मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham — Sarga 28

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Pūrvārdham · 28

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

evaṃ bhuśuṇḍavṛttāntaḥ kathitaste mayānagha .

anayā prajñayā tīrṇo bhuśuṇḍo mohasaṃkaṭāt

||1||

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya svaprāṇābhyāsapūrvikām .

bhuśuṇḍavanmahābāho bhava tīrṇamahārṇavaḥ

||2||

yathā jñānena yogena saṃtatābhyāsajanmanā .

bhuśuṇḍaḥ prāptavānprāpyaṃ tathāsādaya tatpadam

||3||

asaktabuddhayaḥ sarve bhuśuṇḍavadavasthitim .

prāpnuvanti pare tattve prāṇāpānāvalokinaḥ

||4||

etā vicitrā bhavatā śrutā vijñānadṛṣṭayaḥ .

idānīṃ dhiyamālambya yathecchasi tathā kuru

||5||

śrīrāma uvāca .

bhagavanbhavatā bhūmibhāsvatā jñānaraśmibhiḥ .

hārdamuddāmadaurātmyaṃ pramṛṣṭamakhilaṃ tamaḥ

||6||

prabuddhāḥ smaḥ prahṛṣṭāḥ smaḥ praviṣṭāḥ smaḥ svamāspadam .

sthitāḥ smo jñātavijñeyā bhavanto hyaparā iva

||7||

aho bhuśuṇḍacaritaṃ paraṃ vismayakārakam .

bhagavanbhavatā proktamuttamārthāvabodhanam

||8||

bhuśuṇḍacarite brahmannetasminkathite tvayā .

yaccharīragṛhaṃ proktaṃ māṃsacarmāsthinirmitam

||9||

tatkena nāma racitaṃ kuto vā tatsamutthitam .

kathaṃ vā sthitimāyātaṃ ko vā tatrāvatiṣṭhate

||10||

śrīvasiṣṭha uvāca .

paramārthāvabodhāya doṣāpākaraṇāya ca .

śrṛṇu rāghava tattvena vakṣyamāṇamidaṃ mayā

||11||

asthisthūṇaṃ navadvāraṃ raktamāṃsāvalepanam .

śarīrasadanaṃ rāma na kenacididaṃ kṛtam

||12||

ābhāsamātramevedamitthamevāvabhāsate .

dvicandravibhramākāraṃ sadasacca vyavasthitam

||13||

dvicandradarśanavidhau candradvitvaṃ sadaiva hi .

vastutaścaika evenduḥ sthito dehastathaiva hi

||14||

dehapratyayakāle hi deho'yaṃ samavasthitaḥ .

asanneva ca sattasmātproktaḥ sadasadātmakaḥ

||15||

svapne svapnāvabodhaḥ saṃstvanyadā sa mudhaiva hi .

budbudo budbudavidhau satyo mithyaiva cānyadā

||16||

deho dehavidhau satyo hyasatya itaradvidhau .

pratibhāsavidhau tāvajjalaṃ sadasadanyadā

||17||

pratibhāsavidhau dehaḥ sannasaṃścānyadā smṛtaḥ .

ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati bhāsate

||18||

ayaṃ nāmāhamityantargṛhītamananaṃ sthitam .

māṃsāsthimayanirmāṇadeho'hamiti vibhramam

||19||

tyaja saṃkalpanirmāṇadehāḥ santi sahasraśaḥ .

sukhatalpagato yena svapnadehena diktaṭān

||20||

paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ .

jāgarāyāṃ manorājye yena svargapurāntaram

||21||

paribhramasi meruṃ vā sa dehaste kva saṃsthitaḥ .

svapneṣvapi ca yaḥ svapnastatra yena mahītaṭān

||22||

paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ .

manorājyaṃ manorājye mahadvibhavabhūmiṣu

||23||

paribhramasi yeneha sa dehaste kva saṃsthitaḥ .

