Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvālmīkiruvāca .
evamuktvā mahābuddhe rāmo rājīvalocanaḥ .
muhūrtamātraṃ viśramya tūṣṇīṃ sthitvā pare pade
||1||paramāṃ tṛptimāpanno viśrāntaḥ paramātmani .
muniṃ punarapṛcchattaṃ jānannapi hi līlayā
||2||śrīrāma uvāca .
bhagavansaṃśayāmbhodaśaratkāla munīśvara .
idānīṃ saṃśayo'yaṃ me jāto manasi pelavaḥ
||3||evametanmahājñānaṃ saṃsārārṇavatāraṇam .
samastameva vāgjālaṃ samatītyāvatiṣṭhate
||4||yadidaṃ kila sadbrahma svasaṃvinmātraniścayam .
tadavācyaṃ kila girāṃ mahatāmapi mānada
||5||evaṃ sthite paraṃ jñeyaṃ sarvasaṃkalpanojjhitam .
svasaṃvitturyatanmātralabhyaṃ durgamatāṃ gatam
||6||pratiyogivyavacchedasaṃkhyābhedaiṣiṇāṃ kila .
kathaṃ śāstrapadaistucchaiḥ savikalpairavāpyate
||7||vikalpasāraśabdādyairjñāna śāstrairna labhyate .
tatkimarthamanarthāya guruśāstrādi kalpitam
||8||guruśāstrādivijñāne kāraṇaṃ vāstyakāraṇam .
tadatra niścayaṃ brahmanbrūhi me vadatāṃ vara
||9||śrīvasiṣṭha uvāca .
evametanmahābāho na śāstraṃ jñānakāraṇam .
nānāśabdamayaṃ śāstramanāma ca paraṃ padam
||10||tathāpi rāghavaśreṣṭha yathaitaddhetutāṃ gatam .
śāstrādyuttamabodhasya tatsamāsena me śrṛṇu
||11||santi kvacidvaivadhikāḥ kīrakāściradurbhagāḥ .
duḥkhenābhyāgatāḥ śoṣaṃ grīṣmeṇeva jaraddrumāḥ
||12||dāridryeṇa durantena kanthāsaṃsthānakāriṇā .
dīnānanāśayāḥ padmā nirgateneva vāriṇā
||13||daurgatyaparitaptāste jīvitārthamacintayan .
jaṭharasya kayā yuktyā vayaṃ kurmaḥ prapūraṇam
||14||iti saṃcintya vidhinā dināntena dinaṃ prati .
dārubhāreṇa jīvāmo vikrīteneti saṃsthitāḥ
||15||iti saṃcintya te jagmurdārvarthaṃ vipināntaram .
yayaivājīvyate yuktyā saivāpadi virājate
||16||iti te pratyahaṃ gatvā kānanaṃ bhavacāriṇaḥ .
dārūṇyānīya vikrīya cakrurdehasya dhāraṇam
||17||yatprayānti vanāntaṃ te tasminsantyakhilāni hi .
guptāguptāni ratnāni dārūṇi kanakāni ca
||18||teṣāṃ bhārabhṛtāṃ madhyātkecitkatipayairvanāt .
jātarūpāṇi ratnāni tāni saṃprāpnuvanti hi
||19||keciccandanadārūṇi kecitpuṣpāṇi mānada .
kecitphalāni vikrīya jīvanti cirakīrakāḥ
||20||kecitsarvamanāsādya durdārūṇyeva durdhiyaḥ .
nītvā vikrīya jīvanti vanavīthyupajīvinaḥ
||21||dārvarthamudyatāḥ sarve te saṃprāpya mahāvanam .
kecitprāpya sthitāḥ sarve jhaṭityevaṃ gatajvaram
||22||iti yāvadajasraṃ te sevante tanmahāvanam .
pradeśāttāvadekasmātprāptaścintāmaṇirmaṇiḥ
||23||tasmāccintāmaṇeḥ prāptāḥ samagrā vibhavaśriyaḥ .
paramaṃ sukhamāyātāstatra te saṃsthitāḥ sukham
||24||dārvarthamudyatāḥ santaḥ prāpya sarvārthadaṃ maṇim .
sukhaṃ tiṣṭhanti nirdvandvā divi devavarā iva
||25||sarvārthasāraparipūrṇatayā tayā te
kāṣṭhodyamādhigatasanmaṇayo mahāntaḥ .
tiṣṭhanti śāntabhayamohaviṣādaduḥkha-
mānandamantharadhiyaḥ samatāmupetāḥ
||26||ityārṣe śrīvāsi0 vā0 de0 mo0 ni u0 kāṣṭhavaivadhikopākhyāne cintāmaṇilābho nāma ṣaṣṇavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 196 ..