Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
saṃvinmayatvājjagataḥ svapnasya paramātmanaḥ .
brahmākāśatayā sarvaṃ brahmaivetyanubhūyate
||1||bhramasya cātidṛśyatvādadṛśyatvānmahāciteḥ .
madaśaktivadātmeti satyatāsyāpi yujyate
||2||asattvāddṛśyaviśrānteralabhyatvānmahāciteḥ .
upalabdhurabhāvācca śūnyanāmnīva satyapi
||3||cinmātraṃ puruṣo'kartā sametyavyaktato jagat .
evaṃdṛṣṭeḥ satyametadevamarthānubhūtitaḥ
||4||vivarto brahmaṇo dṛśyamityevaṃvādino'pi sat .
matamevaṃsvarūpāṇāmarthānāmanubhūtitaḥ
||5||paramāṇusamūhātma jagadityapi satyataḥ .
saṃvedyate yathā yadyattattathaivānubhūtitaḥ
||6||yathā dṛṣṭaṃ tathaivedamiha loke paratra ca .
nāsanna saditi prauḍhā satyamādhyātmikī gatiḥ
||7||bāhyamevāsti nāstyanyadityanye satyavādinaḥ .
svātmanyakṣagaṇātītaṃ prāpnuvanti na te yataḥ
||8||anārataviparyāsadarśanātkṣaṇabhaṅgadhīḥ .
yuktaiva tadvidāmādyaṃ sarvaśakti hi tatpadam
||9||kalaviṅkaghaṭanyāyo dharma ityapi tadvidām .
tathātmasiddhermlecchānāṃ taddeśeṣu na duṣyati
||10||samāḥ santaśca viprāgniviṣāmṛtamṛtiṣvapi .
bhāntyevaṃ tadvidāṃ sarvamidaṃ sarvātmakaṃ yataḥ
||11||svabhāvasiddhamevedaṃ yuktamityeva tadvidām .
anviṣṭā yāti no prāptiṃ buddhimatsarvakartṛtā
||12||ekaḥ sarvatra karteti satyaṃ tanmayacetasām .
so'yaṃ niścayavānso'tra tadāpnotītyabādhitam
||13||ayaṃ lokaḥ paraścāsti snānāgnyādi ca netarat .
etadetādṛśaṃ satyaṃ viddhi bhāvitabhāvanam
||14||aśeṣaṃ śūnyameveti bauddhānāmetadeva sat .
labhyate tadvicāreṇa yatra kiṃcana naiva hi
||15||citiścintāmaṇiriva kalpadruma ivepsitam .
āśu saṃpādayatyantarātmanātmani khātmikā
||16||nedaṃ śūnyaṃ na cāśūnyamityavastu na tadvidām .
sarvaśaktirhi sā śaktirna tadvidyata eva tat
||17||tasmātsvaniścaye yasminyaḥ sthitaḥ sa tathā tataḥ .
avaśyaṃ phalamāpnoti na cedbālyānnivartate
||18||vicārya paṇḍitaiḥ sārdhaṃ śreṣṭhavastuni dhīmatā .
sa rūḍho niścayo grāhyo netaratra yathā tathā
||19||saṃbhavatyuttamaprajñaḥ śāstrato vyavahārataḥ .
yo yatra nāma tatrāsau paṇḍitastaṃ samāśrayet
||20||satāṃ vivadamānānāṃ sacchāstravyavahāriṇām .
yaḥ samāhlādako'nindyaḥ sa śreṣṭhastaṃ samāśrayet
||21||sarva evāniśaṃ śreyo dhāvanti prāṇino balāt .
parinimnaṃ payāṃsīva tadvicārya samāśrayet
||22||kallolairuhyamānānāṃ nṛṇāṃ saṃsārasāgare .
ajñātā divasā yānti tṛṇānāmiva bindavaḥ
||23||śrīrāma uvāca .
jagatpūrvaṃ latevāpi viśrāntā vitate pade .
