Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
bhagavannevaṃ sthite pare brahmaṇyeva vidyamāne kuta
evābhitticitrarūpāyāḥ sṛṣṭerāgama iti kathaya
mahātman
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
rājaputra brahmatattvamevedamāvartate yasmātsarvaśakti
tattasmātsarvāḥ śaktayo brahmaṇi dṛśyante
||2||sattvamasattvaṃ dvitvamekatvamanekatvamādyatvamanta-
tvamiti
||3||tacca nānyat . yathā jalarāśerjalāśaya ullāsa-
praphullāsena nānākāratāṃ darśayanprakaṭatāṃgacchati
||4||tathā ciddhanaścittaṃ cittvācca sarvāḥ śaktīḥ karma-
mayīrvāsanāmayīrmanomayīścinoti darśayati vibha-
rti janayati kṣipayati ceti
||5||sarveṣāmeva jīvānāṃ sarvāsāmabhito dṛśām .
samagrāṇāṃ padārthānāmutpattirbrahmaṇo'niśam
||6||lokātparādupāyānti tasmiścittvādviśantyalam .
tanmayā eva satataṃ taraṅgā iva sāgare
||7||śrīrāma uvāca .
bhagavaṃstavātigahaneyaṃ vacanavyaktirna khalvadya vā-
kyārthamavagacchāmi
||8||kva kilātītamanaḥṣaṣṭhendriyavṛtti brahmatattvaṃ kva bhaṅgu-
reyaṃ tajjā padārthaśrīriti vacanaracanā . yadi cāya-
mārambho brahmaṇa āpatitastadanena tatsadṛśenaiva
bhavitavyam
||9||yo yasmājjāyate sa tatsadṛśa eva bhavati
||10||yathādīpāddīpaḥpuruṣātpuruṣaḥ sasyātsasyam
||11||yato nirvikārādyadāgataṃ nirvikāreṇaivānena bhavi-
tavyam
||12||athaitadvyatiriktaṃ cidātmanastanniṣkalaṅkasya parame-
śvarasya yeyaṃ kalaṅkāpattirityākarṇya bhagavān brahma-
rṣiruvāca
||13||brahmaivedaṃ sthitaṃ nāma malamastīha nānagha .
taraṅgaughagaṇairambhaḥ sindhau sphurati no rajaḥ
||14||dvitīyā kalpanaiveha na raghūdvaha vidyate .
brahmamātrādṛte vahnāvauṣṇyamātrādṛte yathā
||15||śrīrāma uvāca .
nirduḥkhaṃ brahma nirdvandvaṃ tajjaṃ duḥkhamayaṃ jagat .
aspaṣṭārthamidaṃ brahmanna vedmi vacanaṃ tava
||16||śrīvālmīkiruvāca .
ityukte tatra rāmeṇa cintayāmāsa cetasā .
vasiṣṭho muniśārdūlo rāghavasyopadeśane
||17||paraṃ vikāsamāyātā nāsya tāvadiyaṃ matiḥ .
kiṃcinnirmalatāṃ prāptā prohyate ceha vastuni
||18||yo vyutpannamanāstasya jñātajñeyasya dhīmataḥ .
mokṣopāyagirāṃ pāraṃ prayātasya vivekataḥ
||19||na kaścitkasyaciddoṣo nāsti vidyātmani hyalam .
yāvannoktaṃ na viśrāntiṃ tāvadetyeṣa rāghavaḥ
||20||ardhavyutpannabuddhestu naitadvyaktaṃ hi śobhate .
dṛśyānayā bhogadṛśā bhāvayanneva naśyati
||21||parāṃ dṛṣṭiṃ prayātasya bhogecchā nābhijāyate .
sarvaṃ brahmeti siddhāntaḥ kāle nāmāsya yujyate
||22||ādau śamadamaprāyairguṇaiḥ śiṣyaṃ viśodhayet .
paścātsarvamidaṃ brahma śuddhastvamiti bodhayet
||23||ajñasyārdhaprabuddhasya sarvaṃ brahmeti yo vadet .
mahānarakajāleṣu sa tena viniyojitaḥ
||24||prabuddhabuddheḥ prakṣīṇabhogecchasya nirāśiṣaḥ .
nāstyavidyāmalamiti yuktaṃ vaktuṃ mahātmanaḥ
||25||aparīkṣya ca yaḥ śiṣyaṃ praśāstyativimūḍhadhīḥ.
sa eva narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam
||26||iti saṃcintya bhagavānajñānatimirāpahaḥ .
tamuvāca muniśreṣṭho vasiṣṭho bhūmibhāskaraḥ
||27||śrīvasiṣṭha uvāca .
kalaṅkakalanā brahmaṇyasti nāstīti vānagha .
