Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ bhuśuṇḍavṛttāntaḥ kathitaste mayānagha .
anayā prajñayā tīrṇo bhuśuṇḍo mohasaṃkaṭāt
||1||etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya svaprāṇābhyāsapūrvikām .
bhuśuṇḍavanmahābāho bhava tīrṇamahārṇavaḥ
||2||yathā jñānena yogena saṃtatābhyāsajanmanā .
bhuśuṇḍaḥ prāptavānprāpyaṃ tathāsādaya tatpadam
||3||asaktabuddhayaḥ sarve bhuśuṇḍavadavasthitim .
prāpnuvanti pare tattve prāṇāpānāvalokinaḥ
||4||etā vicitrā bhavatā śrutā vijñānadṛṣṭayaḥ .
idānīṃ dhiyamālambya yathecchasi tathā kuru
||5||śrīrāma uvāca .
bhagavanbhavatā bhūmibhāsvatā jñānaraśmibhiḥ .
hārdamuddāmadaurātmyaṃ pramṛṣṭamakhilaṃ tamaḥ
||6||prabuddhāḥ smaḥ prahṛṣṭāḥ smaḥ praviṣṭāḥ smaḥ svamāspadam .
sthitāḥ smo jñātavijñeyā bhavanto hyaparā iva
||7||aho bhuśuṇḍacaritaṃ paraṃ vismayakārakam .
bhagavanbhavatā proktamuttamārthāvabodhanam
||8||bhuśuṇḍacarite brahmannetasminkathite tvayā .
yaccharīragṛhaṃ proktaṃ māṃsacarmāsthinirmitam
||9||tatkena nāma racitaṃ kuto vā tatsamutthitam .
kathaṃ vā sthitimāyātaṃ ko vā tatrāvatiṣṭhate
||10||śrīvasiṣṭha uvāca .
paramārthāvabodhāya doṣāpākaraṇāya ca .
śrṛṇu rāghava tattvena vakṣyamāṇamidaṃ mayā
||11||asthisthūṇaṃ navadvāraṃ raktamāṃsāvalepanam .
śarīrasadanaṃ rāma na kenacididaṃ kṛtam
||12||ābhāsamātramevedamitthamevāvabhāsate .
dvicandravibhramākāraṃ sadasacca vyavasthitam
||13||dvicandradarśanavidhau candradvitvaṃ sadaiva hi .
vastutaścaika evenduḥ sthito dehastathaiva hi
||14||dehapratyayakāle hi deho'yaṃ samavasthitaḥ .
asanneva ca sattasmātproktaḥ sadasadātmakaḥ
||15||svapne svapnāvabodhaḥ saṃstvanyadā sa mudhaiva hi .
budbudo budbudavidhau satyo mithyaiva cānyadā
||16||deho dehavidhau satyo hyasatya itaradvidhau .
pratibhāsavidhau tāvajjalaṃ sadasadanyadā
||17||pratibhāsavidhau dehaḥ sannasaṃścānyadā smṛtaḥ .
ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati bhāsate
||18||ayaṃ nāmāhamityantargṛhītamananaṃ sthitam .
māṃsāsthimayanirmāṇadeho'hamiti vibhramam
||19||tyaja saṃkalpanirmāṇadehāḥ santi sahasraśaḥ .
sukhatalpagato yena svapnadehena diktaṭān
||20||paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ .
jāgarāyāṃ manorājye yena svargapurāntaram
||21||paribhramasi meruṃ vā sa dehaste kva saṃsthitaḥ .
svapneṣvapi ca yaḥ svapnastatra yena mahītaṭān
||22||paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ .
manorājyaṃ manorājye mahadvibhavabhūmiṣu
||23||paribhramasi yeneha sa dehaste kva saṃsthitaḥ .
gatairdehairmanorājye yā vicitrā jagatkriyāḥ
||24||prakaroṣi mahābāho te dehāste kva saṃsthitāḥ .
vilāsinyānurāgiṇyā yena saṃkalpakāntayā
||25||nirvṛtiṃ yāsi dehena sa dehaste kva saṃsthitaḥ .
ete rāma yathā dehā manasaḥ sadasanmayāḥ
||26||tathaiva tādṛśācāro deho'yaṃ manasaḥ smṛtaḥ .
idaṃ dhanamayaṃ deho deśo'yamiti vibhramaḥ
||27||tatsarvaṃ cittavīryasya saṃkalpasya vijṛmbhitam .
dīrghasvapnamimaṃ viddhi dīrghaṃ vā cittavibhramam
||28||dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ raghunandana .
prabodhameṣyasi yadā paramātmecchayā svayā
||29||drakṣyasi tvaṃ tadā samyagidamarkodaye yathā .
svapnasaṃkalpajālena yathānyaiva jagatsthitiḥ
||30||tathaiveyaṃ hi saṃkalpakalanā kācideva hi .
yathā pūrvaṃ mayotpattiḥ proktā kamalajanmanaḥ
||31||manasaḥ svayamevāntaḥsaṃkalpakalanodbhavā .