pūrvāparavicāreṇa ke parābhāvadarśinaḥ
||24||śrīvasiṣṭha uvāca .
jātau jātau katipaye vyapadeśyā bhavanti te .
yeṣāṃ yānti prakāśena divasā bhāsvatāmiva
||25||adhaścordhvaṃ ca dhāvantaścakrāvartavivartanaiḥ .
sarve tṛṇavaduhyante mūḍhā mohabhavāmbudhau
||26||naṣṭātmasthitayo bhogavahniṣu prajvalantyalam .
devā divi davenādrau dahyamānā drumā iva
||27||pātitā madasaṃpannā dānavā dānavāribhiḥ .
gajā iva nirālānā ghore nārāyaṇāvaṭe
||28||na gandhamapi gandharvā darśayanti vivekajam .
gītapītaparāmarśāḥ saranti hariṇā iva
||29||vidyādharāśca vidyānāmādhāratvena mohitāḥ .
sphuritānāmudārāṇāmapi kurvanti nādaram
||30||yakṣā vikṣobhitabhuvo dakṣatāmakṣatā iva .
darśayantyasahāyeṣu bālavṛddhātureṣu ca
||31||dantināmiva mattānāṃ raṃhasā hariṇāriṇā .
kṛtaḥ kariṣyasi tvaṃ ca rākṣasānāṃ parikṣayam
||32||bhṛśaṃ piśācāḥ paśyanti bhūtabhojanacintayā .
dhūmāndhakārānilayā jvālayāhutayo yathā
||33||nāgajālamṛṇālāni magnāni dharaṇītale .
nagānāmiva mūlāni jaḍānīva sthitānyalam
||34||vivaraṃ śaraṇaṃ yeṣāṃ kīṭānāmiva bhūtale .
teṣāmasurabālānāṃ vivekeṣu kathaiva kā
||35||alpamātrakaṇārthena saṃcaranti divāniśam .
pipīlikāsadharmāṇaḥ prāyeṇa puruṣā api
||36||sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ vyagrāṇāṃ vyarthadīrghayā .
kṣībāṇāmiva gacchanti divasāni durīhayā
||37||na kaṃcitsaṃspṛśatyantarviveko vimalo janam .
jale'gādhe nipatitaṃ nimajjantaṃ rajo yathā
||38||nīyante niyamādhūtā mānavā mānavāyubhiḥ .
kāmpikaiḥ sphuṭatāpūtāḥ kirārunikarā iva
||39||pānabhojanajambāle gahane yoginīgaṇāḥ .
durgandhapalvalodgāre patitāḥ pāmarā iva
||40||kevalaṃ yamacandrendrarudrārkavaruṇānilāḥ .
jīvanmuktā haribrahmaguruśukrānalādayaḥ
||41||prajāpatīnāṃ saptarṣidakṣādyāḥ kaśyapādayaḥ .
nāradādyāḥ kumārādyāḥ sanakādyāḥ surātmajāḥ
||42||dānavānāṃ hiraṇyākṣabaliprahlādaśambarāḥ .
mayavṛtrāndhanamucikeśiputramurādayaḥ
||43||bibhīṣaṇādyā rakṣassu prahastendrajidādayaḥ .
śeṣatakṣakakarkoṭamahāpadmādayo'hiṣu
||44||brahmaviṣṇvindralokeṣu vāstavyā muktadehinaḥ .
muktasvabhāvāstuṣitāḥ siddhāḥ sādhyāśca kecana
||45||mānuṣeṣu ca rājāno munayo brāhmaṇottamāḥ .
jīvanmuktāḥ saṃbhavanti viralāstu raghūdvaha
||46||bhūtāni santi sakalāni bahūni dikṣu
bodhānvitāni viralāni bhavanti kiṃtu .
vṛkṣā bhavanti phalapallavajālayuktāḥ
kalpadrumāstu viralāḥ khalu saṃbhavanti
||47||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 vivekiviralatvavarṇanaṃ nāma saptanavatitamaḥ sargaḥ ..97..