Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
līlayā'paśyati vapuḥ kālenātmani jāyate .
ramyasyāpaśyato vakraṃ hṛdi daurūpyadhīriva
||1||tadvaśādiyamāyātā mahatī medurodarā .
māyā madamahāśaktiḥ surāsvādalavādiva
||2||tayānayā vikāriṇyā tadatadbhāvabhūtayā .
idaṃ saṃpannamakhilaṃ tāpādiva marau payaḥ
||3||mano buddhirahaṃkāro vāsanāścendriyāṇyapi .
evaṃkalitanāmāṅkaiḥ sphuratyātmābdhirambubhiḥ
||4||cittāhaṃkārayordvitvaṃ vacasyasti na vastutaḥ .
yaccittaṃ sa hyahaṃkāro yo'haṃkāro mano hi tat
||5||vyatiriktaṃ himācchauklyamiti saṃkalpyate yathā .
mudhaiva kalpyate bhedaścittāhaṃkārayostathā
||5||manohaṃkārayorantardvayorekatarakṣaye .
kṣīṇe dve eva hi yathā paṭaśauklye paṭakṣaye
||7||tucchāṃ mokṣadhiyaṃ tyaktvā bandhabuddhiṃ tathaiṣaṇām .
svavairāgyavivekābhyāṃ kevalaṃ kṣapayenmanaḥ
||8||mokṣo me'stviti cintāntarjātā cedutthitaṃ manaḥ .
mananotke manasyuccairvapurdoṣāya kevalam
||9||ātmanyatīte sarvasmātsarvabhūte'thavā tate .
ko bandhaḥ kaśca vā mokṣo nirmūlaṃ mananaṃ kuru
||10||vāyuḥ spandanadharmatvādyadā calati dehake .
tadā sphurati hastāṅgarasanāpallavāvalī
||11||pādape pallavaśreṇīṃ cālayatyanilo yathā .
tathaivāṅgāvalīṃ vāyurdehe saṃcālayatyalam
||12||citsarvavyāpinī sūkṣmā na calā naiva cālyate .
na svataḥ spandamāyāti devācala ivānilaiḥ
||13||pratibimbitasarvārthā kevalaṃ svātmani sthitā .
prakāśayati bodhena jagantīmāni dīpavat
||14||tatra ko'yaṃ mudhā moho bhavatāmatiduḥkhadaḥ .
ayaṃ so'haṃ mamāṅgāni mamedaṃ ceti durdhiyām
||15||iti kallolahatayā dṛśā nityamanityayā .
jñatvakartṛtvabhoktṛtvakriyā samupalabhyate
||16||tatrāyamahamāgantā bhoktā karteti jāyate .
mudhaivājñātatāpotthā mṛgatṛṣṇeva vāsanā
||17||ajñataiṣā manomattamṛgaṃ viṣayatarṣulam .
asatyaiva hi satyeva mṛgatṛṣṇeva karṣati
||18||vijñātā satyarūpāṃga nāśaṃ yāti palāyate .
vipramadhyātparijñātā yathā cāṇḍālakanyakā
||19||avidyā saṃparijñātā na cainaṃ parikarṣati .
mṛgatṛṣṇā parijñātā tarṣule nāvakarṣati
||20||paramārthāvabodhena samūlaṃ rāma vāsanā .
dīpenevāndhakāraśrīrgalatyāloka eti ca
||21||nāstyavidyeti saṃjāte niścaye śāstrayuktitaḥ .
galatyavidyā tāpena tuṣārakaṇikā yathā
||22||dehasyāsya jaḍasyārthe kiṃ bhogairitiniścayaḥ .
bhinattyāśāmalaṃ jñātā pañjaraṃ kesarī yathā
||23||āśāparikare rāma nūnaṃ parihṛte hṛdā .
pumānāgatasaundaryo hlādamāyāti candravat
||24||parāṃ śītalatāmeti vṛṣṭidhauta ivācalaḥ .
nirvṛtiṃ paramāṃ dhatte prāptarājya ivādhamaḥ
||25||śobhate parayā lakṣmyā śaradīva nabhastalam .
ātmanyeva na mātyuccaiḥ kalpasyānta ivārṇavaḥ
||26||bhavatyapetasaṃrambho vṛṣṭimūka ivāmbudaḥ .
tiṣṭhatyātmani saṃvettā praśānta iva vāridhiḥ
||27||paraṃ dhairyamupādatte sthairyaṃ merurivācalaḥ .
rājate svacchayā lakṣmyā śāntendhana ivānalaḥ
||28||bhavatyātmani nirvāṇaḥ praśānta iva dīpakaḥ .
tṛptimāyāti paramāṃ naraḥ pītāmṛto yathā
||29||antardīpo ghaṭa iva madhyajvāla ivānalaḥ .
sphuraddīptirmaṇiriva prayātyantaḥ prakāśatām
||30||sarvātmakaṃ sarvagataṃ sarveśaṃ sarvanāyakam .