vicitraracanopetaṃ manastatrāttavibhramam
||32||saṃkalpakalanāmātraṃ tathedamavabhāsanam .
yathā kalpita ābhāso manaso'bjajatāṃ gataḥ
||33||dehādvicintito dehaḥ sthito'nyastadvadeva hi .
prākpravāhacirābhyasto vāsanātiśayena yaḥ
||34||tathaiva dṛśyate dehastathā''kṛtyudayena saḥ .
pauruṣeṇa prayatnena saṃkalpo hyayameva cit
||35||anyathā bhāvyate rāma bhūyate tadihānyathā .
ayaṃ so'yaṃ mamāyaṃ ca saṃsāra iti bhāvite
||36||satyo yo bhāvyate rāma bhāvanādārḍhyasaṃbhavaḥ .
bhāvitaṃ tīvravegena yadevāśu tadeva hi
||37||sarvatra dṛśyate rāma kāntevātyantavallabhā .
aharvyāvṛttirabhyastā yathā svapneṣu dṛśyate
||38||tathāyaṃ bhāvanābhyastaḥ saṃsāro'pyavalokyate .
yathā svapnāvanau kṣipramaharyadavabhāsate
||39||tathedamalpakālasthamapi saṃlakṣyate sthiram .
vyomanyeva yathā tāpatapte saṃdṛśyate sarit
||40||dharāpyavidyamānāpi saṃkalpāddṛśyate tathā .
dṛśyate dṛṣṭivairūpyādyathā vyomani picchikā
||41||tathaiveyaṃ jagallakṣmīrdurjñānādavabhāsate .
dṛśyate samayā dṛṣṭyā na yathā vyomni picchikā
||42||samyagdṛṣṭyā jagallakṣmīstatheyaṃ nāvabhāsate .
bhīrurabhyeti na yathā svasaṃkalpeṣu saṃbhramam
||43||svasaṃkalpe hi saṃsāre na tathaiti bhayaṃ sudhīḥ .
sva eva hi svabhāvo'yamitthaṃ saṃprati bhāsate
||44||saṃsārasaraṇisthityāṃ kasmātko'tra vibheti kim .
sa eva kiṃcitsaṃśodhyaḥ śuddhyā vimalatāṃ gate
||45||tasminna dṛśyate rāma moho'yaṃ jagataḥ sthitaḥ .
samyagālokamātreṇa svabhāvaḥ śuddhimṛcchati
||46||na gṛhṇāti malaṃ bhūyastāmratāmiva kāñcanam .
ābhāsamātramevedaṃ na sannāsajjagattrayam
||47||ityanyakalanātyāgaḥ samyagālokanaṃ viduḥ .
maraṇaṃ jīvitaṃ svargo jñānamajñānameva ca
||48||cidābhāsādṛte nāstītyekatā samyagīkṣaṇam .
tvamahaṃtādisaṃsāra iti me na diśo daśa
||49||sarvaṃ svābhāsameveti samyagālokanaṃ viduḥ .
sadasanmayasaṃsāre yathā bhūtārthadarśanāt
||50||nāstameti na codeti samyagālokanānmanaḥ .
nirṇīya sarvabhāvānāmasattvaṃ sattvameva ca
||51||niṣkāmaṃ śāntimabhyeti samyagālokanānmanaḥ .
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na śocati
||52||śītalāṃ satyatāmeti samyagālokanānmanaḥ .
avaśyameva martavyaṃ sarvaireva hi bandhubhiḥ
||53||iti bandhuviyogeṣu kiṃ vṛthā paritapyase .
avaśyameva ca mayā martavyamiti niścayaḥ
||54||ityātmamaraṇaprāptau kiṃ mudhā paritapyase .
avaśyameva jātena kiṃcitsuvibhavādikam
||55||prāptavyaṃ puruṣeṇeti harṣasyāvasaro hi kaḥ .
sarvasyaiva hi saṃsāre narasya vyavahāriṇaḥ
||56||arthāyātā bhavatyāpacchokasyāvasaro hi kaḥ .
bṛṃhatyudeti sphurati budbudaugha ivārṇave
||57||idaṃ hi jagatāṃ jālaṃ kimatra paridevanā .
satsadeva sadaivaitadasadevāsadeva hi
||58||kriyāvaicitryamātre tu kimanyatparidevyate .
nāhamasmi na cābhūvaṃ bhaviṣyāmi na so'dhunā
||59||deho'yaṃ citradoṣotthaḥ kimanyatparidevyate .
dehāccedanya evāhaṃ cidābhāsastadaṅga he
||60||kau tau me sadasadbhāvau yanniṣṭhaṃ paritapyate .
iti niścayavatsvāntaṃ samyagjñānātmano muneḥ
||61||nāstameti na codeti na śāntaṃ paritapyate .
paratāmeva nāśāntāmanuttamapade sthitaḥ
||62||ādatte tittirī mṛdvīṃ tṛṇakoṭimivāmalām .
etadarthamasatye'sminnāsthā kāryā manāgapi
||63||surajjveva balīvardo badhyate janturāsthayā .
atastvayā dṛḍhamidamiti nirṇīya buddhitaḥ
||64||āsthārahitayā buddhyā vihartavyamihānagha .
kartavyameva kartavyamakartavyamupekṣyate
||65||āsthānāsthe parityajya līlayaiva mahādhiyā .