siddhāntakāle vaktavyaṃ svayaṃ jñāsyasi rāghava
||28||brahma sarvaśakti sarvavyāpi sarvagataṃ sarvohameveti
||29||yathendrajālinaḥ paśyasi citrā māyayā kriyā
janayantaḥ sadasattāṃ nayantyasacca sattāṃ nayanti tathai-
vātmā amāyāmayo'pi māyāmaya iva parama aindrajā-
liko ghaṭaṃ paṭaṃ karoti paṭaṃ ca ghaṭaṃ karoti upale
latāṃ janayati merau kanakataṭe nandanavanamiva latā-
yāmupalamutpādayati kalpapādapeṣu ratnastabakamiva
vyomni kānanamadhyāropayati
||30||gandharvaudyānamiva tasmin jagati bhaviṣyati
gagane kalpanayā nagaratāṃ janayati naṣṭacchāyāñjana-
miva vyoma dharātalaṃ nayatīti
||31||gandharvanagararājagṛhe vipulāṅganājanamiva bhūtale
vyoma niveśayati
||32||raktakuṭṭimeṣvākāśapratibimbamiva kiṃcidasti
jagati bhaviṣyati vā babhūva
||33||yadīśvaro vyaktarūpo vicitratāmupetya nidarśa-
yati.
||34||sarvameva sarvathā sarvatra yathā saṃbhavatyekameveha
vastu vidyata iti tasmāddharṣāmarṣavismayānāṃ kva vā'va-
saro rāma
||35||samatayaiva satataṃ dhṛtimatā sthātavyam
||36||vismayasmayasaṃmohaharṣāmarṣavikāritām .
samatāvalitastajjño na kadācana gacchati
||37||aparyavasāne deśakālavati citrā hi jagati
yuktayo dṛśyante
||38||etāśca yuktīrnāmāsāvātmā yatnena racanāṃ karoti
na cotpannāṃ tiraskaroti sāgara iva vīcīḥ
||39||kiṃ tarhi kṣīra iva ghṛtaṃ ghaṭa iva mṛdi paṭa iva tantuṣu
vaṭa iva dhānāyātmanyeva sthitāḥ śaktayaḥ prakaṭatā-
māgatā vyavahriyante'viracitameva taraṅgavat
||40||nātra kaścitkartā na bhoktā na vināśameti
||41||kevalamātmatattve sākṣiṇi nirāmaye samatayā-
tmani nityamasaṃkṣubdhe tiṣṭhati satyevaṃ saṃpadyate
||42||sati dīpa ivālokaḥ satyarka iva vāsaraḥ .
sati puṣpa ivāmodaḥ svataḥ saṃpadyate jagat
||43||ābhāsamātramevedaṃ paridṛśyata eva ca .
spandaḥ samīraṇasyeva na sannāsadavasthitam
||44||nirdoṣavadeva jāgatīnāṃ dṛṣṭīnāṃ paramārthato bhaga-
vānsthito vinaṣṭānāṃ punaḥ kartā kṛtānāṃ vā nāśa-
yitā sa kevalaṃ kadācitprakaṭāḥ kadācidalpaprakaṭāḥ
kadācidaprakaṭāstārakā iva kusumarāśayaḥ
||45||naśyatīha hi tadvastu nātmabhūtaṃ yadātmanaḥ .
kathaṃ naśyati tadvastu svātmabhūtaṃ yadātmanaḥ
||46||jāyate naiva tadvastu nātmabhūtaṃ yadātmanaḥ .
jāyate caiva tadvastu svātmabhūtaṃ yadātmanaḥ
||47||kathaṃ tajjāyate tasmātsvātmabhūtaṃ yadātmanaḥ
||48||tasmātsamyagjñānavaśādbrahmaṇaḥ sarvapadārthānāmā-
gamaḥ
||49||avatīrṇānāṃ ca teṣāmavataraṇasamakālamevāvidyo-
deti tattvajñānaṃ dṛḍhatāmeti tadanu śatasahasraskandho
vicitraśubhāśubhaphalabharaphalito bhūriśākhaḥ sphāra-
tāmeti saṃsāradrumaḥ
||50||āśāmañjaritākṛtiṃ viphalitaṃ duḥkhādibhirdāruṇai- rbhogaiḥ pallavitaṃ jarākusumitaṃ tṛṣṇālatābhāsuram . saṃsārābhidhavṛkṣamātmanigaḍaṃ chittvā vivekāsinā muktastvaṃ vihareha vāraṇapatiḥ stambhādivonmocitaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo0 sthitiprakaraṇe sarvaikatvapratipādanaṃ nāmaikonacatvāriśaḥ sargaḥ .. 39 ..