Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
jagadākāśamevedaṃ yathā hi vyomni mauktikam .
vimale bhāti svātmaiva jagaccidgaganaṃ yathā
||1||anutkīrṇaib bhātīva trijagacchālabhañjikā .
citstambhenaiva sotkīrṇā nacotkartātra vidyate
||2||samudre'ntarjalaspandāḥ svabhāvādacyutā api .
vīcivegā bhavantīva pare dṛśyavidastathā
||3||jālāntargatasūryābhā jālākārarajāṃsyapi .
jagadbhānaṃ prati sthūlānyaṇuṃ prati yathācalāḥ
||4||jagadbhānaṃ na bhātīdaṃ brahmaṇo vyatirekataḥ .
jālasūryāṃśujālaṃ tu vyatirekānubhūtidam
||55||anubhūtānyapīmāni jaganti vyomarūpiṇi .
pṛthvyādīni na santyeva svapnasaṃkalpayoriva
||6||piṇḍagraho jagatyasminvijñānākāśarūpiṇi .
marunadyāṃ jalamiva na saṃbhavati kutracit
||7||jagatyapiṇḍagrāhe'sminsaṃkalpanagaropame .
marau saridivābhāti dṛśyatā bhrāntirūpiṇī
||8||svapnāddṛśyeva jagatāṃ tulādeśena kena ca.
tulitā kalanonmuktā dṛśyaśrīrvyoma jṛmbhate
||9||varjayitvā jñavijñānaṃ jagacchabdārthabhājanam .
jagadbrahmasvaśabdānāmarthe nāstyeva bhinnatā
||10||idaṃ tvacetyacinmātraṃ bhānorbhātaṃ nabhaḥ prati .
tathā sūkṣmaṃ yathā meghaṃ prati saṃkalpavāridaḥ
||11||yathā svapnapuraṃ svacchaṃ jāgratpuravaraṃ prati .
tathā jagadidaṃ svacchaṃ sāṃkalpikajagatprati
||12||tasmādacetyacidūpaṃ jagadvyomeva kevalam .
śūnyau vyomajagacchabdau paryāyau viddhi cinmayau
||13||tasmānna kiṃcidutpannaṃ jagadādīha dṛśyakam .
anākhyamanabhivyaktaṃ yathāsthitamavasthitam
||14||jagadeva mahākāśe cidākāśamabhittimat .
taddeśasyāṇumātrasya tulāyāścāprapūrakam
||15||ākāśarūpamevācchaṃ piṇḍagrahavivarjitam .
vyomni vyomamayaṃ citraṃ saṃkalpapuravatsthitam
||16||atredaṃ maṇḍapākhyānaṃ śṛṇu śravaṇabhūṣaṇam .
niḥsaṃdeho yathaiṣo'rthaścitte viśrāntimeṣyati
||17||śrīrāma uvāca .
sadbodhavṛddhaye brahmansamāsena vadāśu me .
maṇḍapākhyānamakhilaṃ yena bodho vivardhate
||18||śrīvasiṣṭha uvāca .
abhūdasminmahīpīṭhe kulapadmo vikāśavān .
padmo nāma nṛpaḥ śrīmānbahuputro vivekavān
||19||maryādāpālanāmbhodhirdviṣattimirabhāskaraḥ .
kāntākumudinīcandro doṣatṛṇahutāśanaḥ
||20||merurvibudhavṛndānāṃ yaśaścandro bhavārṇave .
saraḥ sadguṇahaṃsānāṃ kamalāmalabhāskaraḥ
||21||saṃgrāmavīrutpavano manomātaṅgakesarī .
samastavidyādayitaḥ sarvāścaryaguṇākaraḥ
||22||surārisāgarakṣobhavilasanmandarācalaḥ .
vilāsapuṣpaughamadhuḥ saubhāgyakusumāyudhaḥ
||23||līlālatālāsyamarutsāhasotsāhakeśavaḥ .
saujanyakairavaśaśī durlīlāvallikānalaḥ
||27||tasyāsti subhagā bhāryā līlā nāma vilāsinī .
sarvasaubhāgyavalitā kamalevoditā'vanau
||25||sarvānuvṛttilalitā līlā madhurabhāṣiṇī .
sānandamandacalitā dvitīyendūdayasmitā
||26||alakālimanohārivadanāmbhojaśālinī .
sitāṅgī karṇikāgaurī jaṅgameva sarojinī
||27||latāvilāsakundaughabhāsinī rasaśālinī .
pravālahastā puṣpābhā madhuśrīriva dehinī
||28||avadātatanuḥ puṇyā sparśanāhlādakāriṇī
gaṅgeva gāṃ gatā dehavatī haṃsavilāsinī
||29||tasya bhūtalapuṣpeṣoḥ sakalāhlādadāyinaḥ .
paricaryāṃ ciraṃ kartumanyā ratirivoditā
||30||udvigne prodvignā mudite muditā samākulākulite .
pratibimbasamā kāntā saṃkruddhe kevalaṃ bhītā
||31||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe maṇḍapopākhyāne rājavarṇanaṃ nāma pañcadaśaḥ sargaḥ .. 15 ..