gatairdehairmanorājye yā vicitrā jagatkriyāḥ

||24||

prakaroṣi mahābāho te dehāste kva saṃsthitāḥ .

vilāsinyānurāgiṇyā yena saṃkalpakāntayā

||25||

nirvṛtiṃ yāsi dehena sa dehaste kva saṃsthitaḥ .

ete rāma yathā dehā manasaḥ sadasanmayāḥ

||26||

tathaiva tādṛśācāro deho'yaṃ manasaḥ smṛtaḥ .

idaṃ dhanamayaṃ deho deśo'yamiti vibhramaḥ

||27||

tatsarvaṃ cittavīryasya saṃkalpasya vijṛmbhitam .

dīrghasvapnamimaṃ viddhi dīrghaṃ vā cittavibhramam

||28||

dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ raghunandana .

prabodhameṣyasi yadā paramātmecchayā svayā

||29||

drakṣyasi tvaṃ tadā samyagidamarkodaye yathā .

svapnasaṃkalpajālena yathānyaiva jagatsthitiḥ

||30||

tathaiveyaṃ hi saṃkalpakalanā kācideva hi .

yathā pūrvaṃ mayotpattiḥ proktā kamalajanmanaḥ

||31||

manasaḥ svayamevāntaḥsaṃkalpakalanodbhavā .

vicitraracanopetaṃ manastatrāttavibhramam

||32||

saṃkalpakalanāmātraṃ tathedamavabhāsanam .

yathā kalpita ābhāso manaso'bjajatāṃ gataḥ

||33||

dehādvicintito dehaḥ sthito'nyastadvadeva hi .

prākpravāhacirābhyasto vāsanātiśayena yaḥ

||34||

tathaiva dṛśyate dehastathā''kṛtyudayena saḥ .

pauruṣeṇa prayatnena saṃkalpo hyayameva cit

||35||

anyathā bhāvyate rāma bhūyate tadihānyathā .

ayaṃ so'yaṃ mamāyaṃ ca saṃsāra iti bhāvite

||36||

satyo yo bhāvyate rāma bhāvanādārḍhyasaṃbhavaḥ .

bhāvitaṃ tīvravegena yadevāśu tadeva hi

||37||

sarvatra dṛśyate rāma kāntevātyantavallabhā .

aharvyāvṛttirabhyastā yathā svapneṣu dṛśyate

||38||

tathāyaṃ bhāvanābhyastaḥ saṃsāro'pyavalokyate .

yathā svapnāvanau kṣipramaharyadavabhāsate

||39||

tathedamalpakālasthamapi saṃlakṣyate sthiram .

vyomanyeva yathā tāpatapte saṃdṛśyate sarit

||40||

dharāpyavidyamānāpi saṃkalpāddṛśyate tathā .

dṛśyate dṛṣṭivairūpyādyathā vyomani picchikā

||41||

tathaiveyaṃ jagallakṣmīrdurjñānādavabhāsate .

dṛśyate samayā dṛṣṭyā na yathā vyomni picchikā

||42||

samyagdṛṣṭyā jagallakṣmīstatheyaṃ nāvabhāsate .

bhīrurabhyeti na yathā svasaṃkalpeṣu saṃbhramam

||43||

svasaṃkalpe hi saṃsāre na tathaiti bhayaṃ sudhīḥ .

sva eva hi svabhāvo'yamitthaṃ saṃprati bhāsate

||44||

saṃsārasaraṇisthityāṃ kasmātko'tra vibheti kim .

sa eva kiṃcitsaṃśodhyaḥ śuddhyā vimalatāṃ gate

||45||

tasminna dṛśyate rāma moho'yaṃ jagataḥ sthitaḥ .

samyagālokamātreṇa svabhāvaḥ śuddhimṛcchati

||46||

na gṛhṇāti malaṃ bhūyastāmratāmiva kāñcanam .

