मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 25

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 25

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

itthaṃ sa kathayanpakṣī pṛṣṭastatra punarmayā .

kīdṛśī prāṇavātasya gatirityeva rāghava

||1||

bhuśuṇḍa uvāca .

jānannapi mune sarva kiṃ māṃ pṛcchasi līlayā .

yathāpṛṣṭamahaṃ vacmi śṛṇu tatrāpi madvacaḥ

||2||

prāṇo'yamaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ .

sabāhyābhyantare dehe prāṇo'yamupari sthitaḥ

||3||

apāno'pyaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ .

sabāhyābhyantare dehe tvapāno'yamavāksthitaḥ

||4||

jāgrataḥ svapataścaiva prāṇāyāmo'yamuttamaḥ .

pravartate yatastajjña tattāvacchreyase śṛṇu

||5||

bāhyonmukhatvaṃ prāṇānāṃ yaddhṛdambujakoṭarāt .

svarasenāstayatnānāṃ taṃ dhīrā recakaṃ viduḥ

||6||

dvādaśāṅgulaparyantaṃ bāhyamākramatāmadhaḥ .

prāṇānāmaṅgasaṃsparśo yaḥ sa pūraka ucyate

||7||

bāhyātparāpatatyantarapāne yatnavarjitaḥ .

yo'yaṃ prapūraṇaḥ sparśo vidustamapi pūrakam

||8||

apāne'staṃgate prāṇo yāvannābhyudito hṛdi .

tāvatsā kumbhakāvasthā yogibhiryānubhūyate

||9||

recakaḥ kumbhakaścaiva pūrakaśca tridhā sthitaḥ .

apānasyodayasthāne dvādaśāntādadho bahiḥ

||10||

svabhāvāḥ sarvakālasthāḥ samyagyatnavivarjitāḥ .

ye proktāḥ sphāramatibhistāñchṛṇu tvaṃ mahāmate

||11||

dvādaśāṅgulaparyantādbāhyādabhyuditaḥ prabho .

yo vātastasya tatraiva svabhāvātpūrakādayaḥ

||12||

hṛdantarasthāniṣpannaghaṭavadyā sthitirbahiḥ .

dvādaśāṅgulaparyante nāsāgrasamasaṃmukhe

||13||

vyomni nityamapānasya taṃ viduḥ kumbhakaṃ budhāḥ .

bāhyonmukhasya vāyoryā nāsikāgrāvadhirgatiḥ

||14||

taṃ bāhyapūrakaṃ tvādyaṃ viduryogavido janāḥ .

nāsāgrādapi nirgatya dvādaśāntāvadhirgatiḥ

||15||

yā vāyostaṃ vidurdhīrā aparaṃ bāhyapūrakam .

vahirastaṃgate prāṇe yāvannāpāna udgataḥ

||16||

tāvatpūrṇaṃ samāvasthaṃ bahiṣṭhaṃ kumbhakaṃ viduḥ .

yattadantarmukhatvaṃ syādapānasyodayaṃ vinā

||17||

taṃ bāhyarecakaṃ vidyāccintyamānaṃ vimuktidam .

dvādaśāntādyadutthāya rūpapīvaratā parā

||18||

apānasya bahiṣṭhaṃ tamaparaṃ pūrakaṃ viduḥ .

bāhyānābhthantarāṃścaitānkumbhakādīnanāratam

||19||

prāṇāpānasvabhāvāṃstamabuddhvā bhūyo na jāyate .

aṣṭāvete mahābuddhe rātridivamanusmṛtāḥ

||20||

svabhāvā dehavāyūnāṃ kathitā muktidā mayā .

gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā

||21||

ete nirodhamāyānti prakṛtyā'ticalānilāḥ .

yatkaroti yadaśnāti buddhyaivālamanusmaran

||22||

kumbhakādīnnaraḥ svāntastatra kartā na kiṃcana .

avyagramasminvyāpāre bāhyaṃ parijahanmanaḥ

||23||

dinaiḥ katipayaireva padamāpnoti kevalam .

etadabhyasataḥ puṃso bāhye viṣayavṛttiṣu

||24||

na baghnāti ratiṃ cetaḥ śvadṛtau brāhmaṇo yathā .

