Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
itthaṃ sa kathayanpakṣī pṛṣṭastatra punarmayā .
kīdṛśī prāṇavātasya gatirityeva rāghava
||1||bhuśuṇḍa uvāca .
jānannapi mune sarva kiṃ māṃ pṛcchasi līlayā .
yathāpṛṣṭamahaṃ vacmi śṛṇu tatrāpi madvacaḥ
||2||prāṇo'yamaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ .
sabāhyābhyantare dehe prāṇo'yamupari sthitaḥ
||3||apāno'pyaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ .
sabāhyābhyantare dehe tvapāno'yamavāksthitaḥ
||4||jāgrataḥ svapataścaiva prāṇāyāmo'yamuttamaḥ .
pravartate yatastajjña tattāvacchreyase śṛṇu
||5||bāhyonmukhatvaṃ prāṇānāṃ yaddhṛdambujakoṭarāt .
svarasenāstayatnānāṃ taṃ dhīrā recakaṃ viduḥ
||6||dvādaśāṅgulaparyantaṃ bāhyamākramatāmadhaḥ .
prāṇānāmaṅgasaṃsparśo yaḥ sa pūraka ucyate
||7||bāhyātparāpatatyantarapāne yatnavarjitaḥ .
yo'yaṃ prapūraṇaḥ sparśo vidustamapi pūrakam
||8||apāne'staṃgate prāṇo yāvannābhyudito hṛdi .
tāvatsā kumbhakāvasthā yogibhiryānubhūyate
||9||recakaḥ kumbhakaścaiva pūrakaśca tridhā sthitaḥ .
apānasyodayasthāne dvādaśāntādadho bahiḥ
||10||svabhāvāḥ sarvakālasthāḥ samyagyatnavivarjitāḥ .
ye proktāḥ sphāramatibhistāñchṛṇu tvaṃ mahāmate
||11||dvādaśāṅgulaparyantādbāhyādabhyuditaḥ prabho .
yo vātastasya tatraiva svabhāvātpūrakādayaḥ
||12||hṛdantarasthāniṣpannaghaṭavadyā sthitirbahiḥ .
dvādaśāṅgulaparyante nāsāgrasamasaṃmukhe
||13||vyomni nityamapānasya taṃ viduḥ kumbhakaṃ budhāḥ .
bāhyonmukhasya vāyoryā nāsikāgrāvadhirgatiḥ
||14||taṃ bāhyapūrakaṃ tvādyaṃ viduryogavido janāḥ .
nāsāgrādapi nirgatya dvādaśāntāvadhirgatiḥ
||15||yā vāyostaṃ vidurdhīrā aparaṃ bāhyapūrakam .
vahirastaṃgate prāṇe yāvannāpāna udgataḥ
||16||tāvatpūrṇaṃ samāvasthaṃ bahiṣṭhaṃ kumbhakaṃ viduḥ .
yattadantarmukhatvaṃ syādapānasyodayaṃ vinā
||17||taṃ bāhyarecakaṃ vidyāccintyamānaṃ vimuktidam .
dvādaśāntādyadutthāya rūpapīvaratā parā
||18||apānasya bahiṣṭhaṃ tamaparaṃ pūrakaṃ viduḥ .
bāhyānābhthantarāṃścaitānkumbhakādīnanāratam
||19||prāṇāpānasvabhāvāṃstamabuddhvā bhūyo na jāyate .
aṣṭāvete mahābuddhe rātridivamanusmṛtāḥ
||20||svabhāvā dehavāyūnāṃ kathitā muktidā mayā .
gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā
||21||ete nirodhamāyānti prakṛtyā'ticalānilāḥ .
yatkaroti yadaśnāti buddhyaivālamanusmaran
||22||kumbhakādīnnaraḥ svāntastatra kartā na kiṃcana .
avyagramasminvyāpāre bāhyaṃ parijahanmanaḥ
||23||dinaiḥ katipayaireva padamāpnoti kevalam .
etadabhyasataḥ puṃso bāhye viṣayavṛttiṣu
||24||na baghnāti ratiṃ cetaḥ śvadṛtau brāhmaṇo yathā .
