मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Upaśamaprakaraṇam — Sarga 74

3
Yoga Vāsiṣṭham · Upaśamaprakaraṇam · 74

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

līlayā'paśyati vapuḥ kālenātmani jāyate .

ramyasyāpaśyato vakraṃ hṛdi daurūpyadhīriva

||1||

tadvaśādiyamāyātā mahatī medurodarā .

māyā madamahāśaktiḥ surāsvādalavādiva

||2||

tayānayā vikāriṇyā tadatadbhāvabhūtayā .

idaṃ saṃpannamakhilaṃ tāpādiva marau payaḥ

||3||

mano buddhirahaṃkāro vāsanāścendriyāṇyapi .

evaṃkalitanāmāṅkaiḥ sphuratyātmābdhirambubhiḥ

||4||

cittāhaṃkārayordvitvaṃ vacasyasti na vastutaḥ .

yaccittaṃ sa hyahaṃkāro yo'haṃkāro mano hi tat

||5||

vyatiriktaṃ himācchauklyamiti saṃkalpyate yathā .

mudhaiva kalpyate bhedaścittāhaṃkārayostathā

||5||

manohaṃkārayorantardvayorekatarakṣaye .

kṣīṇe dve eva hi yathā paṭaśauklye paṭakṣaye

||7||

tucchāṃ mokṣadhiyaṃ tyaktvā bandhabuddhiṃ tathaiṣaṇām .

svavairāgyavivekābhyāṃ kevalaṃ kṣapayenmanaḥ

||8||

mokṣo me'stviti cintāntarjātā cedutthitaṃ manaḥ .

mananotke manasyuccairvapurdoṣāya kevalam

||9||

ātmanyatīte sarvasmātsarvabhūte'thavā tate .

ko bandhaḥ kaśca vā mokṣo nirmūlaṃ mananaṃ kuru

||10||

vāyuḥ spandanadharmatvādyadā calati dehake .

tadā sphurati hastāṅgarasanāpallavāvalī

||11||

pādape pallavaśreṇīṃ cālayatyanilo yathā .

tathaivāṅgāvalīṃ vāyurdehe saṃcālayatyalam

||12||

citsarvavyāpinī sūkṣmā na calā naiva cālyate .

na svataḥ spandamāyāti devācala ivānilaiḥ

||13||

pratibimbitasarvārthā kevalaṃ svātmani sthitā .

prakāśayati bodhena jagantīmāni dīpavat

||14||

tatra ko'yaṃ mudhā moho bhavatāmatiduḥkhadaḥ .

ayaṃ so'haṃ mamāṅgāni mamedaṃ ceti durdhiyām

||15||

iti kallolahatayā dṛśā nityamanityayā .

jñatvakartṛtvabhoktṛtvakriyā samupalabhyate

||16||

tatrāyamahamāgantā bhoktā karteti jāyate .

mudhaivājñātatāpotthā mṛgatṛṣṇeva vāsanā

||17||

ajñataiṣā manomattamṛgaṃ viṣayatarṣulam .

asatyaiva hi satyeva mṛgatṛṣṇeva karṣati

||18||

vijñātā satyarūpāṃga nāśaṃ yāti palāyate .

vipramadhyātparijñātā yathā cāṇḍālakanyakā

||19||

avidyā saṃparijñātā na cainaṃ parikarṣati .

mṛgatṛṣṇā parijñātā tarṣule nāvakarṣati

||20||

paramārthāvabodhena samūlaṃ rāma vāsanā .

dīpenevāndhakāraśrīrgalatyāloka eti ca

||21||

nāstyavidyeti saṃjāte niścaye śāstrayuktitaḥ .

galatyavidyā tāpena tuṣārakaṇikā yathā

||22||

dehasyāsya jaḍasyārthe kiṃ bhogairitiniścayaḥ .

bhinattyāśāmalaṃ jñātā pañjaraṃ kesarī yathā

||23||

āśāparikare rāma nūnaṃ parihṛte hṛdā .

pumānāgatasaundaryo hlādamāyāti candravat

||24||

parāṃ śītalatāmeti vṛṣṭidhauta ivācalaḥ .

nirvṛtiṃ paramāṃ dhatte prāptarājya ivādhamaḥ

||25||

śobhate parayā lakṣmyā śaradīva nabhastalam .

