāgatam .
aspandasyānilasyāntarananyatspandanaṃ yathā
||10||agnyādau ca yathoṣṇatvaṃ jalādau dravatā yathā .
marīcādau yathā taikṣṇyaṃ cidvyomnaśca jagattathā
||11||citsvabhāvaikarūpatvājjagaddṛśyaṃ tadātatam .
tatsuṣuptātmano dṛśyātprasūtaṃ bālaputravat
||12||vyādha uvāca .
tatsuṣuptātmano dṛśyāditi tadvyapadeśataḥ .
suṣuptadṛśyaṃ kiṃ vakṣi vada me vadatāṃ vara
||13||tatsuṣuptātmano dṛśyāttvatsuṣuptātmano'pi ca .
kimanyajjāyate janyamathavānyasuṣuptatā
||14||muniruvāca .
jāyate bhāti kacati ghaṭādi jagadādi ca .
iti dvaitopataptānāṃ pralāpaḥ kalpanātmakaḥ
||15||jātaśabdo hi sanmātraparyāyaḥ śrūyatāṃ katham .
prādurbhāve janistūktaḥ prādurbhāvasya bhūrvapuḥ
||16||sattārtha eva bhūḥ proktastasmātsaṃjātamucyate .
sargato jāta ityukte sansarga iti śabditam
||17||budhānāmasmadādīnāṃ na kiṃcinnāma jāyate .
na ca naśyati vā kiṃcitsarvaṃ śāntamajaṃ ca sat
||18||sarvasattātmakaṃ brahma sarvasattātmakaṃ jagat .
vidhayaḥ pratiṣedhāśca vada tatra laganti ke
||19||yā nāma śaktiḥ kācitsā tatraivāsti ca nāsti ca
yasmāttadātma tadbrahma tathaivātma tadātmakam
||20||jāgratsvapnasuṣuptādiparamārthavidāṃ vidām .
na vidyate kiṃcidapi yathāsthitamavasthitam
||21||svapnasaṃkalpapurayornāstyapyanubhavasthayoḥ .
manāgapi yathā rūpaṃ sargādau jagatastathā
||22||draṣṭāsyāḥ svapnadṛṣṭestu jīvaḥ saṃbhavatīha hi .
cidacetyā tu sargādau bhātyacchā gaganādapi
||23||neha draṣṭāsti no bhoktā sarvamastīha tādṛśam .
yanna kiṃcicca kiṃcicca maunamevātivāgapi
||24||sargādau kāraṇābhāvādyadyathā kacitaṃ citau .
tattathāste ciraṃ rūpaṃ svapnasaṃkalpapūryathā
||25||tathāsmāccetanāddvaitādbibheti na bibheti vā .
aṅgasaṃsthādyathā citrātsvarūpātpuruṣaḥ svayam
||26||anādimadhyāntamanantameka-
matyacchamevātivikāri nānā .
yathāsthitaṃ bhāsvaramapyaśānta-
midaṃ samastaṃ pariśāntameva
||27||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārā0 vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 a0 vi0 śa0 suṣuptavicāro nāma ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 146 ..