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya ye sthitāḥ kṛtabuddhayaḥ
||25||prāptaprāptavyamakhilaṃ tairakhinnāsta eva hi .
tiṣṭhatā gacchatā nityaṃ svapatā jāgratā tathā
||26||eṣā cetprekṣyate dṛṣṭistanna bandhanamāpyate .
prāṇāpānānusaraṇaprāptabodhavatāmalam
||27||saṃśāntamalamohena svasthenāntarihoṣyate .
sarvārambhānsadā svacchaḥ kurvanvāpi budho janaḥ
||28||prāṇāpānagatiṃ prāpya susvasthaḥ sukhamedhate .
prāṇasyābhyudayo brahmanpadmapatrāddhṛdi sthitāt
||29||dvādaśāṅgulaparyante prāṇo'staṃ yātyayaṃ bahiḥ .
apānasyodayo bāhyāddvādaśāntānmahāmune
||30||astaṃgatirathāmbhojamadhye hṛdayasaṃsthite .
prāṇo yatra samāyāti dvādaśānte nabhaḥpade
||31||padāttasmādapāno'yaṃ khādeti samanantaram .
bāhyākāśonmukhaḥ prāṇo vahatyagniśikhā yathā
||32||hṛdākāśonmukho'pāno nimne vahati vārivat .
apānaścandramā dehamāpyāyayati bāhyataḥ
||33||prāṇaḥ sūryo'gnirathavā pacatyantaridaṃ vapuḥ .
prāṇo hi hṛdayākāśaṃ tāpayitvā pratikṣaṇam
||34||mukhāgragaganaṃ paścāttāpayatyuttamo raviḥ .
apānendurmukhāgraṃ tu plāvayitvā hṛdambaram
||35||paścādāpyāyayatyeṣa nimeṣasamanantaram .
apānaśaśino'ntasthā kalā prāṇavivasvatā
||36||yatra grastā tadāsādya padaṃ bhūyo na śocyate .
prāṇārkasya tathāntasthā yatrāpānasitāṃśunā
||37||grastā tatpadamāsādya na bhūyo janmabhāṅnaraḥ .
prāṇa evārkatāṃ yāti sabāhyābhyantare'mbare
||38||āpyāyanakarīṃ paścācchaśitāmadhitiṣṭhati .
prāṇa evendutāṃ tyaktvā śarīrāpyāyakāriṇīm
||39||kṣaṇādāyāti sūryatvaṃ saṃśoṣaṇakaraṃ padam .
arkatāṃ saṃparityajya na yāvaccandratāṃ gataḥ
||40||prāṇastāvadvicāryante'deśakāle na śocyate .
hṛdi candrārkayorjñātvā nityamastamayodayam
||41||ānmano nijamādhāraṃ na bhūyo jāyate manaḥ .
sodayāstamayaṃ senduṃ saraśmiṃ sagamāgamam
||42||hṛdaye bhāskaraṃ devaṃ yaḥ paśyati sa paśyati .
na kṣīṇaṃ nāparikṣīṇaṃ bahiṣṭhaṃ siddhaye tamaḥ
||43||hārdaṃ tu kṣapayeddhvāntaṃ yatkṣaye siddhiruttamā .
bāhye tamasi saṃkṣīṇo lokālokaḥ prajāyate
||44||hārde tu tamasi kṣīṇe svāloko jāyate mune .
hārdāndhakārakṣayadaṃ parijñātaṃ vimuktidam
||45||sodayāstamayaṃ yatnātprāṇārkamavalokayet .
apānenduḥ prayātyastaṃ yatra hṛtpadmakoṭare
||46||padāttasmādudetyantaḥ prāṇārko bahirunmukhaḥ .
apāne'staṃgate prāṇaḥ samudeti hṛdambujāt
||47||chāyāyāṃ galitāṅgāyāṃ tatraivāśu yathātapaḥ .
prāṇe tvastaṃgate bāhyādapānaḥ proditaḥ kṣaṇāt
||48||ātape parito naṣṭe chāyevānupadaṃ tathā .
prāṇajanmāvanau naṣṭamapānaṃ viddhi sanmate
||49||apānajanmabhūmau ca prāṇaṃ naṣṭamavehi hi .
astaṃgatavati prāṇe tvapāne'bhyudayonmukhe
||50||bahiḥ kumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate .
apāne'staṃgate prāṇe kiṃcidabhyudayonmukhe
||51||antaḥkumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate .
