Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ vicārayaṃstatra svarājye janako nṛpaḥ .
cakārākhilakāryāṇi na mumoha ca dhīradhīḥ
||1||na manaḥ prollalāsāsya kvacidānandavṛttiṣu .
kevalaṃ suṣuptasaṃsthaṃ sadaiva vyavatiṣṭhata
||2||tataḥprabhṛtyasau dṛśyaṃ nājahāra na vātyajat .
kevalaṃ vigatāśaṅka vartamāne vyavasthitaḥ
||3||anāratavivekena tena sadyaḥ sanātanam .
punaḥ kalaṅkaṃ naivāptamambareṇeva rājasam
||4||svavivekānusaṃdhānāditi tasya mahīpateḥ .
samyagjñānamanantābhamalaṃ vimalatāṃ yayau
||5||anāmṛṣṭavikalpāṃśuścidātmā vigatāmayaḥ .
udiyāya hṛdākāśe tasya vyomnīva bhāskaraḥ
||6||sa dadarśākhilānbhāvāṃścicchaktau samavasthitān .
ātmabhūtānanantātmā sarvabhūtātmakovidaḥ
||7||prahṛṣṭo na babhūvāsau kvacinna ca suduḥkhitaḥ .
prakṛtervyavahāratvātsadaiva samamānasaḥ
||8||jīvanmukto babhūvāsau tataḥprabhṛti mānadaḥ .
janako jaraṭhajñānī jñātalokaparāvaraḥ
||9||rājyaṃ kurvanvidehānāṃ janako janajīvitam .
naiva harṣaviṣādābhyāṃ so'vaśaḥ paritapyate
||10||nāstameti na codeti guṇadoṣaviceṣṭitaiḥ
||11||arthānarthaiḥ sa rājyotthairna glāyati na hṛṣyati .
kurvannapi karotyeṣa na kiṃcidapi kutracit .
sa tiṣṭhatyeva satataṃ sarvadaivāntare citaḥ
||12||suṣuptāvasthitasyaiva janakasya mahīpateḥ .
bhāvanāḥ sarvabhāvebhyaḥ sarvathaivāstamāgatāḥ
||13||bhaviṣyaṃ nānusaṃdhatte nātītaṃ cintayatyasau .
vartamānanimeṣaṃ tu hasannevānuvartate
||14||svavicāravaśenaiva tena tāmarasekṣaṇa .
prāptaṃ prāpyamaśeṣeṇa rāma netarayecchayā
||15||tāvattāvatsvakenaiva cetasā pravicāryate .
yāvadyāvadvicārāṇāṃ sīmāntaḥ samavāpyate
||16||na tadgurorna śāstrārthānna puṇyātprāpyate padam .
yatsādhusaṅgābhyuditādvicāraviśadāddhṛdaḥ
||17||sundaryā nijayā buddhyā prajñayeva vayasyayā .
padamāsādyate rāma na nāmakriyayānyayā
||18||yasyojjvalati tīkṣṇāgrā pūrvāparavicāriṇī .
prajñādīpaśikhā jātu jāḍyāndhyaṃ taṃ na bādhate
||19||duruttarā yā vipado duḥkhakallolasaṃkulāḥ .
tīryate prajñayā tābhyo nāvāpadbhyo mahāmate
||20||prajñāvirahitaṃ mūḍhamāpadalpāpi bādhate .
pelavācānilakalā sārahīnamivolapam
||21||prajñāvānasahāyo'pi viśāstro'pyarimardana .
uttaratyeva saṃsārasāgarādrāma pelavāt
||22||prajñāvānasahāyo'pi kāryāntamadhigacchati .
duṣprajñaḥ kāryamāsādya pradhānamapi naśyati
||23||śāstrasajjanasasargaiḥ prajñāṃ pūrvaṃ vivardhayet .
sekasaṃrakṣaṇārambhaiḥ phalaprāptau latāmiva
||24||prajñābalabṛhanmūlaḥ kāle satkāryapādapaḥ .
phalaṃ phalatyatisvādu bhāso bimbamivaindavam
||25||ya eva yatnaḥ kriyate bāhyārthopārjane janaiḥ .
sa eva yatnaḥ kartavyaḥ pūrvaṃ prajñāvivardhane
||26||sīmāntaṃ sarvaduḥkhānāmāpadāṃ kośamuttamam .
bījaṃ saṃsāravṛkṣāṇāṃ prajñāmāndyaṃ vināśayet
||27||svargādyadyacca pātālādrājyādyatsamavāpyate .
tatsamāsādyate sarvaṃ prajñākośānmahātmanā
||28||prajñayottīryate bhīmāttasmātsaṃsārasāgarāt .
na dānairna ca vā tīrthaistapasā naca rāghava
||29||yatprāptāḥ saṃpadaṃ daivīmapi bhūmicarā narāḥ .
prajñāpuṇyalatāyāstatphalaṃ svādu samutthitam
||30||prajñayā nakharālūnamattavāraṇayūthapāḥ .
jambukairvijitāḥ siṃhāḥ siṃhairhariṇakā iva
||31||sāmānyairapi bhūpatvaṃ prāptaṃ prajñāvaśānnaraiḥ .
svargāpavargayogyatvaṃ prājñasyaiveha dṛśyate
||32||prajñayā vādinaḥ sarve svavikalpavilāsinaḥ .
jayanti subhaṭaprakhyānnarānapyatibhīravaḥ
||33||cintāmaṇiriyaṃ prajñā hṛtkośasthā vivekinaḥ .
phalaṃ kalpalatevaiṣā cintitaṃ saṃprayacchati
||34||bhavyastarati saṃsāraṃ prajñayāpohyate'dhamaḥ .
śikṣitaḥ pāramāpnoti nāvā nāpnotyaśikṣitaḥ
||35||dhīḥ samyagyojitā pāramasamyagyojitā''padam .
naraṃ nayati saṃsāre bhramantī naurivārṇave
||36||vivekinamasaṃmūḍhaṃ prājñamāśāgaṇotthitāḥ .
doṣā na paribādhante sannaddhamiva sāyakāḥ
||37||prajñayeha jagatsarvaṃ samyagevāṅga dṛśyate .
samyagdarśanamāyānti nāpado naca saṃpadaḥ
||38||pidhānaṃ paramārkasya jaḍātmā vitato'sitaḥ .
ahaṃkārāmbudo mattaḥ prajñāvātena bādhyate
||39||padamatulamupaitumicchatoccaiḥ
prathamamiyaṃ matireva lālanīyā .
phalamabhilaṣatā kṛṣīvalena
prathamataraṃ nanu kṛṣyate dharaiva
||40||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe prajñāmāhātmyaṃ nāma dvādaśaḥ sargaḥ .. 12 ..