ātmanyeva na mātyuccaiḥ kalpasyānta ivārṇavaḥ

||26||

bhavatyapetasaṃrambho vṛṣṭimūka ivāmbudaḥ .

tiṣṭhatyātmani saṃvettā praśānta iva vāridhiḥ

||27||

paraṃ dhairyamupādatte sthairyaṃ merurivācalaḥ .

rājate svacchayā lakṣmyā śāntendhana ivānalaḥ

||28||

bhavatyātmani nirvāṇaḥ praśānta iva dīpakaḥ .

tṛptimāyāti paramāṃ naraḥ pītāmṛto yathā

||29||

antardīpo ghaṭa iva madhyajvāla ivānalaḥ .

sphuraddīptirmaṇiriva prayātyantaḥ prakāśatām

||30||

sarvātmakaṃ sarvagataṃ sarveśaṃ sarvanāyakam .

sarvākāraṃ nirākāraṃ svamātmānaṃ prapaśyati

||31||

hasatyalamatītāstāḥ pelavā divasāvalīḥ .

yāsu smaraśaraśreṇīcapalaṃ cittamāsthitam

||32||

saṅgaraṅgaviniṣkrāntaḥ śāntamānamanojvaraḥ .

adhyātmaratirāsīnaḥ pūrṇaḥ pāvanamānasaḥ

||33||

nirmṛṣṭakāmapaṅkāṅkaśchinnabandhanijabhramaḥ .

dvandvadoṣabhayonmuktastīrṇasaṃsārasāgaraḥ

||34||

prāptānuttamaviśrāntirlabdhālabhyaparāspadaḥ .

anivṛttipadaṃ prāpto manasā karmaṇā girā

||35||

sarvābhivāñchitārambho na kiṃcidapi vāñchati .

sarvānumoditānando na kiṃcidanumodate

||36||

na dadāti na cādatte na stauti na ca nindati .

nāstameti na codeti na tuṣyati na śocati

||37||

sarvārambhaparityāgī sarvopādhivivarjitaḥ .

sarvāśāsaṃparityāgī jīvanmukta iti smṛtaḥ

||38||

sarvaiṣaṇāḥ parityajya cetasā bhava maunavān .

dhārā niravaśeṣeṇa yathā tyaktvā payodharaḥ

||39||

na tathā sukhayatyaṅga saṃlagnā varavarṇinī .

yathā sukhayati svāntaminduśītā nirāśatā

||40||

na tathenduḥ sukhayati kaṇṭhalagno'pi rāghava .

nairāśyaṃ sukhayatyantaryathā sakalaśītalam

||41||

puṣpapūrṇanavalato na tathā rājate madhuḥ .

yathodāramatirmaunī nairāśyasamamānasaḥ

||42||

na himādrerna muktābhyo na rambhābhyo na candanāt .

na ca candramasaḥ śaityaṃ nairāśyādyadavāpyate

||43||

api rājyādapi svargādapīndorapi mādhavāt .

api kāntāsamāsaṅgānnairāśyaṃ paramaṃ sukham

||44||

tṛṇavannopakurvanti yatra tribhuvanaśriyaḥ .

sā parā nirvṛtiḥ sādho nairāśyādupalabhyate

||45||

āpatkarañjaparaśuṃ parāyā nirvṛteḥ padam .

puṣpagucchaṃ śamatarorālambasva nirāśatām

||46||

goṣpadaṃ pṛthivī meruḥ sthāṇurāśāḥ samudgikāḥ .

tṛṇaṃ tribhuvanaṃ rāma nairāśyālaṃkṛtākṛteḥ

||47||

dānādānasamāhāravihāravibhavādikāḥ .

kriyā jagati hasyante nirāśaiḥ puruṣottamaiḥ

||48||

padaṃ yasya na badhnāti kadācitkalanā hṛdi .

tṛṇīkṛtatribhuvanaḥ kenāsāvupamīyate

||49||

idamevāstvidaṃ māstu mameti hṛdi rañjanā .

na yasyāsti tamātmeśaṃ tolayanti kathaṃ janāḥ

||50||

sarvasaṃkaṭaparyantamasaṃkaṭamalaṃ sukham .

saubhāgyaṃ paramaṃ buddhernairāśyamavalambyatām

||51||

nāśāstenatvamāśānāṃ viddhi mithyābhramaṃ jagat .

vahadrathasthadikcakraparāvartavadutthitam

||52||

kiṃ muhyasi mahābāho mūrkhavadbodhito'pi san .

mamedaṃ tadayaṃ so'hamityudbhrāntena cetasā

||53||

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ nānāteha na vidyate .

ekarūpaṃ jagajjñātvā dhīrairnāma na khidyate

||54||

yathābhūtapadārthaughadarśanādeva rāghava .

paramāśvāsanaṃ buddhernairāśyamadhigacchati

||55||

bhāvābhāvavisaṃvādamuktamādyantayoḥ sthitam .

yadrūpaṃ tatsamālambya padārthānāṃ sthitiṃ kuru

||56||

vairāgyavīramanaso māyeyamatimohinī .

palāyya yāti saṃsārī mṛgī kesariṇo yathā

||57||

kāntāmuddāmamadanāṃ lolāṃ vanalatāmiva .

jarjaropalapāñcālīsamāṃ paśyati dhīradhīḥ

||58||

bhogā nānandayantyantaḥ khedayanti na cāpadaḥ .

dṛśyaśriyo harantyaṅga natamadrimivānilāḥ

||59||

raktabālāṅganasyāpi jñasyodāradhiyā muneḥ .

kaṇaśaḥ pāṃsutāṃ yānti manasaḥ smarasāyakāḥ

||60||

rāgadveṣaiḥ svarūpajño nāvaśaḥ parikṛṣyate .

