Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
yuktiḥ syātkīdṛśī brahmansaṃsāre duḥkhaśāntaye .
teṣāṃ yeṣāmayaṃ pakṣaḥ śrūyatāmucyatāṃ tataḥ
||1||yāvajjīvaṃ sukhaṃ jīvennāsti mṛtyuragocaraḥ .
bhasmībhūtasya śāntasya punarāgamanaṃ kutaḥ
||2||śrīvasiṣṭha uvāca .
yaṃ yaṃ niścayamādatte saṃvidantarakhaṇḍitam .
tattathaivānubhavati pratyakṣamiti sarvagam
||3||yathā khaṃ sarvagaṃ śāntaṃ tathā cidvyoma sarvagam .
tadevaikyamatha dvaitamanyārthasyātyasaṃbhavāt
||4||sargādau tadṛte'nyo'rtho mahāpralayarūpiṇi .
akāṇaratvānnāstyeva brahmaivedamatastatam
||5||samastavedaśāstrārthaṃ ye mahāpralayādi ca .
necchanti te mahāmūḍhā niḥśāstrā no mṛtā iva
||6||sarvaśāstrāviruddhena sarvaṃ brahmedamityalam .
sthitaṃ sānubhavaṃ yoktṛ yeṣāṃ tairna kathākramaḥ
||7||nityā nirantarodeti yādṛśī saṃvidāśaye .
bhūyate tanmayenaiva puṃsā deho'stu māthavā
||8||bodhāccetsaṃvido jātaḥ sa duḥkhī puruṣo bhavet .
viruddhaṃ vedanaṃ yāvattāvajjīvo'ṅga tanmayaḥ
||9||jagaccidvyomakacanamātrameveti bhāvite .
tatkathaṃ vedanaṃ vyomnā bodhaḥ kasya kuto bhavet
||10||na kānicitpradhāvanti ekaniścayasaṃvidām .
puṃsāṃ sukhāni duḥkhāni rajāṃsi nabhasāmiva
||11||saṃvitsatyāstvasatyā vā niścayastāvadīdṛśaḥ .
ābālametatsaṃsiddhaṃ kenāpahnūyate katham
||12||na dehaḥ puruṣo vāpi jīvo'nya upalabhyate .
saṃvitsarvamidaṃ sā tu yathā vetti tathā jagat
||13||sā satyāpyathavāsatyā tayā deho'nubhūyate .
svātantryeṇa yathā svapne pātāle khe jale divi
||14||saṃvitsatyāstvasatyā vā tāvanmātraḥ smṛtaḥ pumān .
sa yathāniścayo nūnaṃ tatsatyamiti niścayaḥ
||15||prāmāṇyaṃ sarvaśāstrāṇāmetenaiva prasiddhyati .
sarvasiddhāntasiddhānta eṣa eveti me matiḥ
||16||tasmādabodhatā yāste yathā saṃvittathaiva sā .
bhavatyakaluṣākārā tathaiva phalabhāginī
||17||deśakālakriyādravyavedaśāstraiṣaṇābhramaiḥ .
abodhatā tu yā saṃvitkadācitsā na naśyati
||18||āvirbhavati sā bhūyaḥ kṣīṇāśaṅkā kṣaṇena cet .
tatkena saṃvido duḥkhaṃ kadā nāmopaśāmyati
||19||saṃvideva nṛṇāṃ jīvaḥ sa yathā dṛḍhabhāvanaḥ .
tathā sukhī vā duḥkhī vā bhavedityeṣa niścayaḥ
||20||saṃviccedasti tajjñānāṃ śaraṇaṃ bhavabhedane .
nāsti cettacchilāmūkamāndhyamevāvaśiṣyate
||21||yattayaiva ca saṃvittyā vedanenaiva labhyate .
ayaṃ svabhāvajñaptyāntarjāḍyaṃ puṃseva nidrayā
||22||śrīrāma uvāca .
dikṣvadhastācca nānto'syā bhāvī nāpi jagatkṣayaḥ .
astīti bhāvitaṃ yena saṃtyaktā'bhāvabuddhinā
||23||vijñānaghanamevedamiti nūnamapaśyatā .
paśyatā ca yathādṛṣṭaṃ sarvakṣayamapaśyatā
||24||tasya syātkīdṛśī brahmatyuktirādhivināśane .
iti me saṃśayaṃ chindhi bhūyo bodhābhivṛddhaye
||25||śrīvasiṣṭha uvāca .
