मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham — Sarga 100

3
Yoga Vāsiṣṭham · Nirvāṇaprakaraṇam — Uttarārdham · 100

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīrāma uvāca .

yuktiḥ syātkīdṛśī brahmansaṃsāre duḥkhaśāntaye .

teṣāṃ yeṣāmayaṃ pakṣaḥ śrūyatāmucyatāṃ tataḥ

||1||

yāvajjīvaṃ sukhaṃ jīvennāsti mṛtyuragocaraḥ .

bhasmībhūtasya śāntasya punarāgamanaṃ kutaḥ

||2||

śrīvasiṣṭha uvāca .

yaṃ yaṃ niścayamādatte saṃvidantarakhaṇḍitam .

tattathaivānubhavati pratyakṣamiti sarvagam

||3||

yathā khaṃ sarvagaṃ śāntaṃ tathā cidvyoma sarvagam .

tadevaikyamatha dvaitamanyārthasyātyasaṃbhavāt

||4||

sargādau tadṛte'nyo'rtho mahāpralayarūpiṇi .

akāṇaratvānnāstyeva brahmaivedamatastatam

||5||

samastavedaśāstrārthaṃ ye mahāpralayādi ca .

necchanti te mahāmūḍhā niḥśāstrā no mṛtā iva

||6||

sarvaśāstrāviruddhena sarvaṃ brahmedamityalam .

sthitaṃ sānubhavaṃ yoktṛ yeṣāṃ tairna kathākramaḥ

||7||

nityā nirantarodeti yādṛśī saṃvidāśaye .

bhūyate tanmayenaiva puṃsā deho'stu māthavā

||8||

bodhāccetsaṃvido jātaḥ sa duḥkhī puruṣo bhavet .

viruddhaṃ vedanaṃ yāvattāvajjīvo'ṅga tanmayaḥ

||9||

jagaccidvyomakacanamātrameveti bhāvite .

tatkathaṃ vedanaṃ vyomnā bodhaḥ kasya kuto bhavet

||10||

na kānicitpradhāvanti ekaniścayasaṃvidām .

puṃsāṃ sukhāni duḥkhāni rajāṃsi nabhasāmiva

||11||

saṃvitsatyāstvasatyā vā niścayastāvadīdṛśaḥ .

ābālametatsaṃsiddhaṃ kenāpahnūyate katham

||12||

na dehaḥ puruṣo vāpi jīvo'nya upalabhyate .

saṃvitsarvamidaṃ sā tu yathā vetti tathā jagat

||13||

sā satyāpyathavāsatyā tayā deho'nubhūyate .

svātantryeṇa yathā svapne pātāle khe jale divi

||14||

saṃvitsatyāstvasatyā vā tāvanmātraḥ smṛtaḥ pumān .

sa yathāniścayo nūnaṃ tatsatyamiti niścayaḥ

||15||

prāmāṇyaṃ sarvaśāstrāṇāmetenaiva prasiddhyati .

sarvasiddhāntasiddhānta eṣa eveti me matiḥ

||16||

tasmādabodhatā yāste yathā saṃvittathaiva sā .

bhavatyakaluṣākārā tathaiva phalabhāginī

||17||

deśakālakriyādravyavedaśāstraiṣaṇābhramaiḥ .

abodhatā tu yā saṃvitkadācitsā na naśyati

||18||

āvirbhavati sā bhūyaḥ kṣīṇāśaṅkā kṣaṇena cet .

tatkena saṃvido duḥkhaṃ kadā nāmopaśāmyati

||19||

saṃvideva nṛṇāṃ jīvaḥ sa yathā dṛḍhabhāvanaḥ .

tathā sukhī vā duḥkhī vā bhavedityeṣa niścayaḥ

||20||

saṃviccedasti tajjñānāṃ śaraṇaṃ bhavabhedane .

nāsti cettacchilāmūkamāndhyamevāvaśiṣyate

||21||

yattayaiva ca saṃvittyā vedanenaiva labhyate .

ayaṃ svabhāvajñaptyāntarjāḍyaṃ puṃseva nidrayā

||22||

śrīrāma uvāca .

dikṣvadhastācca nānto'syā bhāvī nāpi jagatkṣayaḥ .

astīti bhāvitaṃ yena saṃtyaktā'bhāvabuddhinā

||23||

vijñānaghanamevedamiti nūnamapaśyatā .

paśyatā ca yathādṛṣṭaṃ sarvakṣayamapaśyatā

||24||

tasya syātkīdṛśī brahmatyuktirādhivināśane .

iti me saṃśayaṃ chindhi bhūyo bodhābhivṛddhaye

||25||

śrīvasiṣṭha uvāca .

