मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 21

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 21

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

evaṃ prabodhitastena tadā puṇyena pāvanaḥ .

prabodhamāpa prākāśyaṃ prabhāta iva bhūtalam

||1||

ubhāvapi tataḥ siddhau jñānavijñānapāragau .

viceraturvane tasminyāvadicchamaninditau

||2||

tataḥ kadācitkālena nirvāṇapadamāgatau .

tau videhau gatasnehau dīpāviva śamaṃ gatau

||3||

evaṃ prāgbhuktadehānāmanantā janabandhutā .

āḥ kaiḥ kiṃ gṛhyate tābhyaḥ kiṃ vā saṃtyajyate'nagha

||4||

tasmādāsāmanantānāṃ tṛṣṇānāṃ raghunandana .

upāyastyāga evaiko na nāma paripālanam

||5||

cintanenaidhate cintā tvindhaneneva pāvakaḥ .

naśyatyacintatenaiva vinendhanamivānalaḥ

||6||

dhyeyatyāgarathārūḍhaḥ karuṇodārayā dṛśā .

lokamālokayandīnamātiṣṭhottiṣṭha rāghava

||7||

eṣā brāhmī sthitiḥ svacchā niṣkāmā vigatāmayā .

enāṃ prāpya mahābāho vimūḍho'pi na muhyati

||8||

ekaṃ vivekaṃ suhṛdamekāṃ prauḍhasakhīṃ dhiyam .

ādāya viharanneva saṃkaṭeṣu na muhyati

||9||

vinivāritasarvārthādapahastitabāndhavāt .

na svadhairyādṛte kaścidabhyuddharati saṃkaṭāt

||10||

vairāgyeṇātha śāstreṇa mahattvādiguṇairapi .

yatnenāpadvighātārthaṃ svayamevonnayenmanaḥ

||11||

na tattribhuvanaiśvaryānna kośādratnadhāriṇaḥ .

phalamāsādyate cittādyanmahattvopabṛṃhitāt

||12||

tadetasmiñjagatkukṣau pātotpātanadolanaiḥ .

patanti puruṣā ye vai manasteṣāṃ gatajvaram

||13||

pūrṇe manasi saṃpūrṇaṃ jagatsarvaṃ sudhādravaiḥ .

upānadrūḍhapādasya nanu carmāstṛtaiva bhūḥ

||14||

vairāgyātpūrṇatāmeti mano nāśāvaśānugam .

āśayā riktatāmeti śaradeva saromalam

||15||

hṛdayaṃ śūnyatāmeti prakaṭīkṛtakoṭaram . .

agastipītārṇavavadāśāvivaśacetasām

||16||

yasya cittatarau sphāre tṛṣṇācapalamarkaṭī .

na valgati mahattasya rājate hṛdvanaṃ tatam

||17||

padmākṣakośaṃ trijagadgoṣpadaṃ yojanavrajam .

nimeṣārdhaṃ mahākalpaḥ spṛhārahitacetasām

||18||

śītatā sā na śītāṃśorna himācalakandare .

na rambhācandanāvalyāṃ niḥspṛheṣu manaḥsu yā

||19||

na tathā bhāti pūrṇendurna pūrṇaḥ kṣīrasāgaraḥ .

na lakṣmīvadanaṃ kāntaṃ spṛhāhīnaṃ yathā manaḥ

||20||

yathābdalekhā śaśinaṃ sudhālepaṃ maṣī yathā .

dūṣayatyevamevāntarnaramāśāpiśācikā

||21||

āśākhyāścittavṛkṣasya śākhāḥ sthagitadiktaṭāḥ .

tāsu cchinnāsvarūpatvaṃ yāti cittamahādrumaḥ

||22||

chinnatṛṣṇāmahāśākhe cittasthāṇau sthitiṃ gate .

ekarūpatayā dhairyaṃ prayāti śataśākhatām

||23||

anastamitadhairyeṇa tena citte kṣayaṃ gate .

tatpadaṃ prāpyate rāma yatra nāśo na vidyate

||24||

etāsāṃ cittavṛttīnāmāśānāmuttamāśayaḥ .

na dadāsi prarohaṃ cettadbhayaṃ nāsti rāghava

||25||

cittaṃ vṛttivihīnaṃ te yadā yātamacittatām .

tadā mokṣamayīmantaḥ sattāmāpnoṣi tāṃ tatām

||26||

cittakauśikapakṣiṇyā tṛṣṇayā kṣubdhayāntare .

amaṅgalāni vistāramalamāyānti rāghava

||27||

cintanaṃ vṛttirityuktaṃ vartate cittamāśayā .

cittavṛttimato hyāśāṃ tyaktvā niścittatāṃ vraja

||28||

yo yayā vartate vṛttyā sa tayaiva vinā kṣayī .

ataścittopaśāntyarthaṃ tadvṛttiṃ prakṣayaṃ naya

||29||

praśamitasakalaiṣaṇo mahātma-

nbhava bhavabandhamapāsya muktacittaḥ .

manasi nigaḍarajjavaḥ kadāśāḥ

parigalitāsu ca tāsu ko na muktaḥ

||30||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe tṛṣṇāvicikitsāyogotpattirnāmaikaviṃśaḥ sargaḥ .. 21 ..