मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 73

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 73

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

evaṃvicārayā dṛṣṭyā dvaitatyāgena rāghava .

svabhāvaḥ prāpyate tajjñaistajjñaiścintāmaṇiryathā

||1||

athemāmaparāṃ dṛṣṭiṃ śrṛṇu rāmānayā yathā .

dṛśyasyātmānamacalaṃ bhaviṣyasi ca divyadṛk

||2||

ahaṃ khamahamādityo diśo'hamahamapyadhaḥ .

ahaṃ daityā ahaṃ devā lokāścāhamahaṃ mahaḥ

||3||

ahaṃ tamo'hamabhrāṇi bhūḥ samudrādikaṃ tvaham .

rajo vāyurathāgniśca jagatsarvamidaṃ tvaham

||4||

jagattraye'haṃ sarvatra ya ātmaiva kilāsthitaḥ .

ko'haṃ kimanyaddehādi dvitvamekasya kīdṛśam

||5||

iti niścayavānantarbhūtamātmatayā jagat .

paśya harṣaviṣādābhyāṃ nāvaśaḥ paribhūyase

||6||

tanmaye'sminkila jagatyakhile saṃsthite'nagha .

kimātmīyaṃ paraṃ kiṃ syātkamalekṣaṇa kathyatām

||7||

kiṃ tajjñavyatirekeṇa vidyate yadupāgatam .

harṣametu viṣādaṃ vā viṣāde jño jaganmayaḥ

||8||

ahaṃkāradṛśāvete sāttvike dve'tinirmale .

tattvajñānātpravartete mokṣade pāramārthike

||9||

paro'ṇuḥ sakalātītarūpo'haṃ cetyahaṃkṛtiḥ .

prathamā sarvamevāhamityanyoktā raghūdvaha

||10||

ahaṃkāradṛganyā tu tṛtīyā vidyate'nagha .

deho'hamiti tāṃ viddhi duḥkhāyaiva na śāntaye

||11||

atha caitattrayamapi tyaktvā sakalasiddhaye .

yaccheṣaṃ tadupālambya tiṣṭhāvaṣṭabdhatatparaḥ

||12||

sarvātītasvarūpo'pi sarvasattātigo'pi ca .

asattāpūritajagadastyevātmā prakāśakaḥ

||13||

svānubhūtyaiva paśyāśu sa evāsi sadoditaḥ .

āśayaṃ hṛdayagranthiṃ tyaja tattvavidāṃvara

||14||

nātmāstyanumayā rāma na cāptavacanādinā .

sarvadā sarvathā sarvaṃ sa pratyakṣo'nubhūtitaḥ

||15||

yadidaṃ sparśanaṃ spandaṃ kiṃcidyatsaṃvidādyapi .

tatsarvamātmā bhagavāndṛśyadarśanavarjitaḥ

||16||

na sannāsannasau devo nāṇurnāpi mahānasau .

nāpyetayordṛśormadhyaṃ sa evedaṃ ca sarvataḥ

||17||

sa eva caivaṃ vadati sa ca vaktuṃ na yujyate .

na tadanyadidaṃ tāta paśyātmānamanāmayam

||18||

nātmāyamayamapyātmā saṃjñābheda iti svayam .

tenaiva sarvagatayā śaktyā svātmani kalpitaḥ

||19||

saṃsthitaḥ sa hi sarvatra triṣu kāleṣu bhāskaraḥ .

sūkṣmatvātsumahattvācca kevalaṃ na vibhāvyate

||20||

satsvanantapadārtheṣu jīvatvenābhibimbati .

ātmā puryaṣṭakādarśe svabhāvavaśataḥ svataḥ

||21||

puryaṣṭakodayādeva svayamātmānubhūyate .

sarvadā sarvasaṃsthaḥ khe ghanāspandādivānilaḥ

||22||

cidātmā sarvago vyāpī na kvacinnāma saṃsthitaḥ .

yadvatsarvapadārthānāṃ sattā tadvanmaheśvaraḥ

||23||

sati puryaṣṭake tasmiñjīvaḥ sphurati nopale .

sati vāyāviva rajaḥ sati dīpa ivekṣaṇam

||24||

iyaṃ puryaṣṭake svecchā svātmanyevātmani sthite .

sati sphuratyabhyudite bhānāviva janaiṣaṇā

||25||

yadi sūrye sthite vyomni tādṛśocitasaṃsthitiḥ .

naśyati vyavahāro'yaṃ bhāskare tatkimāgatam

||26||

yadyātmani sthite deve tatsattā labdhasaṃsthitiḥ .

deho nāśamupāyāti tatkiṃ naṣṭamihātmani

||27||

na jāyate na mriyate nādatte nābhivāñchati .

na mukto na ca baddho'yamātmā sarvasya sarvadā

||28||

ātmāprabodhābhyuditā nirātmanyātmatāṃ gatā .

sarparajjubhramākārā bhrāntirduḥkhāya kevalam

||29||

anāditvānna jāto'yamajātatvānna naśyati .

ātmātmavyatiriktaṃ tu nābhivāñchatyasaṃbhavāt

||30||

dikkālādyanavacchedānna baddho'yaṃ kadācana .

bandhābhāve kva muktiḥ syādamokṣastena saṃsthitaḥ

||31||

evaṃguṇaviśiṣṭo'yamātmā sarvasya rāghava .

avicāravaśānmūḍho loko'yaṃ pariroditi

||32||

samyagālokitāśeṣapūrvāparajagatkramaḥ .

mā śokaṃ gaccha sumate maurkhyopagatalokavat

||33||

dve eva kalane tyaktvā mokṣabandhātmike yathā .

viduṣā vyavahartavyaṃ yantraṇevātmamauninā

||34||

na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale .

mokṣo hi ceto vimalaṃ samyagjñānavibodhitam

||35||

sakalāśāsvasaṃsaktyā yatsvayaṃ cetasaḥ kṣayaḥ .

sa mokṣanāmnā kathitastattvajñairātmadarśibhiḥ

||36||

yāvatprabodho vimalo noditastāvadeva saḥ .

maurkhyāddīnatayā rāma bhaktyā mokṣobhivāñchyate

||37||

paraṃ prabodhamāsādya citte cittattvatāṃ gate .

daśa mokṣā na vāñchyante kimutaiko hi mokṣakaḥ

||38||

ayaṃ mokṣastvayaṃ bandhaḥ pelavāṃ kalanāmiti .

parityajya mahātyāgī sa tvameva bhavābhava

||39||

parigalitavikalpanāṃ prayātaḥ

sagarasutaughanikhātamekhalāṅkam .

avanivalayamantarastasaṅga-

ściramanupālaya sarvadoditaśrīḥ

||40||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe svātmavicāro nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ .. 73 ..