Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
etatte sarvamākhyātaṃ śikhidhvajakathānakam .
anena gacchanmārgeṇa na kadācana khidyase
||1||etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya rāgadveṣavināśinīm .
nityaṃ nīrāgayā buddhyā tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ
||2||yathā śikhidhvajo rājyaṃ kṛtavānevamīdṛśam .
rāma vyavaharanrājye bhogamokṣamayo bhava
||3||śikhidhvajakrameṇaiva yathā bodhamavāptavān .
kaco bṛhaspateḥ putrastathā budhyasva rāghava
||4||śrīrāma uvāca .
bṛhaspaterbhagavataḥ putro'sau bhagavānkacaḥ .
yathā prabuddho bhagavansamāsena tathā vada
||5||śrīvasiṣṭha uvāca .
śrṛṇu rājankathāṃ śrīmāñchikhidhvajavadeva saḥ .
prabodhaṃ paramaṃ yāto devadeśikajaḥ kacaḥ
||6||bālabhāvātsamuttīrṇaḥ saṃsārottaraṇonmukhaḥ .
kacaḥ padapadārthajño bṛhaspatimabhāṣata
||7||kaca uvāca .
bhagavansarvadharmajña kathaṃ saṃsṛtipañjarāt .
asmānnirgamyate brūhi jantunā jīvatantunā
||8||bṛhaspatiruvāca .
anarthamakarāgārādasmātsaṃsārasāgarāt .
uḍḍīyate nirudvegaṃ sarvatyāgena putraka
||9||śrīvasiṣṭha uvāca .
ityākarṇya kaco vākyaṃ pituḥ paramapāvanam .
sarvameva parityajya jagāmaikāntakānanam
||10||bṛhaspatestadgamanaṃ nodvegāya babhūva ha .
saṃyoge ca viyoge ca mahānto hi mahāśayāḥ
||11||atha varṣeṣu jāteṣu triṣu pañcasu so'nagha .
punaḥ prāpa mahāraṇye kasmiṃścitpitaraṃ kacaḥ
||12||paripūjyābhivādyainaṃ samāliṅgitaputrakam .
apṛcchadvākpatiṃ bhūyaḥ sa kacaḥ kāntayā girā
||13||kaca uvāca .
adyedamaṣṭamaṃ varṣaṃ sarvatyāgaḥ kṛto mayā . tathāpi tāta viśrāntiṃ nādhigacchāmyaninditām ..
śrīvasiṣṭha uvāca .
evamārtavacastasminkace vadati kānane .
sarvameva tyajetyuktvā vākpatirdivamudyayau
||13||gate tasminkaco dehādvalkalādyapyathātyajat .
gatendvabhrārkatāreṇa śaradvyomnā samo'bhavat
||16||punarvarṣatrayeṇaiṣa kasmiṃścitkānanāntare .
tatyājāmbudavarṣādi śaradīva nabhastalam
||17||upāsaiko diganteṣu śāntaśūnyavapuḥ śvasan .
dūyamānamanāḥ prāpa tameva pitaraṃ gurum
||18||kṛtapūjākramo bhaktyā samāliṅgitaputrakam .
apṛcchatsa kaco bhūyaḥ khedagadgadayā girā
||19||kaca uvāca .
tāta sarvaṃ parityaktaṃ kanthāṃ veṇulatādyapi .
tathāpi nāsti viśrāntiḥ svapade kiṃ karomyaham
||20||bṛhaspatiruvāca .
cittaṃ sarvamiti prāhustattyaktvā putra rājase .
cittatyāgaṃ viduḥ sarvatyāgaṃ sarvavido janāḥ
||21||śrīvasiṣṭha uvāca .
ityuktvā vākpatiḥ putraṃ pupluve tarasā nabhaḥ .
anviyeṣa kacaścittaṃ parityaktumakhinnadhīḥ
||22||cintayannapyasau cittaṃ na yadā veda kānane .
tadā saṃcintayāmāsa dhiyaiva pitaraṃ yayau
||23||padārthavṛndaṃ dehādi na cittamiti kathyate .
tadetatkiṃ kva vā vyarthaṃ nirāgaskaṃ tyajāmyaham
||24||pituḥ sakāśaṃ gacchāmi jñātuṃ cittaṃ mahāripum .
jñātvā tatsaṃtyajāmyāśu tatastiṣṭhāmi vijvaraḥ
||25||śrīvasiṣṭha uvāca .
iti saṃcintya sa kaca ujjagāma triviṣṭapam .
vākpatiṃ prāpya sasnehaṃ vavande praṇanāma ca
||26||apṛcchaccainamekānte kiṃ cittaṃ bhagavanvada .
svarūpaṃ brūhi cittasya yena tatsaṃtyajāmyaham
||27||bṛhaspatiruvāca .
cittaṃ nijamahaṃkāraṃ viduścittavido janāḥ .
antaryo'yamahaṃbhāvo jantostaccittamucyate
||28||kaca uvāca .
trayastriṃśanmahākoṭipramāṇasya mahāmate .
guro gīrvāṇavṛndasya kathametadvadeti me
||29||manye'sya duṣkarastyāgo na siddhimupagacchati .
kathameṣa kila tyaktuṃ śakyate yogināṃ vara
||30||bṛhaspatiruvāca .
api puṣpāvadalanādapi locanamīlanāt .
sukaro'haṃkṛtestyāgo na kleśo'tra manāgapi
||31||yathaitadevaṃ tanaya tathā śrṛṇu vadāmi te .
ajñānamātrasaṃsiddhaṃ vastu jñānena naśyati
||32||vastuto nāstyahaṃkāraḥ putra mithyābhramo yathā .
asansanniva saṃpanno bālavetālavatsthitaḥ
||33||yathā rajjvāṃ bhujaṃgatvaṃ marāvambumatiryathā .
mithyāvabhāsaḥ sphurati tathā mithyāpyahaṃkṛtiḥ
||34||asadeva yathā dvitvaṃ mohādindau vilokyate .
tathā sphuratyahaṃkāro na satyo vāpyasanna ca
||35||ekamādyantarahitaṃ cinmātramamalāntaram .
khādapyatitarāmacchaṃ vidyate sarvavedanam
||36||sarvatra sarvadā sarvaprakāśaṃ sarvajantuṣu .
tadevaikaṃ kacatyambu vilolāsvabdhivīciṣu
||37||atra ko'yamahaṃbhāvaḥ kuto vā kathamutthitaḥ .
kvāpsu jāto rajorāśiḥ kvānalādutthitaṃ jalam
||38||ayaṃ so'hamiti vyarthaṃ pratyayaṃ tyaja putraka .
tucchaṃ parimitākāraṃ dikkālavivaśīkṛtam
||39||dikkālādyanavacchinnaṃ svacchaṃ nityoditaṃ tatam .
sarvārthamayamekārthacinmātramamalaṃ bhavān
||40||phalakusumadalānāṃ sarvadiksaṃsthitānāṃ
rasa iva jagatāṃ tvaṃ saṃsthitaḥ sarvadaiva .
vimalataracidātmā nityamevāsyanantaḥ
ka iva kaca tavāhaṃniścayo bhāvamūrteḥ
||41||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 kacopākhyāne kacaprabodho nāmaikādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 111 ..