sarvākāraṃ nirākāraṃ svamātmānaṃ prapaśyati
||31||hasatyalamatītāstāḥ pelavā divasāvalīḥ .
yāsu smaraśaraśreṇīcapalaṃ cittamāsthitam
||32||saṅgaraṅgaviniṣkrāntaḥ śāntamānamanojvaraḥ .
adhyātmaratirāsīnaḥ pūrṇaḥ pāvanamānasaḥ
||33||nirmṛṣṭakāmapaṅkāṅkaśchinnabandhanijabhramaḥ .
dvandvadoṣabhayonmuktastīrṇasaṃsārasāgaraḥ
||34||prāptānuttamaviśrāntirlabdhālabhyaparāspadaḥ .
anivṛttipadaṃ prāpto manasā karmaṇā girā
||35||sarvābhivāñchitārambho na kiṃcidapi vāñchati .
sarvānumoditānando na kiṃcidanumodate
||36||na dadāti na cādatte na stauti na ca nindati .
nāstameti na codeti na tuṣyati na śocati
||37||sarvārambhaparityāgī sarvopādhivivarjitaḥ .
sarvāśāsaṃparityāgī jīvanmukta iti smṛtaḥ
||38||sarvaiṣaṇāḥ parityajya cetasā bhava maunavān .
dhārā niravaśeṣeṇa yathā tyaktvā payodharaḥ
||39||na tathā sukhayatyaṅga saṃlagnā varavarṇinī .
yathā sukhayati svāntaminduśītā nirāśatā
||40||na tathenduḥ sukhayati kaṇṭhalagno'pi rāghava .
nairāśyaṃ sukhayatyantaryathā sakalaśītalam
||41||puṣpapūrṇanavalato na tathā rājate madhuḥ .
yathodāramatirmaunī nairāśyasamamānasaḥ
||42||na himādrerna muktābhyo na rambhābhyo na candanāt .
na ca candramasaḥ śaityaṃ nairāśyādyadavāpyate
||43||api rājyādapi svargādapīndorapi mādhavāt .
api kāntāsamāsaṅgānnairāśyaṃ paramaṃ sukham
||44||tṛṇavannopakurvanti yatra tribhuvanaśriyaḥ .
sā parā nirvṛtiḥ sādho nairāśyādupalabhyate
||45||āpatkarañjaparaśuṃ parāyā nirvṛteḥ padam .
puṣpagucchaṃ śamatarorālambasva nirāśatām
||46||goṣpadaṃ pṛthivī meruḥ sthāṇurāśāḥ samudgikāḥ .
tṛṇaṃ tribhuvanaṃ rāma nairāśyālaṃkṛtākṛteḥ
||47||dānādānasamāhāravihāravibhavādikāḥ .
kriyā jagati hasyante nirāśaiḥ puruṣottamaiḥ
||48||padaṃ yasya na badhnāti kadācitkalanā hṛdi .
tṛṇīkṛtatribhuvanaḥ kenāsāvupamīyate
||49||idamevāstvidaṃ māstu mameti hṛdi rañjanā .
na yasyāsti tamātmeśaṃ tolayanti kathaṃ janāḥ
||50||sarvasaṃkaṭaparyantamasaṃkaṭamalaṃ sukham .
saubhāgyaṃ paramaṃ buddhernairāśyamavalambyatām
||51||nāśāstenatvamāśānāṃ viddhi mithyābhramaṃ jagat .
vahadrathasthadikcakraparāvartavadutthitam
||52||kiṃ muhyasi mahābāho mūrkhavadbodhito'pi san .
mamedaṃ tadayaṃ so'hamityudbhrāntena cetasā
||53||ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ nānāteha na vidyate .
ekarūpaṃ jagajjñātvā dhīrairnāma na khidyate
||54||yathābhūtapadārthaughadarśanādeva rāghava .
paramāśvāsanaṃ buddhernairāśyamadhigacchati
||55||bhāvābhāvavisaṃvādamuktamādyantayoḥ sthitam .
yadrūpaṃ tatsamālambya padārthānāṃ sthitiṃ kuru
||56||vairāgyavīramanaso māyeyamatimohinī .
palāyya yāti saṃsārī mṛgī kesariṇo yathā
||57||kāntāmuddāmamadanāṃ lolāṃ vanalatāmiva .
jarjaropalapāñcālīsamāṃ paśyati dhīradhīḥ
||58||bhogā nānandayantyantaḥ khedayanti na cāpadaḥ .
dṛśyaśriyo harantyaṅga natamadrimivānilāḥ
||59||raktabālāṅganasyāpi jñasyodāradhiyā muneḥ .
kaṇaśaḥ pāṃsutāṃ yānti manasaḥ smarasāyakāḥ
||60||rāgadveṣaiḥ svarūpajño nāvaśaḥ parikṛṣyate .
