Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
ātmakhyātirasatkhyātiḥ khyātirakhyātiranyathā .
śabdārthadṛṣṭayastajjñaṃ pratyetāḥ śaśaśrṛṅgavat
||1||kadācanāpi nāmāṅga saṃbhavanti na kāścana .
śāntamavyapadeśyātmā jña āste'staṅgateṅganaḥ
||2||etā udyanti cinmātrādātmakhyātyādikā dṛśaḥ .
tacca śuddhataraṃ vyoma tanmayyeva ca dṛśyate
||3||ayamātmā tviyaṃ khyātirityantaḥkalanābhramaḥ .
na saṃbhavatyataścainaṃ śabdaṃ tyaktvā bhavārthabhāk
||4||gacchaṃstiṣṭhannadadapi sarve śāntamato jagat .
ākāśamaunamevācchamacchinnaṃ vā'pravṛttimat
||5||nānāmahāśabdamapi śilāmaunamavasthitam .
anārataṃ gacchadapi vyomavacchailavatsthitam
||6||nānāvidhārambhamapi mahāśūnyamanaṅkitam .
pañcabhūtātmakamapi khamivālabdhapañcakam
||7||padārthasaṃkulamapi śūnyaṃ saṃvittimātrakam .
svapne mahāpuramiva dṛṣṭamapyacchacinmayam
||8||sārambhamapyanārambhaṃ saṃkalpanagaraṃ yathā .
ākāśamātraṃ bhrāntyātma svapnastrīsaṃgamopamam
||9||anubhūtamapi vyarthaṃ pratibimbāṅganāsamam .
nānānubhavanirmāṇaṃ vastu śūnyaṃ tu vastutaḥ
||10||śrīrāma uvāca .
jāgratsvapnātmakamidaṃ manye smṛtyaiva dṛśyate .
sadrūpabāhyārthakṛtā smṛtireveha kāraṇam
||11||śrīvasiṣṭha uvāca .
yattaccitkācakacyena kākatālīyavadvapuḥ .
vyomātmā''bhāti bhāvānāṃ sattāmātramabhittimat
||12||tadetadavināśātma sarvatra paramātmani .
sarvadā vidyate śānte payasīva taraṅgakāḥ
||13||nirnimittaṃ svarūpātma tadetatparamātmani .
sarvātmanyapi nirvāṇe vyomātmani nirātmani
||14||yadā yadāvabhātyantaryena tena yathā tathā .
sarvadā na kadācidvā yatra tatra na kiṃcana
||15||tasyaiva brahmabhānasya tenaivaṃ brahmaṇātmanā .
svacchasyaiva svabhāvasya svasvabhāvamanujjhatā
||16||idaṃ jāgradayaṃ svapnaḥ suṣuptaṃ turyamityapi .
kṛtaṃ nāma svayaṃ citvādbrahma vātmeti cātmani
||17||vastutastvasti na svapno na jāgranna suṣuptatā .
na turyaṃ na tato'tītaṃ sarvaṃ śāntaṃ paraṃ nabhaḥ
||18||athavā sarvamevedaṃ jāgradrūpaṃ sadaiva ca .
sarvadaiva ca vā svapnaḥ suṣuptaṃ sarvadaiva ca
||19||sarvadaiva ca vā turyaṃ tadantaḥ sarvadaiva vā .
tadidaṃ vā na yadvidmo vayamāśāntarūpiṇaḥ
||20||idaṃ pheno na kiṃcidvā budbudo vā na kaścana .
