Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
hemormikādivanmithyā kathitāyāḥ kṣayonmukham .
tvaṃ mahattvamavidyāyāḥ śṛṇu rāghava kīdṛśam
||1||lavaṇo'sau mahīpālastathā dṛṣṭvā tadā bhramam .
dvitīye divase gantuṃ pravṛttastāṃ mahāṭavīm
||2||yatra dṛṣṭaṃ mayā duḥkhamaraṇyānīṃ smarāmi tām .
cittādarśagatāṃ vindhyātkadācillabhyate hi sā
||3||iti niścitya sacivaiḥ prayayau dakṣiṇāpatham .
punardigvijayāyeva prāpya vindhyamahīdharam
||4||pūrvadakṣiṇapāścātyamahārṇavataṭasthalīm .
babhrāma kautukātsarvāṃ vyomavīthīmivoṣṇaguḥ
||5||athaikasminpradeśe tāṃ cintāmiva purogatām .
dadarśogrāmaraṇyānīṃ paralokamahīmiva
||6||sa tatra viharaṃstāṃstānvṛttāntānsakalānatha .
dṛṣṭavānpṛṣṭavāṃścaiva jñātavāṃśca visismiye
||7||tānparijñātavāṃścāsīdvyādhānpulkasajānpunaḥ .
vismayākulayā buddhyā bhūyo babhrāma saṃbhramī
||8||atha prāpya mahāṭavyāṃ paryante dhūmadhūsare .
tameva grāmakaṃ yasminso'bhavatpuṣṭapulkasaḥ
||9||tatrāpaśyajjanāṃstāṃstāṃstāḥ striyastāḥ kuṭīrakāḥ .
nānākārāñjanādhārāṃstāṃstāṃśca vasudhātaṭān
||10||tāṃścākāṇḍaparibhraṣṭāṃtānvṛkṣāṃstāṃstvanuvrajān .
tāṃstathaiva samuddeśāstāṛyādhānekalānsutān
||11||anyāsu vṛddhāsu sabāṣpanetrāsvārtārtiyuktāsu ca varṇayantī .
akālakāntāraviśīrṇabandhurduḥkhānyasaṃkhyāni sakhīṣu vṛddhā
||12||vṛddhā pravṛddhojjvalanetrabāṣpā kaṣṭaṃ batāśuṣkakucā kṛśāṅgī .
avagrahogrāśanidagdhadeśe tatrārtanādā pariroditīdam
||13||hā putri putrāvṛtasarvagātre dinatrayābhojanajarjarāṅgi .
kṛtvāsinā varmaṇi jīrṇadehāḥ kathaṃ kva muktā bhavatāsavaste
||14||tālīdalālambanamambudādrau dantāntarasthāruṇasatphalasya .
smarāmi guñjāphaladāma bhartuḥ purasthamudrāmarahāsinaste
||15||kadambajambīralavaṅgaguñjā-kuñjāntaratastu carattarakṣoḥ .
paśyāmi putrasya kadā nu bhūyo bhayaṃkarāṇyuḍyativalgitāni
||16||na tāni kāmasya vilāsinīha mukhe'pi śobhālasitāni santi .
tamālanīle cibukaikadeśe sutasya cānyāsyagatāmiṣasya
||17||sutāpanītā saha tena bhartrā yamena yasyā yamunā samānā .
tamālavallīsahapuṣpagucchā samīraṇeneva vane vareṇa
||18||hā putri guñjāphaladāmahāre samunnatābhogapayodharāṅgi .
vātollasatkajjalalolavarṇe parṇāmbare bādarajambudante
||19||hā rājaputrendusamānakānta saṃtyajya śuddhāntavilāsinīstāḥ .
ratiṃ prayāto'si mamātmajāyāṃ na sāpi te susthiratāmupetā
||20||saṃsāranadyāḥ sutaraṅgabhaṅgaiḥ kriyāvilāsairvihitopahāsaiḥ .
kiṃ nāma tucchaṃ na kṛtaṃ nṛpeśo yadyojitaḥ puṣkasakanyakāyām
||21||sā trastasāraṅgasamānanetrā sa dṛptaśārdūlasamānavīryaḥ .
ubhau gatāvekapadena nāśamāśā sahārthena yathā mahehā
||22||mṛteśvarāśvastanijātmajāsmi durdeśayātāsmi ca durgatā'smi .
durjātijātāsmi mahāpade'smi sākṣādbhayaṃ bho'smi mahāpadasmi
||23||nīcāvamānaprabhavasya manyoḥ kṣudhāprapannasya kalatrakasya .
śokasya vṛttāvanivāryavṛtternāryasmyanekāyatanaṃ vināthā
||24||daivopataptasya vibāndhavasya mūḍhasya rūḍhasya mahādhibhūmau .
yatprāṇanaṃ yanmaraṇaṃ mahāpadyasyātmanirjīvitamuttamaṃ tat
||25||janairvihīnasya kudeśavṛtterduḥkhānyanantāni samullasanti .
sahasraśākhārasasaṃkulāni tṛṇāni varṣāsviva parvatasya
||26||evaṃ lapantīṃ svakalatravṛddhāṃ dāsībhirāśvāsya nṛpaḥ striyaṃ tām .
papraccha kiṃvṛttamihaiva kā ca kā te sutā kaśca sutastaveti
||27||uvāca sā bāṣpavilocanātha grāmastvayaṃ puṣpasaghoṣanāmā .
ihābhavatpuṣkasakaḥ patirme babhūva tasyendusamā sutaikā
||28||sā daivayogātpatimindratulyamihāgataṃ daivavaśena bhūpam .
ayaṃ viśīrṇaṃ madhukumbhamāpa vane varākī karabhī yathaikā
||29||sā tena sārdhaṃ suciraṃ sukhāni bhuktvā prasūtā tanayāḥ sutāṃśca .
vṛddhiṃ gatā kānanakoṭare'smiṃstumbīlatā pādapasaṃśriteva
||30||ityārṣe śrīvasiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe caṇḍālīśocanaṃ nāma viṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ .. 120 ..