Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
bhuśuṇḍa uvāca .
yugakṣobheṣu ghoreṣu vākyāsu viṣamāsu ca .
susthiraḥ kalpavṛkṣo'yaṃ na kadācana kampate
||1||agamyo'yaṃ samagrāṇāṃ lokāntaravihāriṇām .
bhūtānāṃ tena tiṣṭhāma iha sādho sukhena vai
||2||hiraṇyākṣo dharāpīṭhaṃ dvīpasaptakaveṣṭitam .
yadā jahāra tarasā nākampata tadā taruḥ
||3||yadā lolāyitavapurbabhūvāmaraparvataḥ .
sarvato dattasāmyādristadā nākampata drumaḥ
||4||bhujāvaṣṭambhavinamanmerurnārāyaṇo yadā .
mandaraṃ proddadhārādriṃ tadā nākampata drumaḥ
||5||yadā surāsurakṣobhapataccandrārkamaṇḍalam .
āsījjagadatikṣubdhaṃ tadā nākampata drumaḥ
||6||unmūlitādrīndraśilā yadotpātānilā vavuḥ .
ādhūtamerutaravastadā nākampata drumaḥ
||7||yadā kṣīrodalolādrikandarānilakampitāḥ .
kalpābhrapaṅktayaścerustadā nākampata drumaḥ
||8||yadā samantato meruḥ kālanemibhujāntare .
kiṃcidunmūlito'tiṣṭhattadā nākampata drumaḥ
||9||pakṣīśapakṣapavanā amṛtākrāntisaṃgare .
yadā vavuḥ patatsiddhāstadāyaṃ nāpataddrumaḥ
||10||yadā śeṣākṛtiṃ rudro nasamāptaikaceṣṭitām .
yayau garutmānbrahmāṇḍaṃ tadā nākampata drumaḥ
||11||yadā kalpānalaśikhāḥ śailābdhisakalolbaṇaḥ .
śeṣaḥ phaṇābhistatyāja tadā nākampata drumaḥ
||12||evaṃrūpe drumavare tiṣṭhatāmāpadaḥ kutaḥ .
asmākaṃ muniśārdūla dauḥsthityena kilāpadaḥ
||13||śrīvasiṣṭha uvāca .
kalpānteṣu mahābuddhe vahatsūtpātavāyuṣu .
prapatatsvindubhārkeṣu kathaṃ tiṣṭhasi vijvaraḥ
||14||bhuśuṇḍa uvāca .
yadā papāta kalpānte vyavahāro jagatsthitau .
kṛtaghna iva sanmitraṃ tadā nīḍaṃ tyajāmyaham
||15||ākāśa eva tiṣṭhāmi vigatākhilakalpanaḥ .
stabdhaprakṛtisarvāṅgo mano nirvāsanaṃ yathā
||16||pratapanti yadādityāḥ śakalīkṛtabhūdharāḥ .
vāruṇīṃ dhāraṇāṃ baddhvā tadā tiṣṭhāmi dhīradhīḥ
||17||yadā śakalitādrīndrā vānti pralayavāyavaḥ .
pārvatīṃ dhāraṇāṃ baddhvā khe tiṣṭhāmyacalaṃ tadā
||18||jagadgalitamervādi yātyekārṇavatāṃ yadā .
vāyavīṃ dhāraṇāṃ baddhvā saṃplave'caladhīstadā 4
||19||brahmāṇḍapāramāsādya tattvānte vimale pade .
suṣuptāvasthayā tāvattiṣṭhāmyacalarūpayā
||20||yāvatpunaḥ kamalajaḥ sṛṣṭikarmaṇi tiṣṭhati .
tatra praviśya brahmāṇḍaṃ tiṣṭhāmi vihagālaye
||21||śrīvasiṣṭha uvāca .
yathā tiṣṭhasi pakṣīndra dhāraṇābhirakhaṇḍitaḥ .
kalpānteṣu tathā kasmānnānye tiṣṭhanti yoginaḥ
||22||bhuśuṇḍa uvāca .
brahmanniyatireṣā hi durlaṅghyā pārameśvarī .
mayedṛśena vai bhāvyaṃ bhāvyamanyaistu tādṛśaiḥ
||23||na śakyate tolayitumavaśyaṃ bhavitavyatā .
yadyathā tattathaitaddhi svabhāvasyaiva niścayaḥ
||24||matsaṃkalpavaśenaiva kalpe kalpe punaḥ punaḥ .
asminneva gireḥ śṛṅge taruritthaṃ bhavatyayam
||25||śrīvasiṣṭha uvāca .
atyantamokṣadīrghāyurbhavānnirdeśanāyakaḥ .
