Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
kundadanta uvāca .
ityuktavānasau pṛṣṭaḥ kadambatalatāpasaḥ .
saptadvīpā bhuvo'ṣṭau tāḥ kathaṃ bhātā gṛheṣviti
||1||kadambatāpasa uvāca .
ciddhāturīdṛgevāyaṃ yadeṣa vyomarūpyapi .
sarvago yatra yatrāste tatra tatrātmani svayam
||2||ātmānamitthaṃ trailokyarūpeṇānyena vā nijam .
paripaśyati rūpaṃ svamatyajanneva khātmakam
||3||kundadanta uvāca .
ekasminvimale śānte śive paramakāraṇe .
kathaṃ svabhāvasaṃsiddhā nānātā vāstavī sthitā
||4||kadambatāpasa uvāca .
sarvaṃ śāntaṃ cidākāśe nānāstīha na kiṃcana .
dṛśyamānamapi sphāramāvartātmā yathāmbhasi
||5||asatsveṣu padārtheṣu padārthā iti bhānti yat .
citvaṃ svapnasuṣuptātma tattasyācchaṃ nijaṃ vapuḥ
||6||saspando'pi hi niḥspandaḥ parvato'pi na parvataḥ .
yathā svapneṣu cidbhāvaḥ svabhāvo'rthagatastathā
||7||na svabhāvā na caivārthāḥ santi sarvātmakocite .
sargādau kacitaṃ rūpaṃ yadyathā tattathā sthitam
||8||na ca nāma paraṃ rūpaṃ kacanākacanātmakam .
dravyātmā cicca cidvyoma sthitamitthaṃ hi kevalam
||9||ekaiva cidyathā svapne senāyāṃ janalakṣatām .
gatevācchaiva kacati tathaivāsyāḥ padārthatā
||10||yatsvataḥ svātmani svacche citkhaṃ kacakacāyate .
tattenaiva tadākāraṃ jagadityanubhūyate
||11||asatyapi yathā vahnāvuṣṇasaṃviddhi bhāsate .
saṃvinmātrātmake vyomni tathārthaḥ svasvabhāsakaḥ
||12||asatyapi yathā stambhe svapne khe stambhatā vidaḥ .
tathedamasyā nānātvamananyadapi cānyavat
||13||ādisarge padārthatvaṃ tatsvabhāvācchameva ca .
cidvyomnā yadyathā buddhaṃ tattathādyāpi vindate
||14||puṣpe patre phale stambhe tarureva yathā tataḥ .
sarvaṃ sarvatra sarvātma parameva tathā'param
||11||paramārthāmbarāmbhodhāvāpaḥ sargaparaṃparā .
paramārthamahākāśe śūnyatā sargasaṃvidaḥ
||16||paramārthaśca sargaśca paryāyau taruvṛkṣavat .
bodhādetadabodhāttu dvaitaṃ duḥkhāya kevalam
||17||paramārtho jagaccedamekamityeva niścayaḥ .
adhyātmaśāstrabodhena bhavepsaiṣā hi muktatā
||18||saṃkalpasya vapurbrahma saṃkalpakacidākṛteḥ .
tadeva jagato rūpaṃ tasmādbrahmātmakaṃ jagat
||19||yato vāco nivartante na nivartanta eva vā .
vidhayaḥ pratiṣedhāśca bhāvābhāvadṛśastathā
||20||amaunamaunaṃ jīvātma yatpāṣāṇavadāsanam .
yatsadevāsadābhāsaṃ tadbrahmābhidhamucyate
||21||sarvasminnekasughane brahmaṇyeva nirāmaye .
kā pravṛttirnivṛttiḥ kā bhāvābhāvādivastunaḥ
||22||ekasyāmeva nidrāyāṃ suṣuptasvapnavibhramāḥ .
yadā bhāntyavicitrāyāṃ citrā iva nirantarāḥ
||23||etasyāṃ citkhasattāyāṃ tathā mūlakasargakāḥ .
bahavo bhāntyacitrāyāṃ citrā iva nirantarāḥ
||24||dravye dravyāntaraṃ śliṣṭaṃ yatkāryāntaramākṣipet .
tadvadantastathābhūtacitsāraṃ sphuraṇaṃ mithaḥ
||25||sarve padārthāścitsāramātramapratighāḥ sadā .