atraikaṃ tāvaducitaṃ pūrvameva tathottaram .
dvitīyamuttaraṃ nyāyyaṃ vakṣyamāṇamidaṃ śrṛṇu
||26||īdṛgbhāvastvayā prokto yaḥ pumānpuruṣottama .
sa tāvaccetanāmātraṃ bhavatītyanubhūyate
||27||sa cākāravināśena yujyate nātra saṃśayaḥ .
athāvināśo dehaścettaduḥkhasyātra kaḥ kramaḥ
||28||bhavedbhāgavibhāgātmavināśastvavicāritaḥ .
avaśyaṃ tasya bhavati kileti nanu niścayaḥ
||29||mṛtaḥ sa saṃvidātmatvādbhūyo no vetti saṃsṛtim .
jñānadhautā na yā saṃvinna sā tiṣṭhatyasaṃsṛtiḥ
||30||athavā nāsti saṃvittiriti niścayavānyadi .
tatastādṛgvedanato bhavatyeva dṛṣajjaḍaḥ
||31||yathāvedanamartheṣu cittve dehakṣayātkṣate .
mṛtireva paraṃ śreyo dṛṣṭaṃ nānubhavāditi
||32||asaṃbhavācchuddhavido niḥśarīrā bhavanti ye .
jaḍabhāvā jaḍībhūya durbhedāndhyā bhavanti te
||33||ye cāpi svapnapuravatsarvaṃ paśyanti cinmayāḥ .
teṣāmidamivāśeṣaṃ jagajjālaṃ pravartate
||34||sthairyāsthairyeṇa bhūtānāṃ kimapūrvamatau bhavet .
bhūtasthairye tathāsthairye sukhaṃ caivāsukhaṃ samam
||35||sthiramastvasthiraṃ vāpi mahyādimahatāmapi .
cidbhāmātramidaṃ bhāti yāvadajñānamātatam
||36||saṃvidā saṃvido'sattāmihāvyāpya vinaṣṭayā .
nirṇīyāṅgīkṛtaṃ yairvā jāḍyaṃ tadvālakairalam
||37||yeṣāṃ vidbhyaḥ śarīrāṇi te vandyāḥ puruṣottamāḥ .
śarīrebhyo vido yeṣāṃ tairalaṃ puruṣādhamaiḥ
||38||cidrūpo jīvabījaugha ākāśakṛmijālavat
ūrdhvaṃ tiryagadho yāti pūryamāṇa iva svayam
||39||cetyate yena kartānyo bījaughena sa tatparaḥ .
tathaivānubhavatyantaḥ svayameva vivalgati
||40||yadyathā cetyate yena tajjīvenāśu tena tat .
cidrūpeṇāpyate siddhametadābālamakṣatam
||41||yathā dhūmasya nabhasi yathāmbhodhau mahāmbhasaḥ .
āvartavṛttayaścitrāstathā cidvyomni saṃsṛteḥ
||42||purī bhavati cidvyoma yathā svapne naraṃ prati .
tathādisargātprabhṛti tadevedaṃ jagatsthitam
||43||sahakārinimittāni yathā svapne na santi vai .
pṛthivyādīni bhūtāni tathaivādau jagatsthiteḥ
||44||aṅgānāṃ svapnanagare vasudhā vividhāḥ kṛtāḥ .
yāstā eva jagatsvapnanagare puṣṭatāṃ gatāḥ
||45||cinmātrākāśamevemāḥ prajā dvaitaikyavarjitāḥ .
ke vātra rañjanānyā khe yadvābhāti khameva tat
||46||ciccandrikā caturdikkaṃ śītalāhlādakāriṇī .
tanoti cetanālokaṃ tasyedaṃ kacanaṃ jagat
||47||adyaivādyantayorvyomni cinmaye sargadarśanam .
cidunmeṣanimeṣābhyāṃ khātmodetyastameti ca
||48||yadyathā vetti yattatsattathaivānubhavatyalam .
yasmātsamastaṃ cinmātraṃ kimivātra na vidyate
||49||śaradākāśaviśadaṃ saṃvidaḥ saumyamānasāḥ .
asanta eva tiṣṭhanti santo'dhigatatatpadāḥ
||50||nirmānamohā jitasaṅgadoṣāḥ
pravāhasaṃprāptanijārthabhājaḥ .
tiṣṭhanti kāryavyavahāradṛṣṭau
nirāmayā yantramayā ivaite
||51||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe nāstikyanirākaraṇaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ ..100..