मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 184

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 184

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

kundadanta uvāca .

ityuktavānasau pṛṣṭaḥ kadambatalatāpasaḥ .

saptadvīpā bhuvo'ṣṭau tāḥ kathaṃ bhātā gṛheṣviti

||1||

kadambatāpasa uvāca .

ciddhāturīdṛgevāyaṃ yadeṣa vyomarūpyapi .

sarvago yatra yatrāste tatra tatrātmani svayam

||2||

ātmānamitthaṃ trailokyarūpeṇānyena vā nijam .

paripaśyati rūpaṃ svamatyajanneva khātmakam

||3||

kundadanta uvāca .

ekasminvimale śānte śive paramakāraṇe .

kathaṃ svabhāvasaṃsiddhā nānātā vāstavī sthitā

||4||

kadambatāpasa uvāca .

sarvaṃ śāntaṃ cidākāśe nānāstīha na kiṃcana .

dṛśyamānamapi sphāramāvartātmā yathāmbhasi

||5||

asatsveṣu padārtheṣu padārthā iti bhānti yat .

citvaṃ svapnasuṣuptātma tattasyācchaṃ nijaṃ vapuḥ

||6||

saspando'pi hi niḥspandaḥ parvato'pi na parvataḥ .

yathā svapneṣu cidbhāvaḥ svabhāvo'rthagatastathā

||7||

na svabhāvā na caivārthāḥ santi sarvātmakocite .

sargādau kacitaṃ rūpaṃ yadyathā tattathā sthitam

||8||

na ca nāma paraṃ rūpaṃ kacanākacanātmakam .

dravyātmā cicca cidvyoma sthitamitthaṃ hi kevalam

||9||

ekaiva cidyathā svapne senāyāṃ janalakṣatām .

gatevācchaiva kacati tathaivāsyāḥ padārthatā

||10||

yatsvataḥ svātmani svacche citkhaṃ kacakacāyate .

tattenaiva tadākāraṃ jagadityanubhūyate

||11||

asatyapi yathā vahnāvuṣṇasaṃviddhi bhāsate .

saṃvinmātrātmake vyomni tathārthaḥ svasvabhāsakaḥ

||12||

asatyapi yathā stambhe svapne khe stambhatā vidaḥ .

tathedamasyā nānātvamananyadapi cānyavat

||13||

ādisarge padārthatvaṃ tatsvabhāvācchameva ca .

cidvyomnā yadyathā buddhaṃ tattathādyāpi vindate

||14||

puṣpe patre phale stambhe tarureva yathā tataḥ .

sarvaṃ sarvatra sarvātma parameva tathā'param

||11||

paramārthāmbarāmbhodhāvāpaḥ sargaparaṃparā .

paramārthamahākāśe śūnyatā sargasaṃvidaḥ

||16||

paramārthaśca sargaśca paryāyau taruvṛkṣavat .

bodhādetadabodhāttu dvaitaṃ duḥkhāya kevalam

||17||

paramārtho jagaccedamekamityeva niścayaḥ .

adhyātmaśāstrabodhena bhavepsaiṣā hi muktatā

||18||

saṃkalpasya vapurbrahma saṃkalpakacidākṛteḥ .

tadeva jagato rūpaṃ tasmādbrahmātmakaṃ jagat

||19||

yato vāco nivartante na nivartanta eva vā .

vidhayaḥ pratiṣedhāśca bhāvābhāvadṛśastathā

||20||

amaunamaunaṃ jīvātma yatpāṣāṇavadāsanam .

yatsadevāsadābhāsaṃ tadbrahmābhidhamucyate

||21||

sarvasminnekasughane brahmaṇyeva nirāmaye .

kā pravṛttirnivṛttiḥ kā bhāvābhāvādivastunaḥ

||22||

ekasyāmeva nidrāyāṃ suṣuptasvapnavibhramāḥ .

yadā bhāntyavicitrāyāṃ citrā iva nirantarāḥ

||23||

etasyāṃ citkhasattāyāṃ tathā mūlakasargakāḥ .

bahavo bhāntyacitrāyāṃ citrā iva nirantarāḥ

||24||

dravye dravyāntaraṃ śliṣṭaṃ yatkāryāntaramākṣipet .