ābhāsamātramevedaṃ yasya ca pratibhāsate
||66||so'ntaḥ śītalatāmeti dinānte bhuvanaṃ yathā .
pratibhāsaṃ parityajya padārthapaṭalavraje
||67||ābhāsamātrasāmānyamidamālokayānagha .
ābhāsamātrakaṃ rāma cittāmarśakalaṅkitam
||68||tatastadapi saṃtyajya nirābhāso bhavottama .
cidākāśamayo nityaṃ sarvagaḥ sarvavarjitaḥ
||69||ābhāsasya parityāge bhavasyekāntanirmalaḥ .
nāhamasmi na me bhogāḥ satyā ityabhibhāvite
||70||nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate .
ahameva hi vā sarvaṃ cidityevaṃ vibhāvite
||71||nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate .
darśanadvayamapyetatsatyamatyantasiddhidam
||72||yadekametayovetsi ramyaṃ tadrāma saṃśraya .
dvābhyāmevātha vai tābhyāṃ darśanābhyāmihānagha
||73||viharankuru kalyāṇa rāgadveṣaparikṣayam .
yatkiṃciduditaṃ loke yannabhasyatha vā divi
||74||tatsarvaṃ prāpyate rāma rāgadveṣaparikṣayāt .
rāgādihatayā buddhyā yādṛgrāma viceṣṭitam
||75||tattadeva prayātyāśu mūḍhānāṃ viparītatām .
dveṣadoṣormiruddhāsu na guṇāścittavṛttiṣu
||76||padaṃ kurvanti dagdhāsu sthalīṣu hariṇā iva .
rāgo dveṣaśca sarpau dvau na vilīnau manovile
||77||yasya kalpatarostasmātkiṃ nāmāṅga na labhyate .
ye hi prājñāḥ svaniyatā vidagdhāḥ śāstraśālinaḥ
||78||rāgadveṣamayāste vai jambukāste dhigastu tān .
maddhanaṃ bhuktamanyena dhanaṃ tyaktaṃ mayā'nyataḥ
||79||iti saṃvyavahārehāḥ ke rāgadveṣayoḥ kramāḥ .
dhanāni bandhavo mitraṃ punarāyānti yānti ca
||80||kimeteṣu naraḥ prājño rajyate vā virajyate .
bhāvābhāvabhavābhogā māyeyaṃ pārameśvarī
||81||saṃsāraracanā sarvā saṃsaktaṃ pātayatyalam .
na dhanaṃ na jano nātmā satyaṃ rāghava vastutaḥ
||82||mithyaiva mithyāvasitamitīdaṃ parilakṣyate .
ādyantayoḥ sarvamasanmadhye'pyasthiramādhimat
||83||kva baghnāti ratiṃ prājño hyanyakalpitakhadrume .
ekena kalpitā khe strī bhuṅkte tāṃ dūrago'paraḥ
||84||itīyamaṅga saṃsāraracanā tena mā bhrama .
bhūtājavaṃ javībhāvamimamātatamākulam
||85||gandharvapuranirmāṇavilāsena samaṃ viduḥ .
svapnasaṃkalpapuravadasadevedamutthitam
||86||sarvatra saṃsthamevedaṃ suṣuptamiva vicyutam .
paripaśyasi saṃsāradīrghasvapnapuradrumam
||87||ajñānanidrāluṭhanasvabhāvātmakamacyutam .
saṃsārasvapnasaṃbhrānto bhavānayamiha sthitaḥ
||88||tadenāṃ vitatāṃ nidrāṃ ghanājñānamayātmikām .
tyajālakṣmīmivāvāptanidhānaḥ puruṣottamaḥ
||89||prabodhamehi paśya svamātmānamuditaṃ sadā .
nirvikalpaṃ cidābhāsaṃ prātaḥpadmaṃ raviṃ yathā
||90||prabudhyasva prabudhyasva punaḥpunarayaṃ mayā .
prabodhyase mahābāho paśyātmārkamanāmayam
||91||mayaitenābhivṛṣṭena śītena jñānavāriṇā .
suśabdaśālinā rāma hyanenaivāsi bodhitaḥ
||92||bodhamāsādaya paraṃ prabodho'dyaiva rāghava .
satyamālokayālīkaṃ tyaktvemaṃ jāgataṃ bhramam
||93||na te janma na te duḥkhaṃ na doṣāste na te bhramāḥ .
sarvaṃ saṃkalpamutsṛjya tiṣṭhātmani susaṃsthitaḥ
||94||parigalitavikalpadoṣajāla-
stvamasi susārasuṣuptasaumyadṛṣṭiḥ .
ativitatamidaṃ suśuddhaye tvaṃ
samupaśamātmani tiṣṭha he mahātman
||95||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 paramārthayogopadeśo nāmāṣṭāviṃśaḥ sargaḥ .. 28 ..