Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
na sukhāya sukhaṃ yasya duḥkhaṃ duḥkhāya yasya no .
antarmukhamaternityaṃ sa mukta iti kathyate
||1||yasya na sphurati prajñā cidvyomanyacalasthiteḥ .
prasṛteṣviva bhogeṣu sa mukta iti kathyate
||2||cinmātrātmani viśrāntaṃ yasya cittamacañcalam .
tatraiva ratimāyātaṃ sa jīvanmukta ucyate
||3||paramātmani viśrāntaṃ yasya vyāvṛttya no manaḥ .
ramate'sminpunardṛśye sa jīvanmukta ucyate
||4||śrīrāma uvāca .
na sukhāya sukhaṃ yasya duḥkhaṃ dukhāya yasya no .
jaḍameva mune manye mānavaṃ tamacetanam
||5||śrīvasiṣṭha uvāca .
cidvyomaikāntaniṣṭhatvātprayatnena vinā sukham .
na vetti śuddhabodhātmā yaḥ sa viśrānta ucyate
||6||sarva eva parikṣīṇāḥ saṃdehā yasya vastutaḥ .
sarvārtheṣu vivekena sa viśrāntaḥ pare pade
||7||yasya kasmiṃścidapyarthe kvacidrasikatāsti no .
vyavahāravato'pyantaḥ sa viśrānta udāhṛtaḥ ..
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ .
yathāprāptaṃ viharataḥ sa viśrānta iti smṛtaḥ
||9||aviśrāme nirālambe dīrghe saṃsāravartmani .
cittvādātmani viśrāntiḥ prāptā yena jayatyasau
||10||dhāvitvā ye ciraṃ kālaṃ prāptaviśrāntayaḥ sthitāḥ .
te suptā iva lakṣyante vyavahāraparā api
||11||te hi cetyacidābhāsanabhasyābhānti bhāmayāḥ .
bhāskarā uditā nityaṃ neha tiṣṭhanti te kvacit
||12||sadehā vyavahārasthā api suptā ivottamāḥ .
prakṣīṇā iva lakṣyante jaḍābhā na tu te jaḍāḥ
||13||suptā iveha śayyāsu ye svapnanagare sthitāḥ .
suptā iti ta ucyante na tu te jaḍatāṃ gatāḥ
||14||dīrghādhvapariviśrānto viśrānto na dadāti yaḥ .
vākyaṃ sa sukhamaunasthaḥ procyate na jaḍākṛtiḥ
||15||yā niśā sarvabhūtānāmavidyāstamayātmikā .
paro bodhaḥ parā śāntistatrāsau samamāsthitaḥ
||16||yasmiñjāgrati bhūtāni dṛśye'sminduḥkhadāyini .
tatrāsau satataṃ suptastanna paśyatyasau sukhī
||17||yaḥ karmaughamanādṛtya svātmanyevāvatiṣṭhate .
sa ātmārāma ityukto na jaḍo'sau raghūdvaha
||18||duḥkhādatigataḥ so'smātprāptaḥ pāraṃ bhavāmbudheḥ .
tiṣṭhatyanubhavanbhavyo viśrāntisukhamātmani
||19||dīrghādhvani pariśrānto viṣayaiścaturaiściram .
bhogabhāvāturaḥ krūraiḥ protthitaḥ pathi ḍāmaraiḥ
||20||jarātuṣārāśanibhirbhūyobhūyo jaḍīkṛtaḥ .
janmajaṅgalasāraṅgo vyarthavyagravihāravān
||21||paramātmaparikrānto duḥkhakaṇṭakasaṃkaṭe .
suduṣprāpasukhacchāye pānthaḥ saṃsāravartmani
||22||duṣkṛtaiḥ kṛtapātheyo luṭhankṣīṇaḥ pade pade .
arthānarthamayairmārgaiḥ saṃkaṭairvivaśīkṛtaḥ
||23||saṃsārajaladheḥ pāraṃ prāpya bhūtavivarjitam .
aśayyo'tipramābuddhaḥ sa śete sukhamātmavān
||24||apasarpaṃ nirastehamasvapnamasuṣuptakam .
prabuddhamabahirnidraṃ hā śete sukhamātmavān
||25||jātyaśvavadihājātiraśnangacchanśvasanvadan .
lokamadhye mahāraṇye hā śete sukhamātmavān
||26||apūrvaiva ghanā nidrā kāpi sā tattvadarśinām .
yā na śāmyati kalpābhraravairnāṅgavikartanaiḥ
||27||apūrvaiva ghanā nidrā kāpi sā tattvadarśinām .
prabuddhānāmapi hi yā nimīlayati dṛgdṛśau
||28||animīlitanetrasya yasya viśvaṃ pralīyate .
sa kṣīvaḥ paramārthena hā śete sukhamātmavān
||29||vinigīrya jagatsarvaṃ paramāṃ pūrṇatāṃ gataḥ .
ātṛpteramṛtaṃ pītvā hā śete sukhamātmavān
||30||nirānandamahānandī sukhamadvaitamakṣayam .
nirālokamahāloko hā śete sukhamātmavān
||31||lobhāndhakāroparamo lokalampaṭatāṃ gataḥ .
aghanatvaghanābhogo hā śete sukhamātmavān
||32||anantaduḥkhamāśāntamaśāntaṃ janatāsthitau .
abahirmukhamatyogi hā śete sukhamātmavān
||33||aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām .
kṛtvātmānaṃ nabhaḥśayyaṃ hā śete sukhamātmavān
||34||paramāṇau paramāṇau jagatkoṭiśatānyapi .
aṇau sthūle dadhaddehe hā śete sukhamātmavān
||35||kurvansaṃhārasargaughānakurvaṃśca kathaṃcana .
paramālokaśayyāyāṃ hā śete sukhamātmavān
||36||saṃsāranicayasvapnaṃ parijñāya suṣuptatām .
nayanprakaṭadigdīrghāṃ hā śete sukhamātmavān
||37||sarveṣāṃ jagadarthānāṃ sattāsāmānyatāṃ gataḥ .
ākāśādadhiko vyāpī hā śetesukhamātmavān
||38||acchācchamambaraṃ kṛtvā jagadapyambarīkṛtam .
śāntaśabdaparaśvāsaṃ hā śete sukhamātmavān
||39||idamasmajjagatpaśyansvayamākāśakoṇake .
viśadākāśakośātmā hā śete sukhamātmavān
||40||yathā pravāhasaṃprāptavyavahāramanorame .
tṛṇyāstaraṇaviśrānto hā śete sukhamātmavān
||41||parameṇa svayatnena parijñānātsvarūpiṇā .
svapnasaṃdarśanenaiva jīvan khamiva khena khe
||42||jñānenākāśakalpena dharmān gaganasaṃnibhān .
jñena yatnena saṃbuddhaḥ paramāmbaratāṃ gataḥ
||43||prabuddhaḥ suptaḥ suptopi prabuddho ramateniśam .
suṣuptobhūttato jāgratsvapnārthasuhṛdā saha
||44||janmāntaraikasahavāsasamāśayena
citrānuvṛttimadhureṇa ciraṃtanena .
mitreṇa sārdhamakhilāni dināni nītvā
viśrāntimeṣyati pade parame ciraṃ saḥ
||45||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 śa0 viśrāntacittavarṇanaṃ nāmaikonasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ ..169..