jñānavijñānavāndhīro yogayogyamanogatiḥ
||26||dṛṣṭānekavidhānalpasargasaṅgagamāgamaḥ .
kiṃ kiṃ smarasi kalyāṇa citramasmiñjagatkrame
||27||bhuśuṇḍa uvāca .
mahattara śilāvṛkṣāmajātatṛṇavīrudham .
aśailavanavṛkṣaughāṃ smarāmīmāṃ dharāmadhaḥ
||28||daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca .
bhasmasārabharāpūrṇāṃ saṃsmarāmi dharāmadhaḥ
||29||anutpannadivādhīśāmaśaktaśaśimaṇḍalām .
avibhaktadivālokāṃ saṃsmarāmi dharāmadhaḥ
||30||meruratnatalodyotairardhaprakaṭakoṭaram .
lokālokamivākyāḍhyādribhuvanaṃ saṃsmarāmyaham
||31||pravṛddhāsurasaṃgrāme kṣīyamāṇantarāmiha .
palāyamānāmabhitaḥ saṃsmarāmi dharāmimām
||32||caturyugāni cākrāntāmasurairmattakāśibhiḥ .
daityāntaḥpuratāṃ prāptāṃ saṃsmarāmi dharāmimām
||33||atyantāntaritāntāntasamastāparamaṇḍalām .
ajadevatrayīśeṣāṃ saṃsmarāmi jagatkuṭīm
||34||caturyugārdhamaparaṃ nīrandhrāṃ vanapādapaiḥ .
adṛṣṭetaranirmāṇāṃ saṃsmarāmi dharāmimām
||35||evaṃ caturyugaṃ sāgraṃ nīrandhrairacalairvṛtām .
apravṛttajanācārāṃ saṃsmarāmi dharāmimām
||36||daśavarṣasahasrāṇi mṛtadaityāsthiparvataiḥ .
ākīrṇāṃ paritaḥ pūrṇāṃ saṃsmarāmi dharāmimām
||37||bhayādantarhitāśeṣavaimānikanabhaścarām .
dyāṃ ca nirvṛkṣaniḥśeṣāṃ saṃsmarāmi tamomayīm
||38||anagastyāmagastyāśāmekaparvatatāṃ gatām .
matte vindhyamahāśaile saṃsmarāmi jagatkuṭīm
||39||etāṃścānyāṃśca vṛttāntānsaṃsmarāmi bahūnapi .
kiṃ tena bahunoktena sāraṃ saṃkṣepataḥ śṛṇu
||40||asaṃkhyātānmanūnbrahmansmarāmi śataśo gatān .
sarvānsaṃrambhabahulāṃścaturyugaśatāni ca
||41||ekameva svayaṃ śuddhaṃ puruṣāsuravarjitam .
ālokanicayaṃ caikaṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham
||42||surāpaṃ brāhmaṇaṃ mattaṃ niṣiddhasuraśūdrakam .
bahunāthasatīkaṃ ca kaṃcitsargaṃ smarāmyaham
||43||vṛkṣanīrandhrabhūpīṭhamakalpitamahārṇavam .
svayasaṃjātapuruṣaṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham
||44||aparvatamabhūmiṃ ca vyomasthāmaramānavam .
acandrārkaprakāśākhyaṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham
||45||anindramamahīpālamamadhyasthādhamottamam .
svamamandhakakupcakraṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham
||46||sargaprārambhakalanā vibhāgo bhuvanatraye .
kulaparvatasaṃsthānaṃ jambūdvīpaṃ pṛthaksthitam
||47||varṇadharmadhiyāṃ sṛṣṭivibhāgo maṇḍalāvaneḥ .
ṛkṣacakrakasaṃsthānaṃ dhruvanirmāṇameva ca
||48||janmendubhāskarādīnāmindropendravyavasthitim .
hiraṇyākṣāpaharaṇaṃ varāhoddharaṇaṃ kṣiteḥ
||49||kalpanaṃ pārthivānāṃ ca vedānayanameva ca .
mandaronmūlanaṃ cābdheramṛtārthaṃ ca manthanam
||50||ajātapakṣo garuḍaḥ sāgarāṇāṃ ca saṃbhavaḥ .
ityādikā yāḥ smṛtayaḥ svalpātītajagatkramāḥ .
bālairapi hi tāstāta smaryante tāsu ko grahaḥ
||51||garuḍavāhanaṃ vihagavāhanaṃ vihagavāhanaṃ vṛṣabhavāhanam .
vṛṣabhavāhanaṃ garuḍavāhanaṃ kalitavānahaṃ kalitajīvitaḥ
||52||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 bhuśuṇḍo0 cirajīvitavṛttāntakathanaṃ nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ ..2 1 ..