atraikaṃ tāvaducitaṃ pūrvameva tathottaram .

dvitīyamuttaraṃ nyāyyaṃ vakṣyamāṇamidaṃ śrṛṇu

||26||

īdṛgbhāvastvayā prokto yaḥ pumānpuruṣottama .

sa tāvaccetanāmātraṃ bhavatītyanubhūyate

||27||

sa cākāravināśena yujyate nātra saṃśayaḥ .

athāvināśo dehaścettaduḥkhasyātra kaḥ kramaḥ

||28||

bhavedbhāgavibhāgātmavināśastvavicāritaḥ .

avaśyaṃ tasya bhavati kileti nanu niścayaḥ

||29||

mṛtaḥ sa saṃvidātmatvādbhūyo no vetti saṃsṛtim .

jñānadhautā na yā saṃvinna sā tiṣṭhatyasaṃsṛtiḥ

||30||

athavā nāsti saṃvittiriti niścayavānyadi .

tatastādṛgvedanato bhavatyeva dṛṣajjaḍaḥ

||31||

yathāvedanamartheṣu cittve dehakṣayātkṣate .

mṛtireva paraṃ śreyo dṛṣṭaṃ nānubhavāditi

||32||

asaṃbhavācchuddhavido niḥśarīrā bhavanti ye .

jaḍabhāvā jaḍībhūya durbhedāndhyā bhavanti te

||33||

ye cāpi svapnapuravatsarvaṃ paśyanti cinmayāḥ .

teṣāmidamivāśeṣaṃ jagajjālaṃ pravartate

||34||

sthairyāsthairyeṇa bhūtānāṃ kimapūrvamatau bhavet .

bhūtasthairye tathāsthairye sukhaṃ caivāsukhaṃ samam

||35||

sthiramastvasthiraṃ vāpi mahyādimahatāmapi .

cidbhāmātramidaṃ bhāti yāvadajñānamātatam

||36||

saṃvidā saṃvido'sattāmihāvyāpya vinaṣṭayā .

nirṇīyāṅgīkṛtaṃ yairvā jāḍyaṃ tadvālakairalam

||37||

yeṣāṃ vidbhyaḥ śarīrāṇi te vandyāḥ puruṣottamāḥ .

śarīrebhyo vido yeṣāṃ tairalaṃ puruṣādhamaiḥ

||38||

cidrūpo jīvabījaugha ākāśakṛmijālavat

ūrdhvaṃ tiryagadho yāti pūryamāṇa iva svayam

||39||

cetyate yena kartānyo bījaughena sa tatparaḥ .

tathaivānubhavatyantaḥ svayameva vivalgati

||40||

yadyathā cetyate yena tajjīvenāśu tena tat .

cidrūpeṇāpyate siddhametadābālamakṣatam

||41||

yathā dhūmasya nabhasi yathāmbhodhau mahāmbhasaḥ .

āvartavṛttayaścitrāstathā cidvyomni saṃsṛteḥ

||42||

purī bhavati cidvyoma yathā svapne naraṃ prati .

tathādisargātprabhṛti tadevedaṃ jagatsthitam

||43||

sahakārinimittāni yathā svapne na santi vai .

pṛthivyādīni bhūtāni tathaivādau jagatsthiteḥ

||44||

aṅgānāṃ svapnanagare vasudhā vividhāḥ kṛtāḥ .

yāstā eva jagatsvapnanagare puṣṭatāṃ gatāḥ

||45||

cinmātrākāśamevemāḥ prajā dvaitaikyavarjitāḥ .

ke vātra rañjanānyā khe yadvābhāti khameva tat

||46||

ciccandrikā caturdikkaṃ śītalāhlādakāriṇī .

tanoti cetanālokaṃ tasyedaṃ kacanaṃ jagat

||47||

adyaivādyantayorvyomni cinmaye sargadarśanam .

cidunmeṣanimeṣābhyāṃ khātmodetyastameti ca

||48||

yadyathā vetti yattatsattathaivānubhavatyalam .

yasmātsamastaṃ cinmātraṃ kimivātra na vidyate

||49||

śaradākāśaviśadaṃ saṃvidaḥ saumyamānasāḥ .

asanta eva tiṣṭhanti santo'dhigatatatpadāḥ

||50||

nirmānamohā jitasaṅgadoṣāḥ

pravāhasaṃprāptanijārthabhājaḥ .

tiṣṭhanti kāryavyavahāradṛṣṭau

nirāmayā yantramayā ivaite

||51||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe nāstikyanirākaraṇaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ ..100..