Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃvicārayā dṛṣṭyā dvaitatyāgena rāghava .
svabhāvaḥ prāpyate tajjñaistajjñaiścintāmaṇiryathā
||1||athemāmaparāṃ dṛṣṭiṃ śrṛṇu rāmānayā yathā .
dṛśyasyātmānamacalaṃ bhaviṣyasi ca divyadṛk
||2||ahaṃ khamahamādityo diśo'hamahamapyadhaḥ .
ahaṃ daityā ahaṃ devā lokāścāhamahaṃ mahaḥ
||3||ahaṃ tamo'hamabhrāṇi bhūḥ samudrādikaṃ tvaham .
rajo vāyurathāgniśca jagatsarvamidaṃ tvaham
||4||jagattraye'haṃ sarvatra ya ātmaiva kilāsthitaḥ .
ko'haṃ kimanyaddehādi dvitvamekasya kīdṛśam
||5||iti niścayavānantarbhūtamātmatayā jagat .
paśya harṣaviṣādābhyāṃ nāvaśaḥ paribhūyase
||6||tanmaye'sminkila jagatyakhile saṃsthite'nagha .
kimātmīyaṃ paraṃ kiṃ syātkamalekṣaṇa kathyatām
||7||kiṃ tajjñavyatirekeṇa vidyate yadupāgatam .
harṣametu viṣādaṃ vā viṣāde jño jaganmayaḥ
||8||ahaṃkāradṛśāvete sāttvike dve'tinirmale .
tattvajñānātpravartete mokṣade pāramārthike
||9||paro'ṇuḥ sakalātītarūpo'haṃ cetyahaṃkṛtiḥ .
prathamā sarvamevāhamityanyoktā raghūdvaha
||10||ahaṃkāradṛganyā tu tṛtīyā vidyate'nagha .
deho'hamiti tāṃ viddhi duḥkhāyaiva na śāntaye
||11||atha caitattrayamapi tyaktvā sakalasiddhaye .
yaccheṣaṃ tadupālambya tiṣṭhāvaṣṭabdhatatparaḥ
||12||sarvātītasvarūpo'pi sarvasattātigo'pi ca .
asattāpūritajagadastyevātmā prakāśakaḥ
||13||svānubhūtyaiva paśyāśu sa evāsi sadoditaḥ .
āśayaṃ hṛdayagranthiṃ tyaja tattvavidāṃvara
||14||nātmāstyanumayā rāma na cāptavacanādinā .
sarvadā sarvathā sarvaṃ sa pratyakṣo'nubhūtitaḥ
||15||yadidaṃ sparśanaṃ spandaṃ kiṃcidyatsaṃvidādyapi .
tatsarvamātmā bhagavāndṛśyadarśanavarjitaḥ
||16||na sannāsannasau devo nāṇurnāpi mahānasau .
nāpyetayordṛśormadhyaṃ sa evedaṃ ca sarvataḥ
||17||sa eva caivaṃ vadati sa ca vaktuṃ na yujyate .
na tadanyadidaṃ tāta paśyātmānamanāmayam
||18||nātmāyamayamapyātmā saṃjñābheda iti svayam .
tenaiva sarvagatayā śaktyā svātmani kalpitaḥ
||19||saṃsthitaḥ sa hi sarvatra triṣu kāleṣu bhāskaraḥ .
sūkṣmatvātsumahattvācca kevalaṃ na vibhāvyate
||20||satsvanantapadārtheṣu jīvatvenābhibimbati .
ātmā puryaṣṭakādarśe svabhāvavaśataḥ svataḥ
||21||puryaṣṭakodayādeva svayamātmānubhūyate .
sarvadā sarvasaṃsthaḥ khe ghanāspandādivānilaḥ
||22||cidātmā sarvago vyāpī na kvacinnāma saṃsthitaḥ .
yadvatsarvapadārthānāṃ sattā tadvanmaheśvaraḥ
||23||sati puryaṣṭake tasmiñjīvaḥ sphurati nopale .
sati vāyāviva rajaḥ sati dīpa ivekṣaṇam
||24||iyaṃ puryaṣṭake svecchā svātmanyevātmani sthite .
sati sphuratyabhyudite bhānāviva janaiṣaṇā
||25||yadi sūrye sthite vyomni tādṛśocitasaṃsthitiḥ .
naśyati vyavahāro'yaṃ bhāskare tatkimāgatam
||26||yadyātmani sthite deve tatsattā labdhasaṃsthitiḥ .
deho nāśamupāyāti tatkiṃ naṣṭamihātmani
||27||na jāyate na mriyate nādatte nābhivāñchati .
na mukto na ca baddho'yamātmā sarvasya sarvadā
||28||ātmāprabodhābhyuditā nirātmanyātmatāṃ gatā .
sarparajjubhramākārā bhrāntirduḥkhāya kevalam
||29||anāditvānna jāto'yamajātatvānna naśyati .
ātmātmavyatiriktaṃ tu nābhivāñchatyasaṃbhavāt
||30||dikkālādyanavacchedānna baddho'yaṃ kadācana .
bandhābhāve kva muktiḥ syādamokṣastena saṃsthitaḥ
||31||evaṃguṇaviśiṣṭo'yamātmā sarvasya rāghava .
avicāravaśānmūḍho loko'yaṃ pariroditi
||32||samyagālokitāśeṣapūrvāparajagatkramaḥ .
mā śokaṃ gaccha sumate maurkhyopagatalokavat
||33||dve eva kalane tyaktvā mokṣabandhātmike yathā .
viduṣā vyavahartavyaṃ yantraṇevātmamauninā
||34||na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale .
mokṣo hi ceto vimalaṃ samyagjñānavibodhitam
||35||sakalāśāsvasaṃsaktyā yatsvayaṃ cetasaḥ kṣayaḥ .
sa mokṣanāmnā kathitastattvajñairātmadarśibhiḥ
||36||yāvatprabodho vimalo noditastāvadeva saḥ .
maurkhyāddīnatayā rāma bhaktyā mokṣobhivāñchyate
||37||paraṃ prabodhamāsādya citte cittattvatāṃ gate .
daśa mokṣā na vāñchyante kimutaiko hi mokṣakaḥ
||38||ayaṃ mokṣastvayaṃ bandhaḥ pelavāṃ kalanāmiti .
parityajya mahātyāgī sa tvameva bhavābhava
||39||parigalitavikalpanāṃ prayātaḥ
sagarasutaughanikhātamekhalāṅkam .
avanivalayamantarastasaṅga-
ściramanupālaya sarvadoditaśrīḥ
||40||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe svātmavicāro nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ .. 73 ..