śūnyatāmbhasi cidvyoma mahārṇavamahodare
||21||yathā saṃvedyate yadyattathā tadanubhūyate .
sadvāsadvā bhavatsvapne vyomnīva sadasacca tat
||22||saṃvitkacanamevedaṃ yathā bhānaṃ vibhāsate .
vyoma vyomani cidrūpaṃ cidrūpe vitatātmani
||23||saṃvicca cinnabhomajjā saivaṃrūpaiva sarvadā .
nāstameti na codeti tasyāḥ svāṅgamidaṃ jagat
||24||mahāpralayasargādyā mahāpralayarātrayaḥ .
tasyā evāvayavatāṃ yātāḥ keśanakhādivat
||25||tasyā bhānamabhānaṃ tadbhāsvaraṃ jihmameva vā .
nānyatsvabhāvavatspanda iva vāyormahāciteḥ
||26||tasmātkiṃ nāma jāgratsyātkaḥ svapnaḥ kā suṣuptatā .
kiṃ turyaṃ kā smṛtiḥ kecchā tucchā etāḥ kudṛṣṭayaḥ
||27||antaḥsaṃvedanaṃ bhāti svaṃ bāhyārthatayā yataḥ .
kva dvaitaṃ kva ca vārthaśrīḥ smṛtirevamataḥ kutaḥ
||28||tadidaṃ bhāti nirbhitti tatsvabhānaṃ yadātmanā .
bhānornabhasi bhārūpameva bhūtavivarjitam
||29||sadrūpo yadi bāhyo'rtho vidyate tattadutthitā .
smṛtiḥ kāraṇatāmetu nāmādyajagataḥ sthiteḥ
||30||kiṃtu nāstyeṣa bāhyo'rtho bhūtānāmatyasaṃbhavāt .
pañcānāmādisargādau kāraṇānāmabhāvataḥ
||31||śaśaśrṛṅgaṃ yathā nāsti yathā nāsti khapādapaḥ .
yathā vandhyāsuto nāsti yathā nāstyasitaḥ śaśī
||32||tathā'jñapratibhāto'rtho jagadādyahamādikaḥ .
aprekṣito'sti nāstyeva prekṣitaḥ sanna kaścana
||33||yathāstīdaṃ mahākāraṃ na kiṃcidūpameva vā .
tattvajñaviṣayaṃ rāma tathāstīdamakhaṇḍitam
||34||saṃviddhananabhomajjā yathodeti yadā yadā .
nityoditopacāreṇa kalpitāstamayodayā
||35||mudhā vyomnyeva pṛthvyāditayā vetti tadā tadā .
svasyaiva tasya bhānasya dhatte pṛthvyādikalpanām
||36||svameva bhānamākāśamātrameva mahācitiḥ .
pṛthvyādivyapadeśena paścādvyapadiśatyajā
||37||ākāśa eva pṛthvīyamiti dhatte svasaṃvidam .
manorājyapuraṃ bāla iva cinmātramavyayam
||38||kiṃ bhānaṃ kimabhānaṃ syāttasyeti na vikalpyate .
spandāspandasvabhāvaṃ tadviddhi vātamivāmbare
||39||yathā bhāti cidākāśaṃ tathedamavabhāsate .
vyoma vyomnyeva nīrūpaṃ nedaṃ pṛthvyādi satkvacit
||40||yathā bhāti cidākāśarūpatvādbhātamapyalam .
na sannāsaditi kiṃcittanna kiṃcicca kiṃcana
||41||idamitthamanitthaṃ ca sadvā'sadvā yathāsthitam .
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ
||42||sa eva hṛdayākāśe kacantyā dṛśyasaṃvidā .
bāhyaṃ brahmāṇḍamitthaṃ ca sadvā'sadvā yathāsthitam
||43||kimatra bāhyaṃ kiṃ vāntaḥ kiṃ dṛśyaṃ kāsya dṛśyatā .
śivaṃ śāntamaśāntaṃ ca sarvamomiti śāmyatām
||44||no vācyavācakadṛśā rahito vicāraḥ
saṃpadyate sa ca vikalpamayena siddhyai .
siddhiśca saṃbhavati tena vinā na kāci.
ddīpaṃ vinā niśi yathā nayanopalambhaḥ
||45||tasmādapāsya parayā'malayā dhiyāntaḥ-
saṃkalpakalpanamanalpavikalpajālam .
kṛtvā manaḥ sakalaśāstramahārthaniṣṭha-
muḍḍīya gaccha padamuttamamekaniṣṭhaḥ
||46||ityārṣe śrīvāsiṣṭhama0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 jāgratsvapnasuṣuptyabhāvapratipādanaṃ nāma saptaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 167 ..