ābhāsamātramevedaṃ na sannāsajjagattrayam

||47||

ityanyakalanātyāgaḥ samyagālokanaṃ viduḥ .

maraṇaṃ jīvitaṃ svargo jñānamajñānameva ca

||48||

cidābhāsādṛte nāstītyekatā samyagīkṣaṇam .

tvamahaṃtādisaṃsāra iti me na diśo daśa

||49||

sarvaṃ svābhāsameveti samyagālokanaṃ viduḥ .

sadasanmayasaṃsāre yathā bhūtārthadarśanāt

||50||

nāstameti na codeti samyagālokanānmanaḥ .

nirṇīya sarvabhāvānāmasattvaṃ sattvameva ca

||51||

niṣkāmaṃ śāntimabhyeti samyagālokanānmanaḥ .

na nindati na ca stauti na hṛṣyati na śocati

||52||

śītalāṃ satyatāmeti samyagālokanānmanaḥ .

avaśyameva martavyaṃ sarvaireva hi bandhubhiḥ

||53||

iti bandhuviyogeṣu kiṃ vṛthā paritapyase .

avaśyameva ca mayā martavyamiti niścayaḥ

||54||

ityātmamaraṇaprāptau kiṃ mudhā paritapyase .

avaśyameva jātena kiṃcitsuvibhavādikam

||55||

prāptavyaṃ puruṣeṇeti harṣasyāvasaro hi kaḥ .

sarvasyaiva hi saṃsāre narasya vyavahāriṇaḥ

||56||

arthāyātā bhavatyāpacchokasyāvasaro hi kaḥ .

bṛṃhatyudeti sphurati budbudaugha ivārṇave

||57||

idaṃ hi jagatāṃ jālaṃ kimatra paridevanā .

satsadeva sadaivaitadasadevāsadeva hi

||58||

kriyāvaicitryamātre tu kimanyatparidevyate .

nāhamasmi na cābhūvaṃ bhaviṣyāmi na so'dhunā

||59||

deho'yaṃ citradoṣotthaḥ kimanyatparidevyate .

dehāccedanya evāhaṃ cidābhāsastadaṅga he

||60||

kau tau me sadasadbhāvau yanniṣṭhaṃ paritapyate .

iti niścayavatsvāntaṃ samyagjñānātmano muneḥ

||61||

nāstameti na codeti na śāntaṃ paritapyate .

paratāmeva nāśāntāmanuttamapade sthitaḥ

||62||

ādatte tittirī mṛdvīṃ tṛṇakoṭimivāmalām .

etadarthamasatye'sminnāsthā kāryā manāgapi

||63||

surajjveva balīvardo badhyate janturāsthayā .

atastvayā dṛḍhamidamiti nirṇīya buddhitaḥ

||64||

āsthārahitayā buddhyā vihartavyamihānagha .

kartavyameva kartavyamakartavyamupekṣyate

||65||

āsthānāsthe parityajya līlayaiva mahādhiyā .

ābhāsamātramevedaṃ yasya ca pratibhāsate

||66||

so'ntaḥ śītalatāmeti dinānte bhuvanaṃ yathā .

pratibhāsaṃ parityajya padārthapaṭalavraje

||67||

ābhāsamātrasāmānyamidamālokayānagha .

ābhāsamātrakaṃ rāma cittāmarśakalaṅkitam

||68||

tatastadapi saṃtyajya nirābhāso bhavottama .

cidākāśamayo nityaṃ sarvagaḥ sarvavarjitaḥ

||69||

ābhāsasya parityāge bhavasyekāntanirmalaḥ .

nāhamasmi na me bhogāḥ satyā ityabhibhāvite

||70||

nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate .

ahameva hi vā sarvaṃ cidityevaṃ vibhāvite

||71||

nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate .

darśanadvayamapyetatsatyamatyantasiddhidam

||72||

yadekametayovetsi ramyaṃ tadrāma saṃśraya .

