मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 12

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 12

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

evaṃ vicārayaṃstatra svarājye janako nṛpaḥ .

cakārākhilakāryāṇi na mumoha ca dhīradhīḥ

||1||

na manaḥ prollalāsāsya kvacidānandavṛttiṣu .

kevalaṃ suṣuptasaṃsthaṃ sadaiva vyavatiṣṭhata

||2||

tataḥprabhṛtyasau dṛśyaṃ nājahāra na vātyajat .

kevalaṃ vigatāśaṅka vartamāne vyavasthitaḥ

||3||

anāratavivekena tena sadyaḥ sanātanam .

punaḥ kalaṅkaṃ naivāptamambareṇeva rājasam

||4||

svavivekānusaṃdhānāditi tasya mahīpateḥ .

samyagjñānamanantābhamalaṃ vimalatāṃ yayau

||5||

anāmṛṣṭavikalpāṃśuścidātmā vigatāmayaḥ .

udiyāya hṛdākāśe tasya vyomnīva bhāskaraḥ

||6||

sa dadarśākhilānbhāvāṃścicchaktau samavasthitān .

ātmabhūtānanantātmā sarvabhūtātmakovidaḥ

||7||

prahṛṣṭo na babhūvāsau kvacinna ca suduḥkhitaḥ .

prakṛtervyavahāratvātsadaiva samamānasaḥ

||8||

jīvanmukto babhūvāsau tataḥprabhṛti mānadaḥ .

janako jaraṭhajñānī jñātalokaparāvaraḥ

||9||

rājyaṃ kurvanvidehānāṃ janako janajīvitam .

naiva harṣaviṣādābhyāṃ so'vaśaḥ paritapyate

||10||

nāstameti na codeti guṇadoṣaviceṣṭitaiḥ

||11||

arthānarthaiḥ sa rājyotthairna glāyati na hṛṣyati .

kurvannapi karotyeṣa na kiṃcidapi kutracit .

sa tiṣṭhatyeva satataṃ sarvadaivāntare citaḥ

||12||

suṣuptāvasthitasyaiva janakasya mahīpateḥ .

bhāvanāḥ sarvabhāvebhyaḥ sarvathaivāstamāgatāḥ

||13||

bhaviṣyaṃ nānusaṃdhatte nātītaṃ cintayatyasau .

vartamānanimeṣaṃ tu hasannevānuvartate

||14||

svavicāravaśenaiva tena tāmarasekṣaṇa .

prāptaṃ prāpyamaśeṣeṇa rāma netarayecchayā

||15||

tāvattāvatsvakenaiva cetasā pravicāryate .

yāvadyāvadvicārāṇāṃ sīmāntaḥ samavāpyate

||16||

na tadgurorna śāstrārthānna puṇyātprāpyate padam .

yatsādhusaṅgābhyuditādvicāraviśadāddhṛdaḥ

||17||

sundaryā nijayā buddhyā prajñayeva vayasyayā .

padamāsādyate rāma na nāmakriyayānyayā

||18||

yasyojjvalati tīkṣṇāgrā pūrvāparavicāriṇī .

prajñādīpaśikhā jātu jāḍyāndhyaṃ taṃ na bādhate

||19||

duruttarā yā vipado duḥkhakallolasaṃkulāḥ .

tīryate prajñayā tābhyo nāvāpadbhyo mahāmate

||20||

prajñāvirahitaṃ mūḍhamāpadalpāpi bādhate .

pelavācānilakalā sārahīnamivolapam

||21||

prajñāvānasahāyo'pi viśāstro'pyarimardana .

uttaratyeva saṃsārasāgarādrāma pelavāt

||22||

prajñāvānasahāyo'pi kāryāntamadhigacchati .

duṣprajñaḥ kāryamāsādya pradhānamapi naśyati

||23||

śāstrasajjanasasargaiḥ prajñāṃ pūrvaṃ vivardhayet .

sekasaṃrakṣaṇārambhaiḥ phalaprāptau latāmiva

||24||

prajñābalabṛhanmūlaḥ kāle satkāryapādapaḥ .

phalaṃ phalatyatisvādu bhāso bimbamivaindavam

||25||

ya eva yatnaḥ kriyate bāhyārthopārjane janaiḥ .

sa eva yatnaḥ kartavyaḥ pūrvaṃ prajñāvivardhane

||26||

sīmāntaṃ sarvaduḥkhānāmāpadāṃ kośamuttamam .

bījaṃ saṃsāravṛkṣāṇāṃ prajñāmāndyaṃ vināśayet

||27||

svargādyadyacca pātālādrājyādyatsamavāpyate .

tatsamāsādyate sarvaṃ prajñākośānmahātmanā

||28||

prajñayottīryate bhīmāttasmātsaṃsārasāgarāt .

na dānairna ca vā tīrthaistapasā naca rāghava

||29||

yatprāptāḥ saṃpadaṃ daivīmapi bhūmicarā narāḥ .

prajñāpuṇyalatāyāstatphalaṃ svādu samutthitam

||30||

prajñayā nakharālūnamattavāraṇayūthapāḥ .

jambukairvijitāḥ siṃhāḥ siṃhairhariṇakā iva

||31||

sāmānyairapi bhūpatvaṃ prāptaṃ prajñāvaśānnaraiḥ .

svargāpavargayogyatvaṃ prājñasyaiveha dṛśyate

||32||

prajñayā vādinaḥ sarve svavikalpavilāsinaḥ .

jayanti subhaṭaprakhyānnarānapyatibhīravaḥ

||33||

cintāmaṇiriyaṃ prajñā hṛtkośasthā vivekinaḥ .

phalaṃ kalpalatevaiṣā cintitaṃ saṃprayacchati

||34||

bhavyastarati saṃsāraṃ prajñayāpohyate'dhamaḥ .

śikṣitaḥ pāramāpnoti nāvā nāpnotyaśikṣitaḥ

||35||

dhīḥ samyagyojitā pāramasamyagyojitā''padam .

naraṃ nayati saṃsāre bhramantī naurivārṇave

||36||

vivekinamasaṃmūḍhaṃ prājñamāśāgaṇotthitāḥ .

doṣā na paribādhante sannaddhamiva sāyakāḥ

||37||

prajñayeha jagatsarvaṃ samyagevāṅga dṛśyate .

samyagdarśanamāyānti nāpado naca saṃpadaḥ

||38||

pidhānaṃ paramārkasya jaḍātmā vitato'sitaḥ .

ahaṃkārāmbudo mattaḥ prajñāvātena bādhyate

||39||

padamatulamupaitumicchatoccaiḥ

prathamamiyaṃ matireva lālanīyā .

phalamabhilaṣatā kṛṣīvalena

prathamataraṃ nanu kṛṣyate dharaiva

||40||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prajñāmāhātmyaṃ nāma dvādaśaḥ sargaḥ .. 12 ..