spanda evāsya naitābhyāṃ kimutākramaṇaṃ bhavet
||61||samadṛṣṭalatālolavanito'driśilākṛtiḥ .
ramate naiṣa bhogeṣu pāntho marumahīṣviva
||62||ayatnopanataṃ sarvaṃ līlayā'saktamānasaḥ .
bhuṅkte bhogabharaṃ prājñastvālokamiva locanam
||63||kākatālīyavatprāptā bhogālī lalanādikā .
svāditāpyaṅga dhīrasya na duḥkhāya na tuṣṭaye
||64||samyagdṛṣṭapathaṃ tajjñaṃ sukhaduḥkhamatī manāk .
dve vīcyāviva śailendraṃ kṣobhaṃ netuṃ na śaknutaḥ
||65||helayālokayanbhogānmṛdurdānto gatajvaraḥ .
svameva padamālambya sarvabhūtāntarasthitam
||66||jñastiṣṭhati gatavyagro vyagreṇāpi samanvitaḥ .
jaganti janayanneva brahmaivātmaparāyaṇaḥ
||67||āpatatsu yathākālaṃ yathādeśaṃ yathākramam .
sukhaduḥkheṣu na kṣobhameti bhūbhṛdṛtuṣviva
||68||majjato'pi bahujñasya rāma karmendriyabhramaiḥ .
asaktamanaso nityaṃ na kiṃcidapi majjati
||69||kalaṃkayantaḥkalaṅkena procyate hema nānyathā .
bhāvāsaktyā samāsakta ukto janturhi nānyathā
||70||śarīrādvyatiriktaṃ jñaṃ paśyataḥ pravivekinaḥ .
vikartitāṅgakasyāpi na kiṃcitpravikartitam
||71||sakṛtprabhātaṃ vimalaṃ yajjñātaṃ jñātameva tat .
nahi bandhuḥ parijñātaḥ punarajñātatāṃ vrajet
||72||sarpabhrāntau nivṛttāyāṃ na rajjvāṃ sarpabhāvanā .
punareti yathā prāvṛṇnadī giritaṭāccyutā
||73||na hema tāpaśuddhāṅgaṃ svabhāvamalamāgatam .
kardame magnamapi satsamādatte malaṃ punaḥ
||74||kṣīṇe svahṛdayagranthau na bandho'sti punarguṇaiḥ .
yatnenāpi punarbaddhaṃ kena vṛnte cyutaṃ phalam
||75||avacchedavicārābhyāmabhitaḥ khaṇḍaśo gatam .
pāṣāṇaṃ ca maṇiṃ caiva saṃdhātuṃ kasya śaktatā
||76||vijñātāyāmavidyāyāṃ kaḥ punaḥ parimajjati .
parijñāya śvapākānāṃ yātrāṃ kaḥ prekṣate dvijaḥ
||77||śuddhāmbhasi yathā kṣīradhīrvicārānnivartate .
saṃsāravāsanā tadvaddhīvicārānnivartate
||78||madhvambuśaṅkayā tāvadvipravaryaiḥ prapīyate .
yāvannātra parijñātaṃ parijñātaṃ prahīyate
||79||rūpalāvaṇyayuktāpi citrakānteva kāminī .
dravyamātrasamārambhāttattvavidbhirvilokyate
||80||yathā maṣīkusumbhādi striyāścitre tathaiva hi .
jīvatyā api keśoṣṭhaṃ kastāṃ pari kila grahaḥ
||81||anubhūto guḍaḥ svādurapi dāhavikartanaiḥ .
na śakyate'nyathākartuṃ tattvālokastathātmanaḥ
||82||paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi .
tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam
||83||evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ .
na śakyate cālayituṃ devairapi savāsavaiḥ
||84||paravyasaninī nārī kena bhartrā balīyasā .
vismāritā svasaṃkalpakāntasaṅgamahotsavam
||85||jagatsamarasānandacidālokāvalambanam .
kena vismāryate buddhistattvajñasya mahātmanaḥ
||86||samagrasukhaduḥkhāḍhyaṃ vyavahāramakhaṇḍitam .
kurvankulajanāyatto bhartṛśvaśurakheditaḥ
||87||yathā saṃkalpakāntena bhavatyānandamantharaḥ .
vadhūloko vyasanavānduḥkhavṛndairna bādhyate
||88||tathā vigalitāvidyo vyavahāraparo'pyalam .
samyagdṛṣṭiḥ sadācāro mudametyantarātmanā
||89||chidyate na nikṛttāṅgo galadaśrurna roditi .
dahyate na pradagdho'pi naṣṭo'pi na vinaśyati
||90||vyapagatasukhaduḥkhasaṃnipāto
vidhividhureṣvapi saṃkaṭeṣvacittaḥ .
vilasatu sadane purottame vā
vitatagirau vipine tapovane vā
||91||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vairāgyopadeśo nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ .. 74 ..