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya ye sthitāḥ kṛtabuddhayaḥ

||25||

prāptaprāptavyamakhilaṃ tairakhinnāsta eva hi .

tiṣṭhatā gacchatā nityaṃ svapatā jāgratā tathā

||26||

eṣā cetprekṣyate dṛṣṭistanna bandhanamāpyate .

prāṇāpānānusaraṇaprāptabodhavatāmalam

||27||

saṃśāntamalamohena svasthenāntarihoṣyate .

sarvārambhānsadā svacchaḥ kurvanvāpi budho janaḥ

||28||

prāṇāpānagatiṃ prāpya susvasthaḥ sukhamedhate .

prāṇasyābhyudayo brahmanpadmapatrāddhṛdi sthitāt

||29||

dvādaśāṅgulaparyante prāṇo'staṃ yātyayaṃ bahiḥ .

apānasyodayo bāhyāddvādaśāntānmahāmune

||30||

astaṃgatirathāmbhojamadhye hṛdayasaṃsthite .

prāṇo yatra samāyāti dvādaśānte nabhaḥpade

||31||

padāttasmādapāno'yaṃ khādeti samanantaram .

bāhyākāśonmukhaḥ prāṇo vahatyagniśikhā yathā

||32||

hṛdākāśonmukho'pāno nimne vahati vārivat .

apānaścandramā dehamāpyāyayati bāhyataḥ

||33||

prāṇaḥ sūryo'gnirathavā pacatyantaridaṃ vapuḥ .

prāṇo hi hṛdayākāśaṃ tāpayitvā pratikṣaṇam

||34||

mukhāgragaganaṃ paścāttāpayatyuttamo raviḥ .

apānendurmukhāgraṃ tu plāvayitvā hṛdambaram

||35||

paścādāpyāyayatyeṣa nimeṣasamanantaram .

apānaśaśino'ntasthā kalā prāṇavivasvatā

||36||

yatra grastā tadāsādya padaṃ bhūyo na śocyate .

prāṇārkasya tathāntasthā yatrāpānasitāṃśunā

||37||

grastā tatpadamāsādya na bhūyo janmabhāṅnaraḥ .

prāṇa evārkatāṃ yāti sabāhyābhyantare'mbare

||38||

āpyāyanakarīṃ paścācchaśitāmadhitiṣṭhati .

prāṇa evendutāṃ tyaktvā śarīrāpyāyakāriṇīm

||39||

kṣaṇādāyāti sūryatvaṃ saṃśoṣaṇakaraṃ padam .

arkatāṃ saṃparityajya na yāvaccandratāṃ gataḥ

||40||

prāṇastāvadvicāryante'deśakāle na śocyate .

hṛdi candrārkayorjñātvā nityamastamayodayam

||41||

ānmano nijamādhāraṃ na bhūyo jāyate manaḥ .

sodayāstamayaṃ senduṃ saraśmiṃ sagamāgamam

||42||

hṛdaye bhāskaraṃ devaṃ yaḥ paśyati sa paśyati .

na kṣīṇaṃ nāparikṣīṇaṃ bahiṣṭhaṃ siddhaye tamaḥ

||43||

hārdaṃ tu kṣapayeddhvāntaṃ yatkṣaye siddhiruttamā .

bāhye tamasi saṃkṣīṇo lokālokaḥ prajāyate

||44||

hārde tu tamasi kṣīṇe svāloko jāyate mune .

hārdāndhakārakṣayadaṃ parijñātaṃ vimuktidam

||45||

sodayāstamayaṃ yatnātprāṇārkamavalokayet .

apānenduḥ prayātyastaṃ yatra hṛtpadmakoṭare

||46||

padāttasmādudetyantaḥ prāṇārko bahirunmukhaḥ .

apāne'staṃgate prāṇaḥ samudeti hṛdambujāt

||47||

chāyāyāṃ galitāṅgāyāṃ tatraivāśu yathātapaḥ .

prāṇe tvastaṃgate bāhyādapānaḥ proditaḥ kṣaṇāt

||48||

ātape parito naṣṭe chāyevānupadaṃ tathā .

prāṇajanmāvanau naṣṭamapānaṃ viddhi sanmate

||49||

apānajanmabhūmau ca prāṇaṃ naṣṭamavehi hi .

astaṃgatavati prāṇe tvapāne'bhyudayonmukhe

||50||

bahiḥ kumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate .

apāne'staṃgate prāṇe kiṃcidabhyudayonmukhe

||51||

antaḥkumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate .

prāṇarecakamālambya apānāddūrakoṭigam

||52||

svacchaṃ kumbhakamabhyasya na bhūyaḥ paritapyate .

apāne recakādhāraṃ prāṇapūrāntarāsthitam

||53||

svasaṃsthaṃ pūrakaṃ dṛṣṭvā na bhūyo jāyate naraḥ .

prāṇāpānāvubhāvantaryatraitau vilayaṃ gatau

||54||

tadālambya padaṃ śāntamātmānaṃ nānutapyate .

prāṇabhakṣonmukhe'pāne deśaṃ kālaṃ ca niṣkalam

||55||

vicārya bahirantarvā na bhūyaḥ pariśocyate .

apānabhakṣaṇapare prāṇe hṛdi tathā bahiḥ

||56||

deśaṃ kālaṃ ca saṃprekṣya na bhūyo jāyate manaḥ .

yatra prāṇo hyapānena prāṇenāpāna eva ca

||57||

nigīrṇau bahirantaśca deśakālau ca paśya tau .

kṣaṇamastaṃgataprāṇamapānodayavarjitam

||58||

ayatnasiddhabāhyasthaṃ kumbhakaṃ tatpadaṃ viduḥ .

ayatnasiddho hyantasthakumbhakaḥ paramaṃ padam

||59||

etattadātmano rūpaṃ śuddhaiṣā paramaiva cit .

etattattatsadābhāsametatprāpya na śocyate

||60||

puṣpasyāntarivāmodaḥ prāṇasyāntaravasthitam .

na sa prāṇaṃ na vā'pānaṃ cidātmānamupāsmahe

||61||

jalasyāntarivāsvādamapānasyāntarasthitam .

na saprāṇaṃ na vā'prāṇaṃ cidātmānamupāsmahe

||62||

prāṇakṣayasyopāntasthamapānakṣayakoṭigam .

apānaprāṇayormadhyaṃ cidātmānamupāsmahe

||63||

prāṇasya prāṇanaṃ proccaiḥ paraṃ jīvasya jīvanam .

dehasya dhāraṇaṃ dhuryaṃ cidātmānamupāsmahe

||64||

manaso mananaṃ satyaṃ buddherekāvabodhanam .

ahaṃkṛterahaṃkāraṃ cidātmānamupāsmahe

||65||

yasminsarva yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat .

yacca sarvamayaṃ nityaṃ taccittattvamupāsmahe

||66||

ālokālokanaṃ puṇyaṃ sarvapāvanapāvanam .

na ca bhāvanamannūnaṃ taccittattvamupāsmahe

||67||

[ apāno'staṃ gato yatra prāṇo nābhyuditaḥ kṣaṇam .

kalākalaṅkarahitaṃ taccittattvamupāsmahe ..]

nāpāno'bhyudito yatra prāṇaścāntamupāgataḥ .

nāsāgragaganāvartaṃ taccittattvamupāsmahe

||68||

yatra prāṇo'stamāyāti yatrāpāno'stameti ca .

yatra dvāvapyanutpannau taccittattvamupāsmahe

||69||

prāṇāpānodbhavasthāne bāhyābhyantaramāsthite .

ye dve yogipadādhārastaccittattvamupāsmahe

||70||

prāṇāpānarathārūḍhaṃ prāṇāpānamanātatam .

yacchaktirūpaṃ śaktīnāṃ taccittattvamupāsmahe

||71||

hṛtprāṇakumbhakaṃ devaṃ bahiścāpānakumbhakam .

pūrakāṃśavisṛṣṭaṃ yattaccittattvamupāsmahe

||72||

prāṇāpānaparāmarśaṃ sattābodhaṃ virūpakam .

yatprāpyaṃ prāṇamananāttaccittattvamupāsmahe

||73||

yatprāṇapavanaspando yatspandānandakārakam .

kāraṇaṃ kāraṇānāṃ yattaccittattvamupāsmahe

||74||

yadakhilakalanākalaṅkahīnaṃ

parivalitaṃ ca sadā kalāgaṇena .

svanubhavavibhavaṃ padaṃ tadagryaṃ

sakalasurapraṇataṃ paraṃ prapadye

||75||

ityārṣe śrīvā0rāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 bhuśuṇḍopākhyāne samādhivarṇanaṃ nāma pañcaviṃśaḥ sargaḥ .. 25 ..