Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ prabodhitastena tadā puṇyena pāvanaḥ .
prabodhamāpa prākāśyaṃ prabhāta iva bhūtalam
||1||ubhāvapi tataḥ siddhau jñānavijñānapāragau .
viceraturvane tasminyāvadicchamaninditau
||2||tataḥ kadācitkālena nirvāṇapadamāgatau .
tau videhau gatasnehau dīpāviva śamaṃ gatau
||3||evaṃ prāgbhuktadehānāmanantā janabandhutā .
āḥ kaiḥ kiṃ gṛhyate tābhyaḥ kiṃ vā saṃtyajyate'nagha
||4||tasmādāsāmanantānāṃ tṛṣṇānāṃ raghunandana .
upāyastyāga evaiko na nāma paripālanam
||5||cintanenaidhate cintā tvindhaneneva pāvakaḥ .
naśyatyacintatenaiva vinendhanamivānalaḥ
||6||dhyeyatyāgarathārūḍhaḥ karuṇodārayā dṛśā .
lokamālokayandīnamātiṣṭhottiṣṭha rāghava
||7||eṣā brāhmī sthitiḥ svacchā niṣkāmā vigatāmayā .
enāṃ prāpya mahābāho vimūḍho'pi na muhyati
||8||ekaṃ vivekaṃ suhṛdamekāṃ prauḍhasakhīṃ dhiyam .
ādāya viharanneva saṃkaṭeṣu na muhyati
||9||vinivāritasarvārthādapahastitabāndhavāt .
na svadhairyādṛte kaścidabhyuddharati saṃkaṭāt
||10||vairāgyeṇātha śāstreṇa mahattvādiguṇairapi .
yatnenāpadvighātārthaṃ svayamevonnayenmanaḥ
||11||na tattribhuvanaiśvaryānna kośādratnadhāriṇaḥ .
phalamāsādyate cittādyanmahattvopabṛṃhitāt
||12||tadetasmiñjagatkukṣau pātotpātanadolanaiḥ .
patanti puruṣā ye vai manasteṣāṃ gatajvaram
||13||pūrṇe manasi saṃpūrṇaṃ jagatsarvaṃ sudhādravaiḥ .
upānadrūḍhapādasya nanu carmāstṛtaiva bhūḥ
||14||vairāgyātpūrṇatāmeti mano nāśāvaśānugam .
āśayā riktatāmeti śaradeva saromalam
||15||hṛdayaṃ śūnyatāmeti prakaṭīkṛtakoṭaram . .
agastipītārṇavavadāśāvivaśacetasām
||16||yasya cittatarau sphāre tṛṣṇācapalamarkaṭī .
na valgati mahattasya rājate hṛdvanaṃ tatam
||17||padmākṣakośaṃ trijagadgoṣpadaṃ yojanavrajam .
nimeṣārdhaṃ mahākalpaḥ spṛhārahitacetasām
||18||śītatā sā na śītāṃśorna himācalakandare .
na rambhācandanāvalyāṃ niḥspṛheṣu manaḥsu yā
||19||na tathā bhāti pūrṇendurna pūrṇaḥ kṣīrasāgaraḥ .
na lakṣmīvadanaṃ kāntaṃ spṛhāhīnaṃ yathā manaḥ
||20||yathābdalekhā śaśinaṃ sudhālepaṃ maṣī yathā .
dūṣayatyevamevāntarnaramāśāpiśācikā
||21||āśākhyāścittavṛkṣasya śākhāḥ sthagitadiktaṭāḥ .
tāsu cchinnāsvarūpatvaṃ yāti cittamahādrumaḥ
||22||chinnatṛṣṇāmahāśākhe cittasthāṇau sthitiṃ gate .
ekarūpatayā dhairyaṃ prayāti śataśākhatām
||23||anastamitadhairyeṇa tena citte kṣayaṃ gate .
tatpadaṃ prāpyate rāma yatra nāśo na vidyate
||24||etāsāṃ cittavṛttīnāmāśānāmuttamāśayaḥ .
na dadāsi prarohaṃ cettadbhayaṃ nāsti rāghava
||25||cittaṃ vṛttivihīnaṃ te yadā yātamacittatām .
tadā mokṣamayīmantaḥ sattāmāpnoṣi tāṃ tatām
||26||cittakauśikapakṣiṇyā tṛṣṇayā kṣubdhayāntare .
amaṅgalāni vistāramalamāyānti rāghava
||27||cintanaṃ vṛttirityuktaṃ vartate cittamāśayā .
cittavṛttimato hyāśāṃ tyaktvā niścittatāṃ vraja
||28||yo yayā vartate vṛttyā sa tayaiva vinā kṣayī .
ataścittopaśāntyarthaṃ tadvṛttiṃ prakṣayaṃ naya
||29||praśamitasakalaiṣaṇo mahātma-
nbhava bhavabandhamapāsya muktacittaḥ .
manasi nigaḍarajjavaḥ kadāśāḥ
parigalitāsu ca tāsu ko na muktaḥ
||30||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe tṛṣṇāvicikitsāyogotpattirnāmaikaviṃśaḥ sargaḥ .. 21 ..