spanda evāsya naitābhyāṃ kimutākramaṇaṃ bhavet

||61||

samadṛṣṭalatālolavanito'driśilākṛtiḥ .

ramate naiṣa bhogeṣu pāntho marumahīṣviva

||62||

ayatnopanataṃ sarvaṃ līlayā'saktamānasaḥ .

bhuṅkte bhogabharaṃ prājñastvālokamiva locanam

||63||

kākatālīyavatprāptā bhogālī lalanādikā .

svāditāpyaṅga dhīrasya na duḥkhāya na tuṣṭaye

||64||

samyagdṛṣṭapathaṃ tajjñaṃ sukhaduḥkhamatī manāk .

dve vīcyāviva śailendraṃ kṣobhaṃ netuṃ na śaknutaḥ

||65||

helayālokayanbhogānmṛdurdānto gatajvaraḥ .

svameva padamālambya sarvabhūtāntarasthitam

||66||

jñastiṣṭhati gatavyagro vyagreṇāpi samanvitaḥ .

jaganti janayanneva brahmaivātmaparāyaṇaḥ

||67||

āpatatsu yathākālaṃ yathādeśaṃ yathākramam .

sukhaduḥkheṣu na kṣobhameti bhūbhṛdṛtuṣviva

||68||

majjato'pi bahujñasya rāma karmendriyabhramaiḥ .

asaktamanaso nityaṃ na kiṃcidapi majjati

||69||

kalaṃkayantaḥkalaṅkena procyate hema nānyathā .

bhāvāsaktyā samāsakta ukto janturhi nānyathā

||70||

śarīrādvyatiriktaṃ jñaṃ paśyataḥ pravivekinaḥ .

vikartitāṅgakasyāpi na kiṃcitpravikartitam

||71||

sakṛtprabhātaṃ vimalaṃ yajjñātaṃ jñātameva tat .

nahi bandhuḥ parijñātaḥ punarajñātatāṃ vrajet

||72||

sarpabhrāntau nivṛttāyāṃ na rajjvāṃ sarpabhāvanā .

punareti yathā prāvṛṇnadī giritaṭāccyutā

||73||

na hema tāpaśuddhāṅgaṃ svabhāvamalamāgatam .

kardame magnamapi satsamādatte malaṃ punaḥ

||74||

kṣīṇe svahṛdayagranthau na bandho'sti punarguṇaiḥ .

yatnenāpi punarbaddhaṃ kena vṛnte cyutaṃ phalam

||75||

avacchedavicārābhyāmabhitaḥ khaṇḍaśo gatam .

pāṣāṇaṃ ca maṇiṃ caiva saṃdhātuṃ kasya śaktatā

||76||

vijñātāyāmavidyāyāṃ kaḥ punaḥ parimajjati .

parijñāya śvapākānāṃ yātrāṃ kaḥ prekṣate dvijaḥ

||77||

śuddhāmbhasi yathā kṣīradhīrvicārānnivartate .

saṃsāravāsanā tadvaddhīvicārānnivartate

||78||

madhvambuśaṅkayā tāvadvipravaryaiḥ prapīyate .

yāvannātra parijñātaṃ parijñātaṃ prahīyate

||79||

rūpalāvaṇyayuktāpi citrakānteva kāminī .

dravyamātrasamārambhāttattvavidbhirvilokyate

||80||

yathā maṣīkusumbhādi striyāścitre tathaiva hi .

jīvatyā api keśoṣṭhaṃ kastāṃ pari kila grahaḥ

||81||

anubhūto guḍaḥ svādurapi dāhavikartanaiḥ .

na śakyate'nyathākartuṃ tattvālokastathātmanaḥ

||82||

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi .

tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam

||83||

evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ .

na śakyate cālayituṃ devairapi savāsavaiḥ

||84||

paravyasaninī nārī kena bhartrā balīyasā .

vismāritā svasaṃkalpakāntasaṅgamahotsavam

||85||

jagatsamarasānandacidālokāvalambanam .

kena vismāryate buddhistattvajñasya mahātmanaḥ

||86||

samagrasukhaduḥkhāḍhyaṃ vyavahāramakhaṇḍitam .

kurvankulajanāyatto bhartṛśvaśurakheditaḥ

||87||

yathā saṃkalpakāntena bhavatyānandamantharaḥ .

vadhūloko vyasanavānduḥkhavṛndairna bādhyate

||88||

tathā vigalitāvidyo vyavahāraparo'pyalam .

samyagdṛṣṭiḥ sadācāro mudametyantarātmanā

||89||

chidyate na nikṛttāṅgo galadaśrurna roditi .

dahyate na pradagdho'pi naṣṭo'pi na vinaśyati

||90||

vyapagatasukhaduḥkhasaṃnipāto

vidhividhureṣvapi saṃkaṭeṣvacittaḥ .

vilasatu sadane purottame vā

vitatagirau vipine tapovane vā

||91||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vairāgyopadeśo nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ .. 74 ..