dvābhyāmevātha vai tābhyāṃ darśanābhyāmihānagha

||73||

viharankuru kalyāṇa rāgadveṣaparikṣayam .

yatkiṃciduditaṃ loke yannabhasyatha vā divi

||74||

tatsarvaṃ prāpyate rāma rāgadveṣaparikṣayāt .

rāgādihatayā buddhyā yādṛgrāma viceṣṭitam

||75||

tattadeva prayātyāśu mūḍhānāṃ viparītatām .

dveṣadoṣormiruddhāsu na guṇāścittavṛttiṣu

||76||

padaṃ kurvanti dagdhāsu sthalīṣu hariṇā iva .

rāgo dveṣaśca sarpau dvau na vilīnau manovile

||77||

yasya kalpatarostasmātkiṃ nāmāṅga na labhyate .

ye hi prājñāḥ svaniyatā vidagdhāḥ śāstraśālinaḥ

||78||

rāgadveṣamayāste vai jambukāste dhigastu tān .

maddhanaṃ bhuktamanyena dhanaṃ tyaktaṃ mayā'nyataḥ

||79||

iti saṃvyavahārehāḥ ke rāgadveṣayoḥ kramāḥ .

dhanāni bandhavo mitraṃ punarāyānti yānti ca

||80||

kimeteṣu naraḥ prājño rajyate vā virajyate .

bhāvābhāvabhavābhogā māyeyaṃ pārameśvarī

||81||

saṃsāraracanā sarvā saṃsaktaṃ pātayatyalam .

na dhanaṃ na jano nātmā satyaṃ rāghava vastutaḥ

||82||

mithyaiva mithyāvasitamitīdaṃ parilakṣyate .

ādyantayoḥ sarvamasanmadhye'pyasthiramādhimat

||83||

kva baghnāti ratiṃ prājño hyanyakalpitakhadrume .

ekena kalpitā khe strī bhuṅkte tāṃ dūrago'paraḥ

||84||

itīyamaṅga saṃsāraracanā tena mā bhrama .

bhūtājavaṃ javībhāvamimamātatamākulam

||85||

gandharvapuranirmāṇavilāsena samaṃ viduḥ .

svapnasaṃkalpapuravadasadevedamutthitam

||86||

sarvatra saṃsthamevedaṃ suṣuptamiva vicyutam .

paripaśyasi saṃsāradīrghasvapnapuradrumam

||87||

ajñānanidrāluṭhanasvabhāvātmakamacyutam .

saṃsārasvapnasaṃbhrānto bhavānayamiha sthitaḥ

||88||

tadenāṃ vitatāṃ nidrāṃ ghanājñānamayātmikām .

tyajālakṣmīmivāvāptanidhānaḥ puruṣottamaḥ

||89||

prabodhamehi paśya svamātmānamuditaṃ sadā .

nirvikalpaṃ cidābhāsaṃ prātaḥpadmaṃ raviṃ yathā

||90||

prabudhyasva prabudhyasva punaḥpunarayaṃ mayā .

prabodhyase mahābāho paśyātmārkamanāmayam

||91||

mayaitenābhivṛṣṭena śītena jñānavāriṇā .

suśabdaśālinā rāma hyanenaivāsi bodhitaḥ

||92||

bodhamāsādaya paraṃ prabodho'dyaiva rāghava .

satyamālokayālīkaṃ tyaktvemaṃ jāgataṃ bhramam

||93||

na te janma na te duḥkhaṃ na doṣāste na te bhramāḥ .

sarvaṃ saṃkalpamutsṛjya tiṣṭhātmani susaṃsthitaḥ

||94||

parigalitavikalpadoṣajāla-

stvamasi susārasuṣuptasaumyadṛṣṭiḥ .

ativitatamidaṃ suśuddhaye tvaṃ

samupaśamātmani tiṣṭha he mahātman

||95||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 paramārthayogopadeśo nāmāṣṭāviṃśaḥ sargaḥ .. 28 ..