prāṇarecakamālambya apānāddūrakoṭigam
||52||svacchaṃ kumbhakamabhyasya na bhūyaḥ paritapyate .
apāne recakādhāraṃ prāṇapūrāntarāsthitam
||53||svasaṃsthaṃ pūrakaṃ dṛṣṭvā na bhūyo jāyate naraḥ .
prāṇāpānāvubhāvantaryatraitau vilayaṃ gatau
||54||tadālambya padaṃ śāntamātmānaṃ nānutapyate .
prāṇabhakṣonmukhe'pāne deśaṃ kālaṃ ca niṣkalam
||55||vicārya bahirantarvā na bhūyaḥ pariśocyate .
apānabhakṣaṇapare prāṇe hṛdi tathā bahiḥ
||56||deśaṃ kālaṃ ca saṃprekṣya na bhūyo jāyate manaḥ .
yatra prāṇo hyapānena prāṇenāpāna eva ca
||57||nigīrṇau bahirantaśca deśakālau ca paśya tau .
kṣaṇamastaṃgataprāṇamapānodayavarjitam
||58||ayatnasiddhabāhyasthaṃ kumbhakaṃ tatpadaṃ viduḥ .
ayatnasiddho hyantasthakumbhakaḥ paramaṃ padam
||59||etattadātmano rūpaṃ śuddhaiṣā paramaiva cit .
etattattatsadābhāsametatprāpya na śocyate
||60||puṣpasyāntarivāmodaḥ prāṇasyāntaravasthitam .
na sa prāṇaṃ na vā'pānaṃ cidātmānamupāsmahe
||61||jalasyāntarivāsvādamapānasyāntarasthitam .
na saprāṇaṃ na vā'prāṇaṃ cidātmānamupāsmahe
||62||prāṇakṣayasyopāntasthamapānakṣayakoṭigam .
apānaprāṇayormadhyaṃ cidātmānamupāsmahe
||63||prāṇasya prāṇanaṃ proccaiḥ paraṃ jīvasya jīvanam .
dehasya dhāraṇaṃ dhuryaṃ cidātmānamupāsmahe
||64||manaso mananaṃ satyaṃ buddherekāvabodhanam .
ahaṃkṛterahaṃkāraṃ cidātmānamupāsmahe
||65||yasminsarva yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat .
yacca sarvamayaṃ nityaṃ taccittattvamupāsmahe
||66||ālokālokanaṃ puṇyaṃ sarvapāvanapāvanam .
na ca bhāvanamannūnaṃ taccittattvamupāsmahe
||67||[ apāno'staṃ gato yatra prāṇo nābhyuditaḥ kṣaṇam .
kalākalaṅkarahitaṃ taccittattvamupāsmahe ..]
nāpāno'bhyudito yatra prāṇaścāntamupāgataḥ .
nāsāgragaganāvartaṃ taccittattvamupāsmahe
||68||yatra prāṇo'stamāyāti yatrāpāno'stameti ca .
yatra dvāvapyanutpannau taccittattvamupāsmahe
||69||prāṇāpānodbhavasthāne bāhyābhyantaramāsthite .
ye dve yogipadādhārastaccittattvamupāsmahe
||70||prāṇāpānarathārūḍhaṃ prāṇāpānamanātatam .
yacchaktirūpaṃ śaktīnāṃ taccittattvamupāsmahe
||71||hṛtprāṇakumbhakaṃ devaṃ bahiścāpānakumbhakam .
pūrakāṃśavisṛṣṭaṃ yattaccittattvamupāsmahe
||72||prāṇāpānaparāmarśaṃ sattābodhaṃ virūpakam .
yatprāpyaṃ prāṇamananāttaccittattvamupāsmahe
||73||yatprāṇapavanaspando yatspandānandakārakam .
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ yattaccittattvamupāsmahe
||74||yadakhilakalanākalaṅkahīnaṃ
parivalitaṃ ca sadā kalāgaṇena .
svanubhavavibhavaṃ padaṃ tadagryaṃ
sakalasurapraṇataṃ paraṃ prapadye
||75||ityārṣe śrīvā0rāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 bhuśuṇḍopākhyāne samādhivarṇanaṃ nāma pañcaviṃśaḥ sargaḥ .. 25 ..