Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
mithyānaraprasaṅgena kiṃ māyāpuruṣaḥ prabho .
kathito'yaṃ tvayā vyomarakṣaṇa ca kimucyate
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
śrṛṇu rāma yathābhūtametatprakaṭayāmi te .
mithyāpuruṣavṛttāntakathā yā kathitādhunā
||2||māyāyantramayaḥ prokto yaḥ pumānraghunandana .
enaṃ tvaṃ tamahaṃkāraṃ viddhi śūnyāmbarotthitam
||3||yasminnākāśakośe'sminsādho jagadidaṃ sthitam .
tadanantamasacchūnyaṃ sargādau bhavati svayam
||4||antaḥsthitasudurlakṣyabrahma vyomno'tha śabdavat .
tasmādudetyahaṃkāraḥ pūrvaṃ spanda ivānilāt
||5||vṛddhiṃ yātaḥ sa gagane kalpayatyātmatāṃ gataḥ .
anātmātmābhidhānena tenāsau yatate tataḥ
||6||anātmātmaikarakṣārthaṃ dehānnānāvidhānasau .
bhūyobhūyo vināśe'pi sṛjatyākulatāṃ gataḥ
||7||sa eva māyāpuruṣo mithyāpuruṣa eva saḥ .
asadevodito vyartho'pyahaṃkāro hi māyayā
||8||kūpakuṇḍacatuḥśālakumbhādīndehakānasau .
kṛtvā rakṣita ātmeti yāti tadvyomni bhāvanam
||9||ahaṃkārasya tasyāsya nāmānīmāni rāghava .
śrṛṇu yairjagadākāravibhramairmohayatyasau
||10||jīvo buddhirmanaścittaṃ māyā prakṛtirityapi .
saṃkalpaḥ kalanā kālaḥ kalā cetyapi viśrutaiḥ
||11||evamādyaistathānyaiśca nāmabhirbahutāṃ gataiḥ .
sahasrarūpo'haṃkāraḥ kalpitārthairvijṛmbhate
||12||bhūtākāśe tate śūnye jagannirbhitti niścitam .
sukhaduḥkhānyanubhavanmithyaiva puruṣaḥ sthitaḥ
||13||yathaiva mithyāpuruṣo rakṣanvyomātmaśaṅkayā .
ghaṭākāśādiṣu kliṣṭa evaṃ mā kleśavānbhava
||14||ākāśādapi vistīrṇaḥ śuddhaḥ sūkṣmaḥ śivaḥ śubhaḥ .
ya ātmā sa kathaṃ kena gṛhyate rakṣyate'thavā
||15||hṛdayākāśamātrasya śarīrakṣayasaṃkṣaye .
vyarthaṃ bhūtāni śocanti naṣṭa ātmeti śaṅkayā
||16||ghaṭādiṣu praṇaṣṭeṣu yathākāśādyakhaṇḍitam .
tathā deheṣu naṣṭeṣu dehī nityamalepakaḥ
||17||śuddhaścinmātra ātmāyamākāśādapyaṇoraṇuḥ .
svānubhūtyaṃśamātraṃ hi khavadrāma na naśyati
||18||na jāyate na mriyate kvacitkiṃcitkadācana .
jagadvivartarūpeṇa kevalaṃ brahma jṛmbhate
||19||satyamekaṃ padaṃ śāntamādimadhyāntavarjitam .
bhāvābhāvavinirmuktamiti matvā sukhī bhava
||20||sarvāpadāṃ nilayamadhruvamasvatantra-
māsannapātamavivekamanāryamajñam .
bodhādahaṃkṛtipadaṃ sakalaṃ vimucya
śeṣe subaddhapadamuttamatāṃ prayāsi
||21||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 mithyāpuruṣopākhyānaṃ nāma trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 113 ..