tadvadantastathābhūtacitsāraṃ sphuraṇaṃ mithaḥ

||25||

sarve padārthāścitsāramātramapratighāḥ sadā .

yathā bhānti tathā bhānti cinmātraikātmatāvaśāt

||26||

cinmātraikātmasāratvādyathā saṃvedanaṃ sthitāḥ .

niḥspandā nirmanaskārāḥ sphuranti dravyaśaktayaḥ

||27||

avidyamānamevedaṃ dṛśyate'thānubhūyate .

jagatsvapna ivāśeṣaṃ sarudropendrapadmajam

||28||

vicitrāḥ khalu dṛśyante cijjale spandarītayaḥ .

harṣāmarṣaviṣādotthajaṅgamasthāvarātmani

||29||

svabhāvavātādhūtasya jagajjālacamatkṛteḥ .

hā cinmarīcipāṃśvabhranīhārasya visāritā

||30||

yathā keśoṇḍrakaṃ vyomni bhāti vyāmalacakṣuṣaḥ .

tathaiveyaṃ jagadbhāntirbhātyanātmavido'mbare

||31||

yāvatsaṃkalpitaṃ tāvadyathā saṃkalpitaṃ tathā .

yathā saṃkalpanagaraṃ kacatīdaṃ jagattathā

||32||

saṃkalpanagare yāvatsaṃkalpasakalā sthitiḥ .

bhavatyevāpyasadrūpā satīvānubhave sthitā

||33||

pravahatyeva niyatirniyatārthapradāyinī .

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tiṣṭhatyeva yathākramam

||34||

jāyate jaṅgamaṃ jīvātsthāvaraṃ sthāvarādapi .

niyatyādho vahatyambu gacchatyūrdhvamathānalaḥ

||35||

vahanti dehayantrāṇi jyotīṃṣi pratapanti ca .

vāyavo nityagatayaḥ sthitāḥ śailādayaḥ sthirāḥ

||36||

jyotirmayaṃ vivṛttaṃ tu dhārāsārāmbarīkṛtam .

yugasaṃvatsarādyātma kālacakraṃ pravartate

||37||

bhūtalaikāntarābdhyadrisaṃniveśaḥ sthitāyate .

bhāvābhāvagrahotsargadravyaśaktiśca tiṣṭhati

||38||

kundadanta uvāca .

prāgdṛṣṭaṃ smṛtimāyāti tatsvasaṃkalpanānyataḥ .

bhāti prathamasarge tu kasya prāgdṛṣṭabhāsanam

||39||

tāpasa uvāca .

apūrvaṃ dṛśyate sarvaṃ svapne svamaraṇaṃ yathā .

prāgdṛṣṭaṃ dṛṣṭamityeva tatraivābhyāsataḥ smṛtiḥ

||40||

cittvāccidvyomni kacati jagatsaṃkalpapattanam .

na sannāsadidaṃ tasmādbhātābhātaṃ yataḥ svataḥ

||41||

citprasādena saṃkalpasvapnādyadyānubhūyate .

śuddhaṃ cidvyoma saṃkalpapuraṃ mā smaryatāṃ katham

||42||

harṣāmarṣavinirmuktairduḥkhena ca sukhena ca .

prakṛtenaiva mārgeṇa jñaiścakrairiva gamyate

||43||

nidrāvyapagame svapnanagare yādṛśaṃ smṛtau .

cidvyomātma paraṃ viddhi tādṛśaṃ trijagadbhramam

||44||

saṃvidābhāsamātraṃ yajjagadityabhiśabditam .

tatsaṃvidvyoma saṃśāntaṃ kevalaṃ viddhi netarat

||45||

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat .

sarvaṃ sarvatayā sarvaṃ tatsarvaṃ sarvadā sthitam

||46||

yatheyaṃ saṃsṛtirbrāhmī bhavato yadbhaviṣyati .

yathā bhānaṃ ca dṛśyasya tadetatkathitaṃ mayā

||47||

uttiṣṭhataṃ vrajatamāspadamahni padmaṃ

bhṛṅgāvivābhimatamāśu vidhīyatāṃ svam .

tiṣṭhāmi duḥkhamalamastasamādhisaṃsthaṃ

bhūyaḥ samādhimahamaṅga ciraṃ viśāmi

||48||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni 0 u0 brahma0 tā0 kundadantopadeśo nāma caturaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ .. 184 ..