yathā bhānti tathā bhānti cinmātraikātmatāvaśāt
||26||cinmātraikātmasāratvādyathā saṃvedanaṃ sthitāḥ .
niḥspandā nirmanaskārāḥ sphuranti dravyaśaktayaḥ
||27||avidyamānamevedaṃ dṛśyate'thānubhūyate .
jagatsvapna ivāśeṣaṃ sarudropendrapadmajam
||28||vicitrāḥ khalu dṛśyante cijjale spandarītayaḥ .
harṣāmarṣaviṣādotthajaṅgamasthāvarātmani
||29||svabhāvavātādhūtasya jagajjālacamatkṛteḥ .
hā cinmarīcipāṃśvabhranīhārasya visāritā
||30||yathā keśoṇḍrakaṃ vyomni bhāti vyāmalacakṣuṣaḥ .
tathaiveyaṃ jagadbhāntirbhātyanātmavido'mbare
||31||yāvatsaṃkalpitaṃ tāvadyathā saṃkalpitaṃ tathā .
yathā saṃkalpanagaraṃ kacatīdaṃ jagattathā
||32||saṃkalpanagare yāvatsaṃkalpasakalā sthitiḥ .
bhavatyevāpyasadrūpā satīvānubhave sthitā
||33||pravahatyeva niyatirniyatārthapradāyinī .
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tiṣṭhatyeva yathākramam
||34||jāyate jaṅgamaṃ jīvātsthāvaraṃ sthāvarādapi .
niyatyādho vahatyambu gacchatyūrdhvamathānalaḥ
||35||vahanti dehayantrāṇi jyotīṃṣi pratapanti ca .
vāyavo nityagatayaḥ sthitāḥ śailādayaḥ sthirāḥ
||36||jyotirmayaṃ vivṛttaṃ tu dhārāsārāmbarīkṛtam .
yugasaṃvatsarādyātma kālacakraṃ pravartate
||37||bhūtalaikāntarābdhyadrisaṃniveśaḥ sthitāyate .
bhāvābhāvagrahotsargadravyaśaktiśca tiṣṭhati
||38||kundadanta uvāca .
prāgdṛṣṭaṃ smṛtimāyāti tatsvasaṃkalpanānyataḥ .
bhāti prathamasarge tu kasya prāgdṛṣṭabhāsanam
||39||tāpasa uvāca .
apūrvaṃ dṛśyate sarvaṃ svapne svamaraṇaṃ yathā .
prāgdṛṣṭaṃ dṛṣṭamityeva tatraivābhyāsataḥ smṛtiḥ
||40||cittvāccidvyomni kacati jagatsaṃkalpapattanam .
na sannāsadidaṃ tasmādbhātābhātaṃ yataḥ svataḥ
||41||citprasādena saṃkalpasvapnādyadyānubhūyate .
śuddhaṃ cidvyoma saṃkalpapuraṃ mā smaryatāṃ katham
||42||harṣāmarṣavinirmuktairduḥkhena ca sukhena ca .
prakṛtenaiva mārgeṇa jñaiścakrairiva gamyate
||43||nidrāvyapagame svapnanagare yādṛśaṃ smṛtau .
cidvyomātma paraṃ viddhi tādṛśaṃ trijagadbhramam
||44||saṃvidābhāsamātraṃ yajjagadityabhiśabditam .
tatsaṃvidvyoma saṃśāntaṃ kevalaṃ viddhi netarat
||45||yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat .
sarvaṃ sarvatayā sarvaṃ tatsarvaṃ sarvadā sthitam
||46||yatheyaṃ saṃsṛtirbrāhmī bhavato yadbhaviṣyati .
yathā bhānaṃ ca dṛśyasya tadetatkathitaṃ mayā
||47||uttiṣṭhataṃ vrajatamāspadamahni padmaṃ
bhṛṅgāvivābhimatamāśu vidhīyatāṃ svam .
tiṣṭhāmi duḥkhamalamastasamādhisaṃsthaṃ
bhūyaḥ samādhimahamaṅga ciraṃ viśāmi
||48||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni 0 u0 brahma0 tā0 kundadantopadeśo nāma caturaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 184 ..